Ruby Lục Yên hay có nứt vì tinh thể lớn lên trong đá hoa rồi trải qua nhiều lần nén ép, nâng lên của vỏ Trái Đất; phần lớn các vết nứt là tự nhiên, nhiều vết đã "lành" lại trong lòng đất và không ảnh hưởng độ bền, còn những vết nứt hở chạm bề mặt mới là thứ cần lưu ý khi đeo.
Ruby có độ cứng 9 trên thang Mohs, chỉ sau kim cương trong các đá quý phổ biến, nên nhiều người nghĩ ruby "không thể vỡ". Độ cứng là khả năng chống xước, còn độ bền chống va đập và nứt vỡ lại phụ thuộc vào các vết nứt và mặt tách lớp có sẵn trong viên đá. Bài này giúp bạn đọc các vết nứt trong ruby: chúng từ đâu ra, phân biệt loại nào ra sao, ảnh hưởng gì tới việc đeo, và cách giữ một viên ruby có nứt cho bền.
Vết nứt trong ruby đến từ đâu
Ruby trong đá hoa kết tinh ở nhiệt độ và áp suất cao, sâu trong vỏ Trái Đất. Sau đó cả khối đá chứa ruby bị nén ép, uốn nếp, nâng lên trong các pha chuyển động kiến tạo của vùng núi phía Bắc. Tinh thể ruby cứng nhưng giòn hơn đá hoa bao quanh; khi khối đá biến dạng, ruby không uốn theo mà nứt. Nhiều tinh thể lớn ở vùng Lục Yên vì thế chằng chịt vết nứt ngay từ khi còn nằm trong núi.
Phần ruby nằm trong các bãi sa khoáng, tức đá đã bị phong hoá khỏi đá gốc rồi được nước cuốn đi và lắng ở thung lũng, lòng suối, lại chịu thêm va đập khi di chuyển. Quá trình này có khi làm vỡ bỏ những phần yếu, để lại những mảnh chắc hơn; có khi lại tạo thêm vết nứt mới ở mép.
Ngoài ra còn có nứt do con người: đá bị va mạnh khi khai thác, đập tách khỏi đá mẹ, hoặc bị nhiệt đột ngột khi xử lý. Người mua không phân biệt được nguồn gốc từng vết nứt bằng mắt, nhưng nên biết rằng một viên ruby Lục Yên không nứt chút nào là hiếm, và việc có nứt tự nó không phải dấu hiệu đá giả.
Phân biệt nứt hở, nứt lành, tách lớp và song tinh
Không phải đường nào bạn nhìn thấy trong ruby cũng là "nứt" theo cùng một nghĩa. Giám định viên phân ra nhiều loại; bảng dưới tóm tắt ở mức người mua có thể hiểu.
| Loại | Bản chất | Nhìn dưới kính lúp | Ảnh hưởng độ bền |
|---|---|---|---|
| Nứt hở | Khe nứt còn chứa không khí, thường chạm ra bề mặt | Mặt phản chiếu sáng loá ở một số góc, đôi khi thấy cầu vồng nhỏ | Đáng lưu ý, có thể lan khi va đập hoặc gặp nhiệt |
| Nứt lành (vân tay) | Khe nứt đã được dung dịch trong lòng đất hàn lại, để lại các giọt chất lỏng nhỏ | Mạng lưới chấm nhỏ như dấu vân tay, mảng mờ dạng lưới | Thường không đáng ngại, là dấu vết tự nhiên |
| Tách lớp (parting) | Mặt yếu do các lớp song tinh mỏng xếp song song | Các đường thẳng song song, có khi giao nhau theo góc | Có thể tách theo mặt đó khi va mạnh |
| Lớp song tinh | Phần tinh thể mọc đối xứng với phần bên cạnh | Dải thẳng mảnh, thường song song, khó thấy bằng mắt | Bản thân ít ảnh hưởng, nhưng hay đi kèm tách lớp |
| Nứt quanh bao thể | Nứt nhỏ toả quanh một tinh thể khoáng khác trong ruby | Vầng nứt hình đĩa quanh chấm tinh thể | Thường nhỏ; có thể là dấu hiệu đá từng được nung |
Corindon không có mặt cát khai rõ như một số khoáng vật khác, nên khả năng tách vỡ của ruby chủ yếu đến từ nứt và tách lớp. Một viên có nhiều đường tách lớp song song nên được gắn kiểu bảo vệ kỹ hơn.
Nứt lành: vết tích tự nhiên ít đáng lo
Ở độ sâu lớn, khi tinh thể ruby nứt, dung dịch nóng chứa các chất hoà tan có thể len vào khe nứt. Theo thời gian, khe nứt được hàn lại bằng chính vật chất corindon, để lại những túi chất lỏng hoặc khí li ti xếp thành mặt phẳng. Nhìn dưới kính lúp, chúng giống như dấu vân tay, mạng lưới, hoặc vệt khói mỏng. Người trong nghề gọi chung là "vân tay" (fingerprint).
