Ở Lục Yên, nhiều xưởng mài đá và xưởng làm tranh đá quý là cơ sở gia đình, thợ đang làm việc thật; khách có thể xem nếu hỏi trước, đứng đúng chỗ, không chạm vào máy và vật liệu, và chỉ chụp ảnh khi được đồng ý. Một chuyến ghé xưởng đúng cách giúp bạn hiểu viên đá đi từ cục đá thô tới món đồ trên tay ra sao, điều mà đứng ở chợ không thấy được.
Bài này viết cho người đi du lịch, không phải người học nghề. Phần kỹ thuật mài giác, làm tranh có những chủ đề riêng; ở đây chỉ là cách ghé thăm sao cho lịch sự, an toàn, hỏi được những câu đáng hỏi, và nếu mua một món quà nhỏ thì giữ giấy tờ thế nào.
Xưởng ở Lục Yên trông như thế nào
Đừng hình dung một "làng nghề" có cổng chào, bãi đỗ xe và lối tham quan được dựng sẵn. Phần lớn xưởng đá ở Lục Yên nằm ngay trong nhà ở: gian trước làm chỗ bày đá, gian sau hoặc mái hiên đặt bàn mài, máy cưa, chậu nước. Có xưởng chỉ một hai người làm, có xưởng đông thợ hơn. Tiếng máy, tiếng nước và mùi bụi đá ướt là những thứ bạn nhận ra đầu tiên.
Xưởng tranh đá quý thì khác một chút: thường yên hơn, có bàn rộng để trải tranh, những hũ, khay đựng bột đá, hạt đá nhiều màu xếp theo sắc độ, những tấm khung đang làm dở. Người làm tranh đứng hay ngồi cúi rất lâu trên một khoảng nhỏ của bức tranh, rắc từng lớp vật liệu. Đó là việc cần tập trung, nên khách cần giữ yên lặng hơn ở xưởng mài.
Vì là nơi làm việc và cũng là nhà ở, giờ giấc của xưởng theo nhịp gia đình. Buổi trưa thường nghỉ, ngày có việc nhà thì đóng. Hỏi chỗ ở hoặc người quen giới thiệu trước là cách dễ nhất để biết xưởng nào sẵn lòng cho khách xem và vào giờ nào. Tự ý đi vào một ngôi nhà có tiếng máy mài, dù cửa mở, là điều không nên.
Xin phép và bước vào cho đúng
Những bước sau áp dụng được cho hầu hết các xưởng, từ xưởng mài nhỏ tới xưởng tranh đá có phòng trưng bày.
- Đứng ở cửa, chào và hỏi người trong nhà có cho xem xưởng không; nếu họ đang dở tay, chờ hoặc hẹn quay lại.
- Nói rõ bạn là khách du lịch, muốn xem cho biết; đừng mở đầu bằng câu hỏi giá, vì người ta sẽ nghĩ bạn đến để mua.
- Hỏi đứng ở đâu cho tiện và an toàn; đứng ngoài tầm văng của máy, không đứng sau lưng thợ.
- Không chạm vào máy, đá đang mài, khay bột đá hay tranh chưa khô khi chưa được mời.
- Hỏi trước khi chụp ảnh, nhất là ảnh có người; nhiều thợ không muốn bị chụp mặt hoặc chụp cận đôi tay đang làm.
- Giữ trẻ em bên cạnh, không để trẻ chạy trong xưởng, nghịch nước, nghịch hạt đá.
- Khi rời đi, cảm ơn; nếu bạn được dành nhiều thời gian giải thích, mua một món nhỏ hoặc gửi lời giới thiệu trung thực cho người quen là cách đáp lễ hợp lý.
Những điều này nghe hiển nhiên, nhưng người làm nghề ở các vùng có khách du lịch đều có chuyện kể về khách tự ý cầm đá, chụp ảnh liên tục, hoặc đứng sát máy đang quay.
An toàn trong xưởng mài
Bụi đá. Mài, cưa đá sinh bụi mịn. Thợ thường làm ướt để giảm bụi, nhưng không khí trong xưởng vẫn có bụi. Người có bệnh hô hấp, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ nên đứng ngoài, xem trong thời gian ngắn hoặc đeo khẩu trang.
