Khoảng cuối thập niên 1980 đến đầu thập niên 1990, vùng Lục Yên trải qua một giai đoạn người từ khắp nơi đổ về tìm "đá đỏ", tức ruby và spinel, khi việc khai thác còn chưa được quản lý chặt. Lán trại mọc lên ở bãi suối, sườn đồi; chợ búa, quán xá, người mua kẻ bán tụ lại; đời sống của các xã thay đổi chỉ trong vài mùa. Người trong vùng gọi giai đoạn ấy bằng nhiều cách: "thời đi đá", "hồi đá đỏ", "năm người ta lên đào đá".
Bài này kể lại giai đoạn đó một cách trung tính, dựa trên những điều được nhắc lại nhiều trong hồi ức và tư liệu phổ thông. Bài không nêu tên người, không bình luận vụ việc cụ thể và không đổ lỗi cho ai: người bản địa, người tứ xứ, người buôn hay lực lượng quản lý đều đứng trong một hoàn cảnh chung mà không ai chọn trước.
Ai đã đến Lục Yên trong những năm ấy
Người đến đầu tiên thường là người ở các tỉnh lân cận nghe tin qua họ hàng, bạn bè. Tiếp đó là người từ đồng bằng Bắc Bộ, miền Trung, có cả người từng đi làm vàng ở nơi khác và mang theo kinh nghiệm đãi sa khoáng. Theo sau là người buôn: người gom đá ở bãi, người làm trung gian, người có vốn từ thành phố lên mua. Hồi ức của nhiều người cũng nhắc tới thương lái nước ngoài tìm đến, nhất là những người quen buôn ruby ở các trung tâm đá quý trong khu vực.
Phần đông người đi tìm đá là nông dân, thợ thủ công, người thất nghiệp thời chuyển đổi kinh tế, những người hy vọng đổi đời nhanh. Đây là chi tiết quan trọng để hiểu giai đoạn này mà không phán xét: họ không phải "kẻ đào bới" vô danh, mà là những người đang tìm một lối thoát khỏi cái nghèo trong thời kinh tế còn nhiều khó khăn.
Người bản địa ở vào vị trí đặc biệt. Đất đai, ruộng nương, suối nước của họ bỗng thành nơi đông đúc nhất. Có gia đình cho thuê đất, mở quán, dựng nhà trọ; có gia đình tự đi đào; có gia đình mất ruộng vì bãi bị xới tung. Quan hệ giữa người tại chỗ và người nơi khác có lúc hợp tác, có lúc va chạm, như ở bất cứ vùng đất nào đột nhiên đông người.
Đời sống trong lán trại: những gì người trong cuộc thường kể
Chỗ ở tạm bợ. Lán dựng bằng tre nứa, phủ bạt hoặc lá, sát ngay bãi đào để giữ chỗ. Mùa mưa ẩm ướt, mùa đông vùng núi lạnh. Nước sinh hoạt lấy từ suối, chính dòng suối đã đục ngầu vì đãi đá phía trên.
Làm theo nhóm. Hiếm ai đi đào một mình. Người ta lập nhóm vài người đến vài chục người, có người góp vốn, có người góp công, chia nhau theo thoả thuận miệng. Thoả thuận miệng cũng là nguồn gốc của nhiều mâu thuẫn khi có viên đá lớn.
Một nền kinh tế tạm thời. Quanh bãi đào mọc lên quán cơm, chỗ bán dụng cụ, chỗ cân đá, chỗ cho vay. Hàng hoá đắt hơn dưới xuôi vì đường xa và vì người ta tiêu tiền dễ khi vừa bán được đá.
Sức khoẻ bị đem ra đánh cược. Làm việc dưới nước lạnh cả ngày, chui vào hố sâu không chống đỡ chắc chắn, ăn ngủ thất thường, bệnh tật không được chữa kịp thời. Nhiều người kể lại những tai nạn sập hố, sạt đất trong mùa mưa.
Trật tự còn lỏng. Khi người đông mà quản lý chưa theo kịp, tranh chấp bãi, trộm cắp và va chạm xảy ra. Chính quyền và lực lượng chức năng sau đó phải vào cuộc để lập lại trật tự, một quá trình không dễ dàng với cả hai phía.
Người được và người mất: nhìn hai mặt cho đúng
Những câu chuyện được kể lại nhiều nhất thường là chuyện đổi đời: một người nghèo đào được viên đá lớn, bán đi xây nhà, mua đất. Những chuyện như vậy có thật ở mức nào đó, nhưng chúng nổi lên vì hiếm. Với mỗi người được kể là "trúng đá", có rất nhiều người làm cả mùa mà không đủ tiền về quê. Cái nhìn từ phía người may mắn làm cho cả giai đoạn trông như một cơ hội lớn hơn thực tế.
