Trong những năm đầu, đá quý ở Lục Yên được khai thác gần như hoàn toàn bằng tay: đãi cuội sỏi ở lòng suối và bãi bồi, đào giếng xuống lớp sỏi chứa đá, chui vào hang và khe đá vôi để moi lớp đất có đá. Công cụ đơn giản: cuốc, xẻng, xà beng, sàng tre, máng gỗ, về sau thêm máy bơm nhỏ. Người làm dựa vào kinh nghiệm truyền miệng hơn là hiểu biết địa chất.
Bài này mô tả các cách làm ấy như một phần lịch sử nghề đá, để bạn hiểu vì sao bãi cũ có hình dạng như ngày nay và vì sao nghề này từng nguy hiểm đến vậy. Đây không phải hướng dẫn: khai thác khoáng sản, kể cả đá quý, hiện phải có giấy phép của cơ quan nhà nước; tự ý đào đãi là vi phạm pháp luật và rất dễ gặp tai nạn.
Đá nằm ở đâu thì người ta tìm ở đó
Muốn hiểu kỹ thuật khai thác thời trước, cần nhớ một điều cơ bản: ruby và spinel Lục Yên sinh ra trong đá hoa, nhưng phần lớn đá người ta tìm được trong giai đoạn đầu lại nằm ở sa khoáng. Đá hoa bị phong hoá qua thời gian rất dài, phần đá vôi tan đi, những hạt khoáng vật cứng như ruby, spinel ở lại, bị nước cuốn xuống chân đồi, vào thung lũng, lòng suối và tích lại trong lớp cuội sỏi.
Từ đó có ba kiểu nơi tìm đá chính mà người trong nghề thời ấy hay nhắc: lòng suối và bãi bồi đang có nước chảy; lớp sỏi cổ bị vùi dưới ruộng, dưới đất bồi ở thung lũng; và các hang, khe, hốc trong núi đá vôi, nơi đất đỏ lẫn đá bị giữ lại. Mỗi nơi đòi một cách làm khác. Người có kinh nghiệm nhìn màu đất, loại sỏi đi kèm để đoán lớp nào "có đá"; kinh nghiệm này truyền từ nhóm này sang nhóm khác, đúng sai lẫn lộn.
Đá trong đá hoa còn nguyên khối, tức mỏ gốc, khó lấy hơn nhiều vì phải phá đá cứng. Giai đoạn thủ công ít đụng tới loại mỏ này; nó thuộc về khai thác có thiết bị về sau. Phần giải thích địa chất kỹ hơn có ở danh mục địa chất của trang.
Ba cách khai thác thủ công thường được nhắc tới
Bảng dưới tóm tắt ba cách làm phổ biến trong hồi ức của người trong nghề. Mục đích là để hiểu lịch sử và rủi ro, không phải để làm theo.
| Cách làm | Nơi thường thấy | Mô tả ngắn | Rủi ro chính |
|---|---|---|---|
| Đãi sa khoáng ở suối, bãi bồi | Lòng suối, bãi ven suối, ruộng trũng | Xúc cuội sỏi, cho qua sàng và máng có nước chảy để giữ lại hạt nặng, rồi nhặt đá bằng tay | Ngâm nước lạnh lâu ngày, lũ bất ngờ mùa mưa, suối đục và đổi dòng |
| Đào giếng xuống lớp sỏi chứa đá | Thung lũng, ruộng, nơi lớp sỏi bị vùi sâu | Đào hố đứng hoặc giếng nhỏ, đưa đất sỏi lên bằng gầu, dây rồi đem đãi | Sập thành giếng, ngạt khí, ngập nước, người bên trên làm rơi vật nặng |
| Moi đất trong hang, khe đá vôi | Sườn núi đá vôi, hốc karst | Chui vào khe hẹp, cào đất đỏ lẫn đá mang ra ngoài đãi | Lạc, đá rơi, thiếu không khí, khó cứu người khi có sự cố |
Cả ba cách đều dựa vào sức người là chính và gần như không có biện pháp an toàn. Khi bơm nước nhỏ và máy nổ xuất hiện, năng suất tăng nhưng rủi ro sạt lở và tác động môi trường cũng tăng theo.
Công cụ của người đi đá thời trước
Sàng tre và máng gỗ. Đây là bộ đồ nghề gần như ai cũng có. Sàng để loại sỏi to, máng nghiêng có nước chảy giúp hạt nặng lắng lại. Ruby và spinel nặng hơn phần lớn cát sỏi thông thường, nên cách tách bằng nước tận dụng đúng điều đó, giống cách người ta đãi vàng sa khoáng.