Máy quay và đĩa cắt. Bàn mài, đĩa cưa quay nhanh, mảnh đá có thể văng. Đứng xa, không với tay qua máy, buộc tóc dài, không đeo khăn quàng lỏng khi đứng gần.
Nước và điện. Xưởng mài dùng nhiều nước, sàn có thể trơn, dây điện có khi chạy gần nước. Đi chậm, nhìn đường, không bước qua dây điện.
Hoá chất trong xưởng tranh. Làm tranh đá quý cần keo dán và một số vật liệu phủ bề mặt. Không ngửi, không chạm vào hũ keo; nếu xưởng có mùi mạnh, đứng ở chỗ thoáng.
Đá sắc cạnh. Đá thô, mảnh vụn sau khi cưa có cạnh rất sắc. Không nhặt mảnh vụn trên sàn làm kỷ niệm khi chưa hỏi, vừa dễ đứt tay vừa là đồ của người ta.
Những câu hỏi đáng hỏi để hiểu nghề
Người làm nghề thường vui khi khách hỏi về nghề hơn là hỏi về giá. Một vài câu bạn có thể hỏi, tuỳ không khí:
- Viên đá này đi từ cục đá thô như thế nào, cưa ở đâu, vì sao chọn mài kiểu này mà không mài kiểu khác?
- Một ngày thợ mài được bao nhiêu viên, phần nào khó nhất?
- Nghề học từ ai, học bao lâu thì tự làm được?
- Với tranh đá quý: vật liệu lấy từ đâu, bức tranh này làm mất bao lâu, làm từ lớp nào trước?
- Làm sao giữ cho tranh không bong, không phai khi treo lâu?
- Đá thô trong xưởng là đá của vùng hay đá mang từ nơi khác về?
Câu trả lời cho câu hỏi cuối thường rất thật thà, và cũng nhắc bạn rằng không phải viên đá nào ở Lục Yên cũng là "đá Lục Yên". Nghe để biết, không cần tranh luận.
Đừng hỏi những câu mang tính kiểm tra, kiểu "viên này thật không", "có xử lý không" theo giọng nghi ngờ khi bạn không định mua. Nếu định mua, hỏi thẳng nhưng lịch sự, và xin người bán ghi lại câu trả lời trên giấy.
Mua một món quà nhỏ: giữ giấy tờ gì
Nhiều người ghé xưởng rồi muốn mua một món nhỏ làm kỷ niệm: một viên đá đã mài, một mặt dây, một bức tranh đá quý cỡ nhỏ, một cục đá cảnh. Bảng dưới gợi ý những thông tin nên xin người bán ghi lại cho từng loại.
| Món mua | Nên xin ghi lại | Vì sao |
|---|---|---|
| Viên đá đã mài | Tên đá theo người bán, trọng lượng, có xử lý hay không theo người bán, tên người bán, ngày mua | Để mang đi giám định và đối chiếu khi có thắc mắc |
| Mặt dây, trang sức gắn đá | Tên đá, chất liệu kim loại, tên người bán, ngày mua | Đá và kim loại là hai phần khác nhau, cần ghi riêng |
| Tranh đá quý | Kích thước, vật liệu chính theo người bán, tên xưởng hoặc người làm, ngày mua, cách bảo quản | Để biết cách treo, giữ và hỏi lại khi tranh có vấn đề |
| Đá cảnh, đá thô trưng bày | Tên đá theo người bán, trọng lượng hoặc kích thước, có đế hay không, ngày mua | Đá cảnh nặng, dễ va đập, cần thông tin khi vận chuyển |
Tờ giấy viết tay cũng có giá trị, miễn ghi rõ ràng và có tên người bán. Chụp ảnh món hàng cạnh tờ giấy đó ngay tại chỗ. Bài này không bàn chuyện định giá hay mua để tích trữ; nếu bạn mua đá có giá trị lớn, hãy cân nhắc mang đi giám định ở cơ sở độc lập trước khi quyết định.
Người làm nghề đá: nhìn cho đúng
Khách du lịch hay mang theo hình dung lãng mạn về "nghệ nhân" ngồi mài ngọc. Thực tế ở Lục Yên đơn giản và vất vả hơn. Nhiều người theo nghề vì sinh ra ở vùng có đá, học từ người nhà, người quen, rồi làm như một nghề kiếm sống bên cạnh làm ruộng, buôn bán. Có người làm thợ mài cả đời, có người chuyển sang buôn đá, làm tranh, rồi lại quay về làm ruộng khi việc ít. Thu nhập lên xuống theo nguồn đá và theo người mua.