Người mất có nhiều kiểu. Có người tiêu hết vốn vào dụng cụ, tiền ăn, tiền thuê bãi mà không tìm được gì đáng kể. Có người được đá rồi bán rẻ vì không hiểu giá trị. Có người mất sức khoẻ, có gia đình mất người thân trong tai nạn. Với người bản địa, có gia đình mất ruộng canh tác lâu dài vì đất bị đào xới, sỏi đá phủ lên.
Nhìn hai mặt không phải để kết luận giai đoạn ấy "tốt" hay "xấu". Nó là một phần lịch sử kinh tế của vùng núi phía bắc trong thời chuyển đổi, giống những đợt người đổ đi tìm vàng, tìm trầm ở nhiều nơi khác. Điều đáng giữ lại là sự thận trọng: khi nghe ai kể chuyện đổi đời nhờ đá, hãy nhớ rằng câu chuyện của người không đổi đời thì ít ai kể.
Giai đoạn đầu và giai đoạn có quản lý: khác nhau ở đâu
Bảng dưới so sánh hai giai đoạn theo cách người trong nghề thường mô tả. Mốc chuyển giữa hai giai đoạn không phải một ngày cụ thể mà là một quá trình kéo dài trong vài năm đầu thập niên 1990.
| Khía cạnh | Giai đoạn tự phát (khoảng cuối 1980 – đầu 1990) | Giai đoạn có quản lý (từ khoảng đầu – giữa 1990) |
|---|---|---|
| Ai được khai thác | Gần như ai đến cũng đào | Đơn vị được giao hoặc cấp phép |
| Nơi khai thác | Bãi suối, ruộng, sườn đồi gần khu dân cư | Khu vực được khoanh, có ranh giới |
| Công cụ | Cuốc, xẻng, sàng, máng đãi, bơm nhỏ | Thiết bị lớn hơn ở khu được phép |
| Mua bán đá | Mua ngay tại bãi, không chứng từ | Dần tập trung về chợ, cửa hàng ở trung tâm |
| Môi trường | Không có biện pháp hoàn thổ | Bắt đầu có yêu cầu, mức thực hiện không đều |
| An toàn lao động | Hầu như không có quy định được áp dụng | Có quy định, phụ thuộc đơn vị thực hiện |
Sự chuyển đổi ấy không xoá hết khai thác tự phát ngay lập tức; tình trạng đào lén còn kéo dài nhiều năm ở những nơi khó kiểm soát. Nhưng hướng đi đã rõ: tài nguyên đá quý được coi là của chung, do nhà nước quản lý.
Những dấu vết còn lại trên đất và trong ký ức
Đi qua vùng Lục Yên hôm nay, bạn có thể vẫn thấy dấu vết của giai đoạn ấy: những bãi sỏi đá lộ thiên ở thung lũng, đoạn suối đổi dòng, sườn đồi lồi lõm đã được cây bụi phủ lại. Nhiều khu vực đã được hoàn thổ hoặc tự phục hồi một phần sau nhiều năm. Một số bãi cũ được người dân cải tạo lại thành ruộng, ao, vườn.
Trong ký ức, giai đoạn ấy để lại cả niềm tự hào lẫn nỗi buồn. Người lớn tuổi kể cho con cháu về những đêm ngủ lán, về người bạn cùng nhóm, về viên đá từng cầm trong tay. Một số người ở lại, lập gia đình, trở thành người Lục Yên; nghề buôn đá, mài đá, làm đá cảnh, tranh đá quý của vùng phần nào lớn lên từ những người đã đi qua thời ấy.
Nếu bạn muốn nghe những câu chuyện này khi đến Lục Yên, cách tốt nhất là ngồi uống nước, hỏi chuyện nhẹ nhàng và lắng nghe. Đừng hỏi dồn về tiền bạc, về những vụ việc cụ thể hay về người đã mất. Có những ký ức người ta kể vui, có những ký ức họ không muốn nhắc lại.
Bài học thường được rút ra từ những năm đổ xô đi tìm đá
Nhiều vùng trên thế giới từng trải qua những đợt người đổ đến tìm khoáng sản quý. Từ trường hợp Lục Yên, người nghiên cứu và người trong nghề hay nhắc tới mấy điều sau.
