Ở Lục Yên và quanh hồ Thác Bà, thứ đáng ăn nhất là cá hồ, chế biến theo cách người địa phương (nướng, kho, nấu canh chua), cùng các món nhà của người Tày như xôi nhiều màu, măng, rau rừng, và một bữa sáng ở chợ cùng người dân. Đây không phải nơi có "phố ẩm thực" cho khách du lịch; bữa ngon thường nằm ở quán nhỏ gần bến, ở mâm cơm nhà sàn, hoặc ở hàng quà sáng trong chợ.
Bài này không liệt kê quán cụ thể và không ghi giá, vì quán đổi chủ, giá đổi theo mùa. Thay vào đó là những món bạn có thể tìm, cách gọi món cho vừa, mùa nào có món gì, và vài điều cần giữ khi ăn ở vùng núi để chuyến đi không bị hỏng bởi một bữa ăn.
Cá hồ: món chính của vùng Thác Bà
Hồ Thác Bà là vùng nuôi cá và đánh bắt cá lớn. Nhiều gia đình ven hồ nuôi cá lồng, nhiều người khác thả lưới đánh cá tự nhiên. Vì vậy ở các bến thuyền, quán ven hồ hay quán trong trung tâm, cá gần như luôn có trong thực đơn. Loài cá cụ thể tuỳ mùa và tuỳ ngày: cá nuôi lồng thường có quanh năm, cá đánh bắt tự nhiên thì "có gì ăn nấy".
Cách nấu phổ biến là nướng trên than, kho với riềng, sả hoặc nấu canh chua với măng chua, quả chua của vùng. Cá nướng của người miền núi thường được kẹp trong que tre, ướp gia vị đơn giản để giữ vị ngọt của cá. Một số nơi làm cá đồ, cá hấp với lá rừng. Khi gọi, bạn có thể hỏi thẳng chủ quán hôm nay có loại cá nào tươi, nên nấu kiểu gì; câu trả lời thật thường đáng tin hơn thực đơn in sẵn.
Nếu muốn chắc ăn, hãy hỏi trước cách tính tiền cá: theo con, theo cân sống hay theo đĩa. Cân cá trước khi chế biến và xem con cá được chọn là cách các quán ven hồ vẫn làm; bạn không có gì phải ngại khi đề nghị. Chuyện này giúp hai bên rõ ràng, tránh hiểu lầm lúc thanh toán chứ không phải vì nghi ngờ ai.
Một bữa cá hồ ngon cần thời gian. Cá nướng than làm cẩn thận có thể mất cả tiếng. Nếu bạn ghé bến trước giờ đi thuyền, có thể gọi món trước rồi đi, về là vừa có ăn.
Món nhà của người Tày và các dân tộc trong vùng
Xôi nhiều màu. Người Tày và nhiều dân tộc miền núi phía Bắc nhuộm xôi bằng lá, củ, hoa tự nhiên thành nhiều màu, thường làm vào dịp lễ, Tết, cưới hỏi. Bạn có thể gặp ở chợ phiên hoặc được mời trong mâm cơm nhà. Màu do cây lá trong vùng quyết định, mỗi nơi một kiểu.
Măng và rau rừng. Măng tươi vào mùa mưa, măng khô, măng chua quanh năm; rau dớn, rau bò khai, các loại rau rừng hái theo mùa. Đây là phần làm nên vị riêng của bữa cơm vùng núi. Người không quen măng nên ăn ít lần đầu, vì măng có thể gây khó chịu cho dạ dày.
Thịt treo gác bếp, thịt hun khói. Nhiều gia đình miền núi treo thịt trên gác bếp để dành, khói bếp làm thịt khô và thơm. Món này giờ cũng được làm để bán, chất lượng không đồng đều. Muốn mua làm quà thì mua ở chỗ có địa chỉ rõ, hỏi cách bảo quản.
Bánh của ngày lễ. Trong dịp Tết, nhiều gia đình người Tày ở vùng này gói bánh chưng; một số nơi có kiểu bánh chưng màu sẫm nhờ trộn tro từ cây lá vào gạo. Đây là món theo mùa, không phải lúc nào cũng có, và cách làm khác nhau giữa các nhà.
Rau quả bãi sông. Dọc sông Chảy có những bãi bồi trồng rau màu; cà pháo của vùng được nhiều người nhắc tới, thường muối ăn kèm cơm. Nếu thấy ở chợ, đó là thứ quà nhỏ dễ mang về.
