Carat là đơn vị khối lượng của đá quý, một carat bằng 0,2 gam; nó không cho biết trực tiếp viên đá to bao nhiêu. Ruby có tỉ trọng khoảng 4, nặng hơn kim cương (khoảng 3,52), lại thường được mài sâu đáy, nên một viên ruby 1 carat trông nhỏ hơn một viên kim cương 1 carat.
Người mua ruby ở Lục Yên hay nhận được hai kiểu thông tin: "viên này hơn một carat" và "viên này bảy nhân năm ly". Bài này giúp bạn nối hai kiểu thông tin đó: carat là gì, vì sao cùng carat mà kích thước khác nhau, công thức ước lượng carat từ số đo mà người trong nghề hay dùng, và cách đọc khối lượng, kích thước trên giấy tờ. Các con số trong bài là ví dụ giả định để minh hoạ, không phải bảng chuẩn, và bài không bàn chuyện giá.
Carat là gì và vì sao không phải kích thước
Tên carat được cho là bắt nguồn từ hạt của cây carob vùng Địa Trung Hải, vốn được dùng làm quả cân cho đá quý thời xưa vì khá đồng đều. Mỗi nơi từng có một "carat" khác nhau, cho tới đầu thế kỷ 20 các nước dần thống nhất dùng carat hệ mét: 1 carat bằng đúng 200 miligam. Ngày nay khối lượng đá quý thường được ghi tới hai chữ số thập phân, ví dụ 1,06 ct.
Vì carat đo khối lượng, hai viên đá cùng carat nhưng khác loại sẽ có thể tích khác nhau. Đá nặng hơn trên cùng thể tích thì ở cùng carat sẽ nhỏ hơn. Ngay trong cùng một loại đá, hai viên cùng carat vẫn có thể trông to nhỏ khác nhau, tuỳ chúng được mài nông hay sâu, dáng tròn hay dài.
Một nhầm lẫn hay gặp nữa là giữa carat của đá và "kara" chỉ tuổi vàng. Hai từ cùng gốc nhưng nghĩa khác hẳn: carat của đá là khối lượng, còn kara của vàng là tỉ lệ vàng trong hợp kim, ví dụ vàng 18K. Trên hoá đơn trang sức ruby, cả hai có thể xuất hiện cạnh nhau, một cho viên đá, một cho phần kim loại.
Ở chợ đá, người bán hay nói kích thước theo "ly", tức milimet. Đây là con số trực quan với người mua, nhưng không đủ để biết khối lượng nếu thiếu chiều sâu. Một viên oval bảy nhân năm ly có thể nhẹ hay nặng đáng kể tuỳ phần đáy. Vì thế khi trao đổi, nên có cả khối lượng lẫn ba chiều kích thước: dài, rộng, sâu.
Vì sao ruby trông nhỏ hơn kim cương cùng carat
Lý do thứ nhất là tỉ trọng. Ruby có tỉ trọng khoảng 4,0, kim cương khoảng 3,52. Cùng khối lượng 1 carat, thể tích viên ruby chỉ bằng khoảng chín phần mười thể tích viên kim cương. Phần chênh này phân bố theo cả ba chiều, nên đường kính nhìn từ trên xuống chỉ nhỏ hơn một ít, nhưng vẫn đủ để mắt nhận ra khi đặt cạnh nhau.
Lý do thứ hai, thường quan trọng hơn, là cách mài. Kim cương tròn được mài theo các tỉ lệ đã chuẩn hoá cao để tối ưu độ sáng. Ruby và đá màu nói chung được mài theo hình dạng tinh thể thô, theo hướng màu và theo vết nứt; thợ thường giữ phần đáy sâu để màu đậm hơn và để giữ khối lượng. Phần khối lượng nằm ở đáy không làm mặt nhìn to ra, nên viên ruby đáy sâu trông nhỏ so với khối lượng của nó.
Người trong nghề gọi viên đá có đáy quá sâu là viên "nặng bụng". Ngược lại, viên mài nông có mặt nhìn rộng so với khối lượng, nhưng dễ có vùng cửa sổ nhạt màu ở giữa. Không có tỉ lệ nào đúng cho mọi viên ruby; người mua chỉ cần biết rằng carat cao hơn không có nghĩa là viên đá trông to hơn.
