Hồ Thác Bà là hồ nhân tạo hình thành khi người ta đắp đập chắn sông Chảy để xây nhà máy thuỷ điện Thác Bà từ những năm 1960; lòng hồ dài, len giữa các dãy đồi và núi đá vôi, tạo nên hơn một nghìn hòn đảo lớn nhỏ. Đây là một trong những hồ nhân tạo lớn nhất Việt Nam, trải qua vùng Yên Bình cũ ở phía nam và vùng Lục Yên ở phía bắc, nay đều thuộc tỉnh Lào Cai.
Với người đi Lục Yên vì đá quý, hồ Thác Bà là phần "thở" của chuyến đi: một buổi trên mặt nước, vài hang động trên đảo, bữa cá hồ ở bến. Bài dưới đây giải thích hồ hình thành ra sao, hai đầu hồ khác nhau thế nào, cách thuê thuyền, những điểm thường được ghé và các quy tắc an toàn khi đi trên mặt nước.
Hồ hình thành thế nào
Sông Chảy bắt nguồn từ vùng núi phía bắc, chảy qua vùng Lục Yên rồi xuôi về hợp với sông Lô. Khi xây nhà máy thuỷ điện Thác Bà, đập được đặt ở đoạn hẹp phía hạ lưu. Nước dâng lên lấp các thung lũng, ruộng và chân đồi, để lại những đỉnh đồi, đỉnh núi đá vôi nhô lên thành đảo. Nhà máy được xây dựng trong những năm 1960, vận hành từ đầu thập niên 1970, và thường được giới thiệu là công trình thuỷ điện lớn đầu tiên ở miền Bắc.
Việc tạo hồ đồng nghĩa với việc nhiều làng phải di dời lên cao hoặc sang nơi khác. Một số đảo ngày nay vẫn có người ở, nuôi cá lồng, trồng rừng, trồng cây ăn quả trên sườn đồi. Khi đi thuyền, bạn sẽ thấy nhà sàn, nhà xây ven bờ, bè cá, những bến nhỏ chỉ đủ cho một hai chiếc thuyền. Đó là đời sống thật, không phải khung cảnh dựng cho khách, nên đi qua thì giữ trật tự, không chụp ảnh cận nhà người khác khi chưa hỏi.
Mực nước hồ thay đổi theo mùa và theo chế độ vận hành của nhà máy. Mùa mưa nước lên, nhiều chân đảo chìm, mặt hồ rộng mênh mông; mùa khô nước rút, lộ ra những bãi đất, vạt cỏ và vệt nước cũ trên vách đá. Cùng một điểm, hai lần đến vào hai mùa có thể trông rất khác nhau.
Đầu nam và đầu bắc của hồ khác nhau ra sao
Người ta hay nói "đi Thác Bà" chung chung, nhưng hai đầu hồ cho hai trải nghiệm khá khác. Bảng dưới so ở mức tổng quát.
| Khía cạnh | Đầu phía nam (gần đập, vùng Yên Bình cũ) | Đầu phía bắc (vùng Lục Yên) |
|---|---|---|
| Đường tới | Gần cao tốc và khu Yên Bái cũ hơn, dễ đi trong ngày | Xa hơn, thường gắn với chuyến lên Lục Yên |
| Cảnh quan | Mặt hồ rộng, nhiều đảo nhỏ, có khu dịch vụ thuyền quen thuộc | Lòng hồ hẹp dần, gần chỗ sông Chảy đổ vào, núi đá vôi và thung lũng sát nước |
| Dịch vụ | Nhiều bến thuyền, nhà hàng cá, chỗ ở ven hồ hơn | Ít dịch vụ hơn, thuyền thường thuê qua người địa phương hoặc chỗ ở |
| Không khí | Đông khách hơn vào cuối tuần | Yên hơn, nhiều đời sống làng quê, bè cá |
| Hợp với | Người có ít thời gian, gia đình đông | Người đã ở Lục Yên, thích chỗ vắng |
Nhiều người kết hợp cả hai: hôm lên đi qua đầu nam, dừng một buổi trên hồ, rồi đi tiếp lên Lục Yên; hôm về ghé một bến ở đầu bắc. Cách này không làm chuyến đi dài thêm nhiều.
Ở giữa hai đầu là những đoạn hồ ít người đi, chỉ có thuyền của dân địa phương qua lại. Muốn đi xuyên dọc hồ bằng thuyền từ đầu này sang đầu kia là chuyến dài, cần thuyền lớn, chủ thuyền thuộc luồng lạch và thời tiết thật ổn định; phần lớn khách không cần tới mức đó.
Những điểm thường được ghé trên hồ
Hang động trên các đảo đá vôi. Hồ có một số hang động trong núi đá vôi được khai thác cho khách tham quan, trong đó động Thuỷ Tiên và hang Xuân Long thường được nhắc tới. Hang có lối đi, bậc đá, đèn chiếu; vẫn nên mang giày đế bám vì nền ẩm, và không bẻ nhũ đá, không viết vẽ lên vách.