Mùa nào có món gì
Ở vùng núi, thứ ngon nhất thường là thứ đúng mùa. Bảng dưới là xu hướng chung, không phải lịch cố định; năm mưa sớm, năm mưa muộn sẽ lệch.
| Mùa (khoảng) | Món dễ gặp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Xuân | Bánh ngày Tết, xôi nhiều màu trong lễ hội, rau non | Dịp lễ hội có mâm cỗ của bản, khách chỉ ăn khi được mời |
| Hè | Măng tươi, rau rừng mùa mưa, cá hồ khi nước lên | Trời nóng, thức ăn để lâu dễ hỏng; chọn món nấu chín kỹ |
| Thu | Gạo mới, cốm và xôi gạo mới, cá hồ | Mùa gặt ở thung lũng, chợ nhiều nông sản |
| Đông | Thịt hun khói, lẩu cá, món nóng | Trời lạnh, quán đóng cửa sớm hơn |
Món "đặc sản" được bày bán quanh năm ở cửa hàng không phải lúc nào cũng là món nhà làm. Muốn ăn đúng vị, hãy hỏi người địa phương hôm nay nhà họ đang ăn gì.
Người ăn chay vẫn có thể ăn ngon ở đây: xôi, rau rừng xào, măng, đậu, canh rau. Chỉ cần nói rõ với quán từ đầu là không dùng mỡ, nước xương, mắm, vì nhiều món rau ở vùng núi vẫn được xào bằng mỡ lợn theo thói quen.
Một bữa sáng ở chợ
Nếu bạn đi chợ đá quý buổi sáng, đừng bỏ qua phần chợ ăn uống ngay cạnh. Đây là nơi người dân trong vùng ăn sáng trước khi đi làm, đi buôn: những hàng phở, bún, bánh cuốn, bánh rán, xôi, cháo. Món không có gì "lạ", nhưng không khí thì rất riêng: người bán đá ngồi cạnh người bán rau, người Tày, người Dao từ các xã xuống chợ, tiếng nói chuyện bằng nhiều thứ tiếng.
Ăn sáng ở chợ cũng là cách tốt để làm quen với nhịp vùng. Bạn có thể hỏi chuyện nhẹ nhàng người bán quà về đường đi, về thời tiết, về các bến thuyền. Đừng hỏi giá đá hay hỏi "chỗ nào bán đá thật" ở hàng ăn; người ta thường không muốn dính vào chuyện mua bán của người khác.
Ở chợ phiên của các xã, ngoài đồ ăn sáng còn có những thứ bạn ít thấy ở thành phố: rau rừng, măng, mật ong, các loại hạt, thảo dược. Hãy mua như một người khách bình thường, không chụp ảnh người bán khi họ chưa đồng ý. Thảo dược hay "thuốc nam" bán ở chợ thì chỉ nên xem, không tự mua về dùng chữa bệnh.
Giữ an toàn khi ăn ở vùng núi
Ăn uống ở vùng núi không đáng sợ, nhưng có vài điều mà người từ thành phố hay quên:
- Chỉ ăn nấm rừng ở quán quen, nấu chín; không tự hái nấm hay mua nấm lạ ven đường, vì có loài nấm độc rất giống nấm ăn được.
- Măng tươi phải được luộc kỹ, bỏ nước; người có bệnh dạ dày nên ăn ít.
- Uống nước đun sôi hoặc nước đóng chai, không uống nước suối trực tiếp.
- Cẩn thận với rượu mời trong bữa: rượu tự nấu có độ mạnh khác nhau, không rõ nguồn gốc thì nên từ chối nhẹ nhàng; đã uống thì không lái xe, không đi thuyền.
- Cá sống, gỏi cá, thịt tái ở vùng sông hồ có nguy cơ nhiễm ký sinh trùng; ăn chín là an toàn hơn.
- Người dị ứng hải sản, dị ứng hạt nên nói rõ với quán từ đầu, vì nhiều món dùng mắm, hạt rang làm gia vị.
Mang theo thuốc tiêu hoá cơ bản và số liên lạc của trạm y tế gần chỗ ở là chuẩn bị hợp lý cho bất cứ chuyến đi vùng núi nào.
Mang đồ ăn về làm quà: chọn và đóng gói
Đường về từ Lục Yên dài, xe xóc, có khi nắng nóng. Đồ ăn làm quà muốn tới nơi còn ngon cần được chọn và gói đúng cách:
- Ưu tiên đồ khô, đồ đã chế biến: măng khô, hạt, mật ong, cà muối đóng hộp kín; đồ tươi như cá, rau rừng khó giữ qua chặng đường dài.
- Mua ở chỗ có người bán rõ ràng, hỏi ngày làm, cách bảo quản và nên dùng trong bao lâu; đồ không rõ nguồn gốc thì bỏ qua, dù được mời rẻ.