Vì đã được hàn lại, nứt lành không còn là khe hở thực sự, nên độ bền của viên đá gần như không bị ảnh hưởng. Ngược lại, chúng là một chỉ dấu rất hữu ích cho giám định: hình dạng, kích thước giọt và cách sắp xếp giúp phân biệt đá tự nhiên với một số đá tổng hợp, và giúp nhận ra đá đã qua nung (khi nung, các giọt có thể biến đổi hình dạng).
Cần phân biệt nứt lành tự nhiên với nứt được "chữa" nhân tạo. Khi ruby được nung với chất trợ dung, chất này có thể chảy vào khe nứt rồi đông cứng, nhìn cũng thành dạng vân. Còn khi khe nứt được lấp đầy bằng thuỷ tinh giàu chì, dưới kính lúp có thể thấy những tia loé màu lam hoặc cam ở mặt nứt. Đây là những trường hợp khác hẳn nứt lành tự nhiên, ảnh hưởng tới độ bền và cách bảo quản, và phải được ghi trên giấy giám định.
Nứt hở chạm bề mặt: những rủi ro thật khi đeo
Va đập. Ruby cứng nhưng giòn. Một viên có nứt hở ở mép, khi va vào mặt bàn đá hay tay nắm cửa, có thể mẻ hoặc tách dọc theo vết nứt. Nhẫn đeo hằng ngày chịu va đập nhiều nhất, sau đó là lắc tay; hoa tai và mặt dây chuyền ít va hơn.
Nhiệt đột ngột. Khi sửa nhẫn, thợ có thể hơ lửa để hàn. Viên ruby có nứt hở hay có chất lấp đầy có thể nứt thêm hoặc hỏng chất lấp đầy. Nên báo thợ tình trạng đá, hoặc đề nghị tháo đá ra trước khi hàn.
Rửa bằng sóng siêu âm và hơi nước. Đá không nứt chịu được, nhưng đá có nứt hở hoặc lấp đầy thì rung động và nhiệt có thể làm vết nứt lan hay chất lấp đầy bong ra. Cách an toàn là nước ấm, xà phòng nhẹ và bàn chải mềm.
Hoá chất. Chất tẩy mạnh, axit trong một số dung dịch làm sạch trang sức có thể ăn mòn thuỷ tinh lấp trong nứt, làm vết nứt hiện rõ trở lại. Ruby tự nhiên không bị ảnh hưởng, nhưng bạn thường không biết chắc đá của mình có lấp đầy hay không nếu chưa giám định.
Bụi bẩn đọng trong nứt. Nứt hở ở mặt dưới viên đá có thể giữ bụi và dầu, làm đá xỉn dần. Làm sạch nhẹ định kỳ giúp màu trở lại.
Nứt và cách người trong nghề nhìn độ sạch của ruby
Với kim cương, độ sạch được chấm theo thang quen thuộc. Với ruby và đá quý màu nói chung, người trong nghề thường nhìn theo cách khác: viên đá được xếp theo mức độ bao thể có thể thấy bằng mắt thường, và ruby được xếp vào nhóm đá mà người ta chấp nhận có bao thể nhìn thấy được. Một viên ruby có vài vết nứt nhỏ, không chạm mặt bàn, không làm giảm độ sáng thì vẫn được coi là sạch ở mức của ruby.
Điều người mua cần cân nhắc là vị trí và ảnh hưởng của vết nứt hơn là chỉ có hay không. Vết nứt nằm sát đáy, bị các mặt giác che đi thì gần như không ảnh hưởng tới vẻ ngoài. Vết nứt cắt ngang mặt bàn, loé sáng mỗi khi nghiêng đá thì thấy ngay. Vết nứt chạm ra mép hay góc nhọn là chỗ yếu khi va chạm. Ba câu hỏi đó, vẻ ngoài, độ bền và tình trạng xử lý, nên được xét cùng nhau.
Với ruby Lục Yên, nhiều viên đẹp màu vẫn có nứt. Thợ mài thường phải chọn giữa giữ trọng lượng với vết nứt ở bên trong, hoặc cắt bỏ phần nứt để viên đá nhỏ hơn nhưng sạch hơn. Không có lựa chọn nào đúng tuyệt đối; điều quan trọng là người mua biết viên đá trước mặt thuộc lựa chọn nào để dùng nó cho phù hợp.
Chọn kiểu gắn cho viên ruby có nứt
Khi đã biết viên ruby có nứt, cách gắn và cách dùng quyết định phần lớn độ bền. Một số gợi ý người làm nghề hay đưa ra:
- Gắn kiểu bao viền (bezel): một vòng kim loại ôm quanh mép đá, che chở mép là nơi dễ mẻ nhất. Rất hợp với nhẫn đeo hằng ngày và với cabochon.