Cuốc, xẻng, xà beng, thúng. Dùng để xúc, đào, chuyển đất. Ở giếng sâu thì thêm ròng rọc, dây, gầu. Phần lớn được mua hoặc tự làm tại chỗ; quanh bãi có người chuyên bán và sửa dụng cụ.
Máy bơm nhỏ, máy nổ. Xuất hiện dần khi nhóm có vốn. Máy bơm hút nước khỏi hố để đào sâu hơn, hoặc phun nước để rửa đất. Thiết bị này làm thay đổi nhanh địa hình bãi và lượng bùn đổ xuống suối.
Đèn và dây cho người vào hang. Người moi đất trong hang dùng đèn pin, đèn dầu, dây buộc để đánh dấu đường. Đây là công việc nguy hiểm nhất, chỉ người quen địa hình mới dám làm, và cũng là nơi tai nạn khó cứu nhất.
Đôi mắt và kinh nghiệm. Công đoạn cuối là nhặt đá bằng tay trên sàng ướt. Người quen việc nhận ra màu đỏ, hồng, tím của ruby, spinel giữa sỏi xám, nhưng phân biệt chắc chắn hai loại này thì phải chờ người mua có dụng cụ hoặc người hiểu ngọc học.
Vì sao khai thác thủ công lại nguy hiểm đến thế
Nguy hiểm đầu tiên đến từ đất. Lớp sỏi chứa đá ở Lục Yên thường lẫn đất sét, khi ngấm nước thì mất độ bám, thành giếng và vách hố có thể đổ bất cứ lúc nào. Trong mùa mưa, sườn đồi bị đào xới dễ sạt. Người làm thời ấy hầu như không chống đỡ hố đúng cách vì thiếu gỗ, thiếu hiểu biết và vì muốn đào nhanh.
Nguy hiểm thứ hai đến từ nước và không khí. Làm việc dưới nước lạnh nhiều giờ liền gây kiệt sức, nhất là vào mùa đông vùng núi. Hố sâu và hang hẹp có thể thiếu không khí hoặc tích khí độc; máy nổ đặt gần miệng hố còn làm khí thải lọt xuống. Lũ quét vùng núi đến nhanh, người ở lòng suối không kịp chạy.
Nguy hiểm thứ ba là con người. Khi nhiều nhóm làm sát nhau, đất đá từ hố này đổ sang hố kia, nước bơm từ chỗ này làm ngập chỗ khác. Tranh chấp bãi, mâu thuẫn chia đá cũng dẫn tới xô xát. Không có ai giám sát an toàn, tai nạn xảy ra không được thống kê đầy đủ; những gì còn lại chủ yếu là lời kể của người trong cuộc.
Dấu vết của khai thác thủ công trên địa hình hôm nay
Nếu bạn đi qua các thung lũng từng là bãi đá, có thể nhận ra dấu vết của thời khai thác thủ công: những đống sỏi đã đãi xong chất thành gò, mặt ruộng gồ ghề không phẳng, những hố cũ đọng nước thành ao nhỏ, đoạn suối chảy lệch khỏi dòng cũ. Theo thời gian, cây bụi và cỏ phủ lên, nhiều nơi đã được người dân san lại để trồng trọt.
Những dấu vết ấy là tư liệu sống về một giai đoạn lịch sử. Nhưng chúng cũng là nơi có thể còn nguy hiểm: hố cũ bị cỏ che, vách đất yếu, cửa hang không có ai trông coi. Khi đi du lịch, bạn không nên tự ý vào các bãi, hố, hang cũ; nếu muốn tìm hiểu, hãy đi cùng người địa phương và chỉ đứng ở chỗ an toàn.
Nhiều khu vực hiện nằm trong diện quản lý khoáng sản hoặc thuộc đất của người dân. Việc nhặt sỏi, cào đất ở đó, dù chỉ "cho vui", cũng có thể làm người dân khó chịu hoặc vi phạm quy định. Cách tôn trọng nhất là ngắm, hỏi chuyện và chụp ảnh từ xa.
Từ thủ công đến khai thác có giấy phép: những gì đã thay đổi
Khai thác thủ công tự phát dần nhường chỗ cho khai thác có quản lý. Một số thay đổi chính thường được nhắc tới:
- Khu vực khai thác được khoanh định, gắn với đơn vị chịu trách nhiệm, thay vì ai đến cũng đào.
- Thiết bị cơ giới thay một phần sức người, đi kèm yêu cầu về an toàn lao động và báo cáo.
- Doanh nghiệp được cấp phép phải thực hiện nghĩa vụ về bảo vệ môi trường, cải tạo và phục hồi đất sau khai thác theo quy định.
- Đá khai thác được đưa vào kênh mua bán có chứng từ nhiều hơn, dù chợ đá vẫn còn giao dịch truyền thống.