Công thức ước lượng carat từ kích thước
Khi viên đá đã gắn lên trang sức, không cân được, người làm nghề ước lượng khối lượng từ kích thước bằng các công thức kinh nghiệm. Công thức đo bằng milimet, nhân với tỉ trọng của loại đá (với ruby lấy khoảng 4,0). Kết quả chỉ là gần đúng, sai lệch có thể đáng kể với viên mài lệch chuẩn.
| Dáng mài | Công thức kinh nghiệm thường gặp | Ví dụ giả định với ruby |
|---|---|---|
| Tròn | Đường kính × đường kính × sâu × 0,0018 × tỉ trọng | 6 × 6 × 4,2 × 0,0018 × 4,0 ≈ 1,09 ct |
| Oval | Dài × rộng × sâu × 0,0020 × tỉ trọng | 7 × 5 × 3,8 × 0,0020 × 4,0 ≈ 1,06 ct |
| Cushion vuông góc tròn | Dài × rộng × sâu × hệ số khoảng 0,0022–0,0024 × tỉ trọng | 6 × 6 × 4 × 0,0023 × 4,0 ≈ 1,3 ct |
| Cabochon oval | Dài × rộng × cao × hệ số khoảng 0,0026 × tỉ trọng, tuỳ độ vồng | 8 × 6 × 4 × 0,0026 × 4,0 ≈ 2,0 ct |
Hệ số trong công thức là con số kinh nghiệm, mỗi tài liệu có thể ghi hơi khác. Hãy dùng chúng để biết thứ tự độ lớn, ví dụ khoảng một carat hay khoảng hai carat, chứ không để thay cho cân.
Kích thước tham khảo của một số viên ruby mài giác
Bảng dưới là ví dụ giả định, tính bằng công thức ở trên với chiều sâu giả định ở mức trung bình. Viên thật có thể nặng hay nhẹ hơn tuỳ độ sâu và dáng đáy.
| Dáng và kích thước | Chiều sâu giả định | Khối lượng ước lượng |
|---|---|---|
| Tròn 4 mm | 2,6 mm | Khoảng 0,3 ct |
| Tròn 5 mm | 3,3 mm | Khoảng 0,6 ct |
| Tròn 6 mm | 4,2 mm | Khoảng 1,1 ct |
| Oval 5 × 3 mm | 2,2 mm | Khoảng 0,26 ct |
| Oval 6 × 4 mm | 2,8 mm | Khoảng 0,5 ct |
| Oval 7 × 5 mm | 3,8 mm | Khoảng 1,1 ct |
| Oval 8 × 6 mm | 4,2 mm | Khoảng 1,6 ct |
Để so sánh, kim cương tròn 1 carat mài theo tỉ lệ thông dụng thường có đường kính khoảng 6,4 mm. Viên ruby tròn cùng khối lượng thường nhỏ hơn đôi chút, và nhỏ hơn rõ nếu được mài sâu đáy.
Bạn có thể dùng bảng theo chiều ngược lại: khi người bán nói một viên oval bảy nhân năm ly nặng hơn hai carat, đó là dấu hiệu viên đá có đáy rất sâu hoặc con số cần được cân lại. Các phép ước lượng như vậy không để bắt lỗi ai, mà giúp bạn hỏi tiếp cho rõ.
Mặt nhìn quan trọng hơn con số carat
Kích thước mặt nhìn là thứ người khác thấy. Khi viên ruby gắn trên nhẫn, ai nhìn cũng chỉ thấy mặt trên. Hai viên cùng một carat, viên có mặt nhìn rộng hơn trông "to" hơn hẳn.
Đáy sâu giữ màu nhưng ẩn khối lượng. Đáy sâu giúp ánh sáng đi dài hơn trong đá nên màu đậm hơn; với ruby màu nhạt, thợ có lý do để giữ đáy. Cái giá là mặt nhìn nhỏ đi so với khối lượng.
Đáy nông làm rộng mặt nhưng dễ nhạt. Viên mài nông để mặt nhìn rộng thường có vùng giữa nhạt, nhìn xuyên qua được. Bạn có thể kiểm bằng cách đặt viên đá lên một tờ giấy có kẻ dòng: nếu thấy rõ dòng kẻ qua giữa mặt bàn, viên đá có cửa sổ.
Dáng dài trông to hơn dáng tròn. Oval, quả lê, marquise trải khối lượng theo chiều dài nên trông lớn hơn viên tròn cùng carat. Đây là một lý do dáng oval rất phổ biến với ruby.
Đá nhỏ dễ trông nhạt. Cùng một chất liệu, viên nhỏ cho ánh sáng đi ngắn hơn nên màu trông nhạt hơn viên lớn. So màu nên so những viên cỡ gần nhau.
Ruby Lục Yên thường gặp ở những cỡ nào
Không có số liệu công khai đáng tin để nói tỉ lệ từng cỡ ruby Lục Yên, nên bài chỉ mô tả theo hướng chung mà người trong nghề hay nhắc. Như ở hầu hết vùng mỏ, viên ruby đủ trong để mài giác phần lớn có kích thước nhỏ; viên mài giác lớn, sạch và đẹp màu là hiếm. Nguyên nhân nằm ở chính tinh thể: ruby Lục Yên hay nứt và nhiều bao thể, nên khi cắt bỏ phần hỏng, phần dùng được để mài giác thường chỉ còn nhỏ.