- Chấu nhiều và thấp: nếu dùng chấu, chọn bốn đến sáu chấu chắc, đặt lệch khỏi đường nứt, viên đá ngồi thấp để ít va chạm.
- Tránh đặt áp lực lên đường nứt: thợ cẩn thận sẽ xoay đá sao cho chấu không bóp đúng vào vết nứt.
- Ưu tiên hoa tai, mặt dây: viên có nứt lớn chạm bề mặt hợp với món trang sức ít va chạm hơn là nhẫn.
- Đeo theo dịp: tháo nhẫn khi làm việc nhà, tập thể thao, bê vác hay rửa bát với nước rửa mạnh.
- Cất riêng: ruby cứng hơn hầu hết đá khác, có thể làm xước đá mềm hơn và kim loại; cất mỗi món một túi vải hoặc ngăn riêng.
Nếu viên đá có giấy giám định ghi chất lấp đầy, hãy đưa giấy cho thợ trước khi sửa hay làm sạch, để họ chọn cách xử lý phù hợp.
Cách tự soi vết nứt trong ruby
Bạn có thể tự quan sát ở mức cơ bản bằng kính lúp 10x và một đèn pin nhỏ. Mục đích là biết đá có những gì để gắn và dùng cho đúng, không phải để tự kết luận về xử lý.
- Lau sạch đá; dấu tay và bụi dễ bị nhầm với vết nứt bề mặt.
- Cầm kính lúp sát mắt, đưa viên đá lại gần kính tới khi thấy rõ, giữ hai khuỷu tay tì lên bàn cho vững.
- Chiếu đèn từ bên cạnh thay vì từ trên xuống; nứt hở thường loé sáng khi ánh sáng chiếu nghiêng.
- Xoay viên đá chậm, quan sát từng mặt và đặc biệt là mép đá, nơi nứt chạm bề mặt hay gặp.
- Ghi nhận dạng: đường loé sáng (nứt hở), mạng chấm như vân tay (nứt lành), các đường thẳng song song (tách lớp).
- Để ý những tia loé màu lam hoặc cam ở mặt nứt khi nghiêng đá; nếu có, nên gửi đá giám định vì đó là dấu hiệu gợi ý chất lấp đầy.
- Chụp ảnh qua kính lúp bằng điện thoại để đem so lại sau này hoặc đưa cho thợ khi cần sửa.
Nếu bạn thấy nứt lớn chạy gần hết viên đá, hoặc đá lung lay trong ổ, hãy đưa đến thợ kiểm tra trước khi đeo tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Ruby có độ cứng 9 thì sao vẫn bị mẻ?
Độ cứng chỉ là khả năng chống xước. Khả năng chịu va đập gọi là độ dai, phụ thuộc vào cấu trúc tinh thể và các vết nứt, tách lớp có sẵn. Một viên ruby có nứt hở ở mép vẫn có thể mẻ khi va mạnh vào vật cứng, dù mặt đá rất khó trầy.
Ruby có nứt có phải ruby giả không?
Không. Nứt là đặc điểm rất phổ biến của ruby tự nhiên, nhất là ruby trong đá hoa như ở Lục Yên. Ngược lại, viên đá hoàn toàn sạch nứt với màu đều tuyệt đối mới là trường hợp nên đề nghị giám định để loại trừ đá tổng hợp.
Nứt lành có làm giảm độ bền của ruby không?
Thường là không đáng kể, vì khe nứt đã được hàn lại tự nhiên trong lòng đất. Nứt lành chủ yếu ảnh hưởng tới vẻ ngoài khi chúng lớn và nằm ở giữa mặt bàn. Với giám định, đây còn là một dấu vết hữu ích để xác định đá tự nhiên.
Có nên làm sạch ruby bằng máy siêu âm không?
Chỉ khi đá không có nứt hở và không có chất lấp đầy. Vì người dùng thường không chắc tình trạng này, cách an toàn là rửa bằng nước ấm, xà phòng nhẹ và bàn chải mềm, rồi lau khô bằng khăn mịn. Máy siêu âm và hơi nước để thợ quyết định.
Vết nứt trong ruby có tự lan ra theo thời gian không?
Ở điều kiện đeo bình thường, vết nứt không tự lan. Chúng lan khi có tác động: va đập, chênh lệch nhiệt độ đột ngột, ứng suất từ chấu bóp chặt, hay rung động mạnh. Giữ đá khỏi những tác động đó là cách giữ vết nứt đứng yên.
Khi sửa nhẫn ruby cần dặn thợ điều gì?
Nói rõ đá có nứt, đưa giấy giám định nếu có, đặc biệt nếu giấy ghi đá có lấp đầy. Đề nghị thợ tháo đá trước khi hàn hoặc hơ lửa, và không làm sạch bằng siêu âm hay hơi nước nếu chưa chắc. Một lời dặn trước đỡ hơn một viên đá hỏng.