- Tài nguyên dễ lấy nhất cạn rất nhanh; giai đoạn "ai cũng nhặt được" thường chỉ kéo dài vài năm.
- Khi chưa có quy tắc, rủi ro dồn lên người yếu thế nhất: người lao động không có vốn, người dân mất đất.
- Giá trị của đá chủ yếu được giữ lại ở khâu buôn, mài, chế tác, không phải ở khâu đào thô.
- Môi trường bị tổn hại trong vài năm có thể cần hàng chục năm để phục hồi.
- Câu chuyện đổi đời lan nhanh hơn câu chuyện thất bại, khiến người sau dễ đánh giá sai cơ hội.
- Quản lý của nhà nước và sự tham gia của cộng đồng địa phương là điều kiện để nghề đá tồn tại lâu dài.
Những bài học này không chỉ dành cho người làm nghề. Người mua đá, người đi du lịch cũng nên biết để hiểu vì sao hôm nay việc tự ý đào đãi đá quý là hành vi trái pháp luật, dù câu chuyện thời xưa nghe hấp dẫn đến đâu.
Kể lại giai đoạn này sao cho công bằng
Khi viết, kể hay làm phim về những năm đổ xô đi tìm đá, người ta dễ rơi vào hai cực: hoặc lãng mạn hoá thành chuyện phiêu lưu đổi đời, hoặc vẽ thành bức tranh hỗn loạn đầy tiêu cực. Cả hai đều bỏ sót phần lớn sự thật. Phần lớn người trong cuộc là những người bình thường làm việc nặng nhọc vì một hy vọng chính đáng.
Một cách kể công bằng nên có tiếng nói của nhiều phía: người dân tại chỗ, người từ nơi khác đến, người buôn, người làm công tác quản lý, nhà nghiên cứu. Nên tránh nêu tên người thật gắn với chuyện tranh chấp hay tai nạn, vì người trong cuộc và gia đình họ vẫn đang sống. Các con số về người, về đá, về tiền nên ghi nguồn hoặc ghi rõ là ước đoán.
Giai đoạn ấy cũng không nên bị dùng để quảng cáo đá. Câu "đá đào từ thời đầu" không chứng minh được viên đá là thật, đẹp hay có giá trị. Lịch sử là để hiểu vùng đất và con người, không phải để tăng giá một món hàng.
Câu hỏi thường gặp
Giai đoạn đổ xô đi tìm đá đỏ ở Lục Yên kéo dài bao lâu?
Giai đoạn tự phát rầm rộ nhất thường được kể là từ khoảng cuối thập niên 1980 tới đầu thập niên 1990. Sau đó việc khai thác được đưa vào quản lý chặt hơn, dù tình trạng đào lén còn kéo dài ở một số nơi trong nhiều năm.
Có bao nhiêu người từng lên Lục Yên tìm đá?
Không có số đếm chính thức đáng tin cho giai đoạn này. Hồi ức và báo chí thời đó thường dùng những cụm như hàng nghìn, hàng vạn người. Bạn nên hiểu đó là cách nói "rất đông" so với dân số vốn có, không phải số liệu thống kê.
Đá đỏ là gì?
"Đá đỏ" là cách gọi dân gian ở vùng Lục Yên cho các hạt đá màu đỏ, hồng tìm được, chủ yếu là ruby và spinel. Hai loại này khác nhau về khoáng vật và tính chất, chỉ phân biệt chắc chắn bằng kiểm tra ngọc học.
Người tìm đá thời đó có thật sự giàu lên không?
Có một số người khá lên nhờ đá, nhưng phần đông không đổi đời. Những câu chuyện thành công được kể nhiều vì hiếm và hấp dẫn, trong khi người làm cả mùa không được gì thường ít ai nhắc tới.
Ngày nay có thể đến Lục Yên đào đá như thời xưa không?
Không. Khai thác khoáng sản, kể cả đá quý, phải có giấy phép của cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Tự ý đào đãi là vi phạm pháp luật, có thể bị xử phạt. Khách du lịch chỉ nên xem đá ở chợ, cửa hàng và xưởng chế tác.
Có nơi nào lưu giữ tư liệu về giai đoạn này không?
Tư liệu nằm rải rác trong báo chí thời kỳ đó, các công trình nghiên cứu địa chất, ngọc học và hồi ức của người dân. Nếu cần tìm hiểu sâu, bạn có thể hỏi thư viện tỉnh, các cơ quan văn hoá địa phương hoặc những người lớn tuổi trong vùng.