Đền Thác Bà. Ngôi đền mang tên Thác Bà nằm ở vùng hạ lưu gần đập, là nơi người dân và khách thập phương đến lễ, nhất là dịp đầu năm. Nếu ghé, ăn mặc kín đáo, đi nhẹ nói khẽ, không chen lấn, không đặt tiền lẻ bừa bãi lên ban thờ.
Các đảo có người ở. Một số chuyến thuyền ghé đảo có vườn đồi hoặc bè cá để khách lên bờ đi dạo, mua chút sản vật. Chỉ lên đảo ở những chỗ chủ thuyền đưa tới hoặc đã hỏi được phép, vì đất trên đảo là đất của các hộ.
Chỗ sông Chảy đổ vào hồ. Ở phía Lục Yên, lòng hồ thu hẹp lại thành dòng sông có hai bờ là bãi bồi và ruộng màu. Đây là chỗ thấy rõ nhất hồ được "sinh" ra từ một con sông, và cũng là vùng có nhiều bến nhỏ của người dân hơn là bến du lịch.
Mặt hồ lúc sớm và lúc chiều. Nhiều người thấy hồ đẹp nhất không phải ở một điểm cụ thể mà ở giờ giấc: sương sớm phủ các đảo, hoặc ánh chiều xiên trên mặt nước. Nếu ở ven hồ một đêm, hãy dành một buổi sáng sớm chỉ để ngồi bờ hoặc đi thuyền chậm.
Thuê thuyền và đi một vòng hồ
Cách thuê thuyền ở hai đầu hồ khác nhau đôi chút, nhưng những bước sau áp dụng được ở hầu hết các bến.
- Hỏi chỗ ở hoặc người dân địa phương xem bến nào đang có thuyền chở khách, tránh tự ra bờ gọi bất kỳ thuyền nào.
- Thoả thuận trước lộ trình: đi mấy điểm, có lên hang, lên đảo không, tổng thời gian bao lâu, có quay về đúng bến cũ không.
- Hỏi rõ thuyền có đủ áo phao cho mọi người không, trong đó có cỡ cho trẻ em nếu nhóm có trẻ.
- Hỏi chi phí được tính theo chuyến hay theo người, đã gồm phí vào hang hay chưa, để không phát sinh tranh cãi giữa chừng.
- Xem trời trước khi rời bến; mây đen kéo tới, gió mạnh thì hoãn hoặc rút ngắn lộ trình, chủ thuyền có kinh nghiệm sẽ đồng ý.
- Trên thuyền ngồi đúng chỗ, không đứng dồn về một bên để chụp ảnh, giữ trẻ em ngồi cạnh người lớn.
Một chuyến vài tiếng đã đủ để thấy hồ. Đi cả ngày chỉ hợp khi bạn muốn ghé nhiều hang hoặc ăn trưa trên đảo, và nên mang thêm nước, đồ ăn nhẹ, mũ, kem chống nắng.
An toàn và ứng xử trên mặt nước
Mặt hồ rộng, nước sâu, lại có lúc đổi trời nhanh. Mấy điều sau là tối thiểu:
- Mặc áo phao suốt thời gian trên thuyền, kể cả người biết bơi; nước hồ sâu và lạnh hơn bạn nghĩ.
- Không tắm hồ tự do ở những chỗ không có người trông, không lặn từ thuyền hay từ vách đá.
- Không đi thuyền khi đã uống rượu bia, không để trẻ ngồi ở mạn thuyền hay mũi thuyền.
- Mang rác về bờ, không thả túi nilon, chai nhựa, thức ăn thừa xuống hồ; đây là nguồn nước và nơi nuôi cá của nhiều gia đình.
- Tôn trọng bè cá, lồng cá: không neo thuyền vào bè người khác, không thả mồi câu khi chưa được phép.
- Đi qua làng ven hồ thì giảm tốc, tránh tạo sóng lớn làm động bè và thuyền nhỏ của người dân.
Mùa mưa bão, nhất là khi có cảnh báo lũ hoặc nhà máy xả nước, nên theo dõi thông báo của chính quyền địa phương và nghe theo người quản lý bến.
Đời sống ven hồ mà bạn sẽ đi ngang qua
Phần lớn người sống quanh hồ làm nhiều nghề cùng lúc. Có nhà nuôi cá lồng trên bè, sáng sớm chèo ra cho cá ăn, chiều kiểm lưới. Có nhà đánh bắt cá tự nhiên bằng thuyền nhỏ, thả lưới từ tối, sáng gỡ. Trên sườn đồi ven hồ là rừng trồng keo, quế, những nương sắn, vườn cây ăn quả; ở các thung lũng thấp còn ruộng lúa và bãi trồng màu khi nước rút. Nhịp sống đi theo mực nước, theo mùa mưa và mùa khô, chứ không theo lịch của khách du lịch.