Ngược lại, ruby cabochon và ruby sao thường có kích thước lớn hơn, vì kiểu mài này chấp nhận đá mờ, có nứt. Bạn sẽ thấy ở vùng nhiều viên cabochon hai, ba carat trở lên trong khi viên mài giác cùng cỡ thì ít hơn hẳn. Hạt chuỗi và đá cảnh còn lớn hơn nữa, nhưng thuộc nhóm vật liệu khác.
Điều này có hệ quả thực tế: nếu ai đó giới thiệu một viên ruby mài giác lớn, trong suốt, màu đều, hoàn toàn sạch dưới kính lúp, đó là trường hợp đặc biệt và cần giám định trước khi tin. Không phải vì viên như vậy không thể có, mà vì ruby tổng hợp có thể được làm ra ở mọi kích thước với vẻ ngoài hoàn hảo.
Đọc khối lượng và kích thước trên giấy tờ
Trên giấy giám định và hoá đơn, khối lượng và kích thước thường được ghi theo những cách sau. Biết cách đọc giúp bạn đối chiếu đúng viên đá:
- Khối lượng đá rời: ghi bằng carat, thường hai chữ số thập phân, ví dụ 1,06 ct; đây là số cân thật.
- Kích thước: ghi ba chiều, ví dụ 7,02 × 5,05 × 3,81 mm, theo thứ tự dài, rộng, sâu.
- Đá đã gắn: giấy có thể ghi khối lượng ước lượng, kèm chữ "khoảng" hoặc "ước tính", vì không cân rời được.
- Trang sức nhiều viên: hay có dòng tổng khối lượng của tất cả các viên; đừng nhầm đó là khối lượng của viên chủ.
- Đơn vị "ly": chỉ là milimet; nếu hoá đơn chỉ ghi ly mà không ghi carat, hãy đề nghị ghi thêm.
- Khối lượng cả món: khối lượng nhẫn gồm cả kim loại, thường ghi bằng gam hoặc chỉ, khác hẳn khối lượng đá.
Khi nhận lại trang sức sau khi gắn đá hoặc sửa, đối chiếu kích thước viên đá với giấy là cách nhanh nhất để chắc đó vẫn là viên của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Ruby 1 carat to khoảng bao nhiêu milimet?
Tuỳ dáng và độ sâu. Ví dụ giả định với tỉ lệ trung bình, viên tròn 1 carat có đường kính khoảng 6 mm, viên oval khoảng 7 × 5 mm. Viên mài sâu đáy sẽ nhỏ hơn, viên mài nông lớn hơn. Cách chắc chắn nhất vẫn là đo trực tiếp.
Vì sao hai viên ruby cùng carat lại to nhỏ khác nhau?
Vì carat đo khối lượng, còn mặt nhìn phụ thuộc cách mài. Viên có đáy sâu dồn nhiều khối lượng xuống dưới, mặt nhìn nhỏ; viên đáy nông trải khối lượng ra mặt, trông to hơn. Dáng oval hay quả lê cũng trông lớn hơn dáng tròn cùng carat.
Có thể tự cân ruby bằng cân điện tử gia dụng không?
Cân nhà bếp không đủ chính xác cho đá vài carat. Cần cân đá quý có độ chia tới 0,01 carat, đặt trên mặt phẳng, tránh gió. Với đá đã gắn, chỉ có thể ước lượng từ kích thước bằng công thức kinh nghiệm.
Công thức ước lượng carat chính xác đến mức nào?
Chỉ gần đúng. Với viên mài cân đối, sai lệch có thể nhỏ; với viên đáy phình, mặt lệch hay cabochon vồng cao, sai lệch có thể lớn. Người trong nghề dùng công thức để biết thứ tự độ lớn chứ không để ghi lên giấy thay cho cân.
Ruby và sapphire cùng carat có cùng kích thước không?
Gần như cùng, vì cả hai là corindon với tỉ trọng khoảng 4,0. Khác biệt chủ yếu đến từ cách mài từng viên. So với spinel hay garnet, ruby cùng carat sẽ nhỏ hoặc lớn hơn tuỳ tỉ trọng của đá kia.
Khi mua ruby ở Lục Yên có nên hỏi khối lượng hay kích thước?
Nên hỏi cả hai và đề nghị ghi trên hoá đơn: khối lượng bằng carat với hai chữ số thập phân và kích thước ba chiều bằng milimet. Hai con số này giúp đối chiếu khi gửi giám định, khi gắn trang sức và khi nhận lại đá.