- Thịt hun khói nên được hút chân không hoặc gói kín nhiều lớp; về tới nhà cất ngăn mát hoặc ngăn đông ngay.
- Đồ có nước như cà muối, măng chua cần hũ nắp vặn chặt, bọc thêm túi nilon và đặt đứng trong thùng, tránh đổ ra hành lý.
- Mật ong và các loại chai lọ thuỷ tinh bọc giấy báo hoặc khăn, xếp giữa quần áo mềm.
- Đi xe khách thì hỏi trước nhà xe có cho mang đồ có mùi mạnh lên khoang khách không; nhiều xe yêu cầu để ở khoang hành lý.
Một món quà nhỏ, gói cẩn thận, kèm một câu chuyện về nơi bạn mua nó, thường được người nhận nhớ lâu hơn một túi đồ thật to. Và đừng quên rằng nhiều thứ bày bán "đặc sản" ở vùng nào cũng có; thứ đáng mang về là thứ bạn đã thấy người ta làm, đã hỏi người ta ăn thế nào.
Ăn trong mâm cơm nhà sàn: ứng xử cho phải phép
Nếu bạn ở homestay nhà sàn hoặc được một gia đình mời cơm, đó là cơ hội ăn đúng món nhà và hiểu thêm về người trong vùng. Phép lịch sự cơ bản giống như khi đến nhà bất kỳ ai: chờ chủ nhà mời ngồi, mời ăn; không ngồi chắn lối đi hay ngồi ở góc bếp, góc thờ khi chưa được chỉ chỗ; khen món ăn thật lòng chứ không chê "lạ, khó ăn".
Trong mâm cơm của nhiều dân tộc miền núi, việc mời rượu là một phần của sự hiếu khách. Bạn có quyền từ chối, chỉ cần từ chối lịch sự, nói rõ lý do như phải lái xe hay không uống được. Người địa phương phần lớn hiểu và không ép, nhất là khi bạn nói rõ từ đầu.
Khi ăn xong, hỏi chủ nhà có cần giúp dọn không. Nếu bữa ăn là dịch vụ của homestay, việc thanh toán đã thoả thuận trước; nếu là được mời thật, một món quà nhỏ mang từ quê, hay lời cảm ơn chân thành, thường quý hơn việc cố gửi tiền.
Câu hỏi thường gặp
Đặc sản Lục Yên là gì?
Thứ dễ gặp nhất là cá hồ Thác Bà chế biến kiểu địa phương, cùng các món nhà của người Tày như xôi nhiều màu, măng, rau rừng, thịt hun khói. Cà pháo ven sông Chảy cũng được nhiều người nhắc. Món nào có hay không còn tuỳ mùa.
Ăn cá ở hồ Thác Bà cần lưu ý gì?
Hỏi chủ quán hôm nay có loại cá nào tươi, hỏi rõ cách tính tiền theo con, theo cân sống hay theo đĩa, và đề nghị cân trước khi chế biến. Nên ăn chín, tránh gỏi cá sống vì nguy cơ ký sinh trùng ở cá nước ngọt.
Ở Lục Yên có quán ăn chay không?
Quán chuyên chay không nhiều, nhưng bạn vẫn ăn được xôi, rau rừng, măng, đậu, canh rau. Hãy nói rõ với quán từ đầu là không dùng mỡ, nước xương, mắm, vì nhiều món rau vùng núi theo thói quen vẫn xào bằng mỡ lợn.
Có nên mua nấm rừng, thuốc nam ở chợ về dùng không?
Không nên tự mua nấm lạ vì có loài nấm độc rất giống nấm ăn được. Thảo dược bán ở chợ thì chỉ nên xem cho biết, không tự mua về dùng để chữa bệnh. Có vấn đề sức khoẻ thì hỏi bác sĩ.
Được mời rượu trong bữa cơm nhà sàn thì từ chối thế nào?
Bạn có thể từ chối lịch sự, nói rõ lý do như phải lái xe, sức khoẻ không cho phép hoặc không uống được rượu. Nói từ đầu bữa sẽ dễ hơn. Đa số chủ nhà hiểu và không ép, nhất là khi bạn vẫn cảm ơn và ăn uống vui vẻ.
Mua gì ăn được làm quà khi đi Lục Yên?
Có thể chọn cà pháo muối, măng khô, mật ong, các loại hạt, thịt hun khói ở chỗ có địa chỉ rõ. Hỏi cách bảo quản và hạn dùng, đóng gói kín khi đi xe đường dài, và tránh mua thực phẩm không rõ nguồn gốc.