Ven hồ có nhiều dân tộc cùng sống: người Kinh, người Tày, người Dao, người Cao Lan và một số dân tộc khác, mỗi nhóm có cách làm nhà, trang phục ngày lễ và món ăn riêng. Nhiều gia đình là con cháu những hộ từng di dời khi hồ ngập nước, nên câu chuyện về "làng cũ dưới lòng hồ" vẫn còn trong ký ức người lớn tuổi. Nếu có dịp ngồi uống nước với một gia đình ven hồ, bạn có thể hỏi han nhẹ nhàng, nhưng đừng biến nó thành một cuộc phỏng vấn.
Vì hồ vừa là nơi sản xuất điện vừa là sinh kế, có những khu vực hạn chế đi lại gần đập và công trình, có những vùng nuôi trồng mà thuyền khách không được đi vào. Chủ thuyền địa phương biết rõ chỗ nào được ghé, chỗ nào không. Khi họ bảo vòng tránh, hãy hiểu đó là quy định hoặc phép lịch sự với người làm ăn, không phải vì họ muốn rút ngắn chuyến.
Hồ Thác Bà trong chuyến đi Lục Yên
Với người mê đá, hồ Thác Bà còn là một cách để hiểu vùng đất. Sông Chảy chảy qua vùng đá hoa chứa ruby và spinel; nhiều bãi sa khoáng ngày trước nằm dọc các suối đổ ra sông. Nhìn mặt hồ từ thuyền, bạn sẽ thấy rõ những sườn đá vôi, đá hoa lộ ra ven nước, những thung lũng hẹp mà người khai thác thủ công từng đi qua. Không cần là nhà địa chất mới thấy được mối liên hệ giữa cảnh quan và viên đá.
Cũng nên nhớ rằng hồ là công trình thuỷ điện và là sinh kế của người dân. Đừng mang tâm thế "khám phá chốn hoang sơ" đi vào đây. Bến thuyền, bè cá, đảo có người ở, vạt rừng trồng đều có chủ, có người đang làm ăn. Một chuyến đi tôn trọng là chuyến đi để lại ít dấu vết nhất.
Nếu chỉ có một ngày, hãy chọn một trong hai đầu hồ thay vì cố đi hết. Nếu có hai ngày trở lên, dành một buổi trọn cho mặt nước, một buổi cho Lục Yên với chợ, xưởng và bản làng, là nhịp vừa phải cho phần lớn mọi người.
Câu hỏi thường gặp
Hồ Thác Bà ở tỉnh nào?
Hồ Thác Bà trước thuộc tỉnh Yên Bái, trải qua vùng Yên Bình và Lục Yên cũ. Sau sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, vùng hồ thuộc tỉnh Lào Cai. Nhiều tài liệu cũ vẫn ghi Yên Bái nên bạn sẽ gặp cả hai cách gọi.
Hồ Thác Bà có phải hồ tự nhiên không?
Không. Đây là hồ nhân tạo hình thành khi xây nhà máy thuỷ điện Thác Bà trên sông Chảy. Nước dâng lấp thung lũng, để lại các đỉnh đồi và núi đá vôi nhô lên thành đảo, vì vậy hồ có rất nhiều đảo lớn nhỏ.
Đi thuyền trên hồ Thác Bà mất bao lâu?
Tuỳ lộ trình. Một chuyến ngắn ghé một hang động và vài đảo thường mất vài tiếng; chuyến cả ngày có ăn trưa trên đảo dài hơn nhiều. Bạn nên thoả thuận rõ lộ trình và thời gian với chủ thuyền trước khi rời bến.
Có được tắm trên hồ Thác Bà không?
Hồ sâu, nhiều chỗ nước lạnh và không có người trông. Bạn không nên tắm tự do, không lặn từ thuyền hay vách đá. Nếu muốn xuống nước, chỉ làm ở những khu có quản lý, mặc áo phao và có người lớn đi kèm trẻ em.
Nên đi hồ Thác Bà ở đầu nào?
Đầu phía nam gần đập có nhiều bến thuyền và dịch vụ, dễ đi trong ngày. Đầu phía bắc thuộc vùng Lục Yên yên tĩnh hơn, hợp với người đã ở Lục Yên. Có thời gian thì kết hợp cả hai trên đường đi và đường về.
Mang trẻ nhỏ đi thuyền hồ Thác Bà cần lưu ý gì?
Hỏi trước thuyền có áo phao cỡ trẻ em, giữ trẻ ngồi giữa thuyền cạnh người lớn, mang mũ và nước uống. Không đi khi trời có dấu hiệu giông, và chọn lộ trình ngắn để trẻ không mệt hay say sóng.