- Người dân địa phương chuyển dần sang các khâu sau: buôn bán, mài đá, làm đá cảnh, tranh đá quý, dịch vụ du lịch.
- Khai thác lén lút vẫn xảy ra ở một số nơi trong nhiều năm và bị xử lý theo quy định.
Những thay đổi này không diễn ra đều khắp và không phải lúc nào cũng suôn sẻ. Nhưng chúng cho thấy hình ảnh "người nông dân đãi suối tìm đá" nay là chuyện của lịch sử, không phải mô hình nên làm theo.
Đọc lịch sử khai thác thủ công với con mắt người mua đá
Hiểu cách đá được khai thác thời trước giúp người mua tỉnh táo hơn. Đá sa khoáng thường đã bị nước mài tròn cạnh, mặt ngoài mờ; nếu ai đó giới thiệu một viên "đá suối" nhưng lại có cạnh tinh thể sắc gọn như vừa tách khỏi đá mẹ, bạn có lý do để hỏi thêm. Ngược lại, đá còn bám đá hoa là đá từ mỏ gốc hoặc từ khối rơi gần mỏ.
Lời kể "đá đãi tay ở suối từ thời đầu" cũng không chứng minh gì về chất lượng hay việc đá có bị xử lý hay không. Mọi viên đá, dù có câu chuyện đẹp đến đâu, vẫn cần được giám định nếu bạn mua với giá trị đáng kể. Phần này được bàn kỹ ở danh mục về đá giả và đá xử lý.
Lịch sử nghề còn nhắc một điều: những người từng đãi đá bằng tay là nguồn kiến thức quý về vùng đất này. Nhiều người trong số họ nay là thợ mài, người buôn có kinh nghiệm. Khi họ kể chuyện, hãy nghe như nghe một phần lịch sử địa phương, và nhớ rằng mỗi người nhìn từ một góc riêng.
Nếu bạn muốn ghi lại những câu chuyện ấy, chẳng hạn cho một bài viết, một dự án ảnh hay đơn giản là cho con cháu, hãy xin phép trước khi ghi âm, chụp ảnh, và hỏi người kể có muốn giữ kín tên hay không. Những chi tiết về tai nạn, mất mát hay tranh chấp nên được kể lại bằng lời chung, không gắn với tên người hay tên gia đình cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Đãi đá quý là gì?
Đãi đá quý là cách tách hạt đá quý ra khỏi cát sỏi bằng nước, dựa vào việc ruby, spinel nặng hơn phần lớn sỏi thông thường. Đây là cách làm phổ biến trong giai đoạn khai thác thủ công ở Lục Yên. Hiện nay tự ý đãi đá ở bất cứ đâu đều là khai thác khoáng sản không phép.
Người dân Lục Yên thời trước tìm đá ở những đâu?
Chủ yếu ở lòng suối, bãi bồi, lớp sỏi bị vùi dưới ruộng ở thung lũng và trong hang, khe đá vôi. Đá trong đá hoa nguyên khối khó lấy hơn nên ít được khai thác bằng tay, chủ yếu thuộc về khai thác có thiết bị sau này.
Khai thác thủ công có tai nạn nhiều không?
Theo hồi ức của người trong nghề, tai nạn sập hố, sạt đất, đuối nước, ngạt khí đã xảy ra, nhất là mùa mưa. Không có thống kê đầy đủ cho giai đoạn đầu vì việc khai thác diễn ra tự phát, thiếu giám sát an toàn.
Khách du lịch có được thử đãi đá ở Lục Yên không?
Bạn không nên tự ý đãi đá ở suối, bãi hay hố cũ, vì đó là khai thác khoáng sản không phép và có thể nguy hiểm. Nếu có cơ sở du lịch tổ chức trải nghiệm hợp pháp, hãy hỏi rõ họ được phép ở đâu và tuân thủ hướng dẫn an toàn.
Vì sao nhiều bãi cũ ở Lục Yên vẫn lồi lõm?
Đó là dấu vết của nhiều năm đào xới, chất sỏi đã đãi thành đống và hố bỏ lại. Một số nơi đã được san lấp, hoàn thổ hoặc tự phục hồi một phần, nhưng địa hình nguyên thủy khó trở lại như trước.
Đá sa khoáng và đá mỏ gốc khác nhau thế nào khi nhìn bằng mắt?
Đá sa khoáng thường bị nước mài tròn cạnh, bề mặt mờ, đôi khi có vết va đập. Đá mỏ gốc có thể còn cạnh tinh thể sắc hoặc còn bám đá hoa. Đây chỉ là dấu hiệu tham khảo, không thay được giám định ngọc học.