Nghề mài đòi hỏi mắt tốt, tay vững và kiên nhẫn; ngồi cúi nhiều giờ, tiếp xúc nước và bụi đá. Nghề làm tranh đá quý đòi sự tỉ mỉ và cảm quan màu sắc, nhiều người làm là phụ nữ và người trẻ trong vùng. Ở cả hai nghề, người lớn tuổi thường giữ phần chọn đá, xem màu, còn người trẻ làm phần máy móc, đóng khung, bán hàng qua mạng.
Khi trò chuyện, bạn sẽ nghe những câu chuyện rất đời: đá ngày càng khó kiếm, học nghề mất bao lâu, con cái có theo nghề không. Hãy nghe như nghe một người làm nghề kể về nghề của họ, không đặt câu hỏi kiểu "đào được viên to nhất bao nhiêu", không gặng hỏi chuyện mỏ, chuyện khai thác. Khai thác khoáng sản là lĩnh vực do nhà nước quản lý, nhiều người không muốn nói tới, và đó là quyền của họ.
Đi xưởng vào lúc nào và đi với ai
Buổi sáng sau giờ chợ và đầu giờ chiều sau khi nghỉ trưa là lúc nhiều xưởng làm việc đều tay, dễ xem nhất. Tránh tới vào giờ ăn, giờ nghỉ trưa, và những ngày gia đình có việc. Ngày mưa to, xưởng vẫn làm nhưng đường vào một số xã khó đi.
Đi theo nhóm nhỏ, hai ba người, thuận hơn đi nhóm đông. Mười người kéo vào một xưởng gia đình chật là gây phiền, dù ai cũng cẩn thận. Nhóm đông thì chia ra, hoặc chọn những cơ sở có phòng trưng bày rộng, quen đón đoàn. Nếu có người địa phương dẫn, họ sẽ biết xưởng nào sẵn lòng, xưởng nào đang bận.
Cuối cùng, hiểu rằng không phải xưởng nào cũng muốn đón khách. Có thợ chỉ muốn yên ổn làm việc. Một lời từ chối không phải là thiếu thân thiện; cảm ơn và đi tiếp. Lục Yên có đủ người làm nghề sẵn lòng chia sẻ để bạn có một buổi xem xưởng đáng nhớ.
Nếu chỉ có một buổi, nên chọn một xưởng mài và một xưởng tranh để thấy hai cách người vùng này làm việc với đá: một bên cắt gọt để lộ màu và độ trong của viên đá, một bên nghiền nhỏ rồi ghép lại thành hình. Xem cả hai, bạn sẽ hiểu vì sao cùng một cục đá thô có thể đi theo những con đường rất khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Khách du lịch có được vào xem xưởng mài đá ở Lục Yên không?
Nhiều xưởng sẵn lòng cho khách xem nếu bạn hỏi trước và chọn đúng giờ. Phần lớn là cơ sở gia đình nên không có lối tham quan dựng sẵn. Nhờ chỗ ở hoặc người quen giới thiệu là cách dễ nhất để biết xưởng nào đón khách.
Vào xưởng mài đá cần lưu ý an toàn gì?
Đứng xa máy mài và đĩa cưa, buộc tóc dài, không với tay qua máy, đi chậm vì sàn ướt. Xưởng có bụi đá mịn nên người có bệnh hô hấp, phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ chỉ nên xem ngắn hoặc đeo khẩu trang.
Có được chụp ảnh trong xưởng không?
Hỏi trước khi chụp, nhất là ảnh có người. Nhiều thợ không muốn bị chụp mặt hoặc chụp cận đôi tay đang làm. Khi được đồng ý, chụp nhanh, không dùng đèn flash liên tục, không bắt thợ dừng tay để tạo dáng.
Mua tranh đá quý ở xưởng cần giữ giấy tờ gì?
Xin người bán ghi lại kích thước, vật liệu chính, tên xưởng hoặc người làm, ngày mua và cách bảo quản. Chụp ảnh bức tranh cạnh tờ giấy đó. Thông tin này giúp bạn biết cách treo, giữ tranh và hỏi lại khi tranh có vấn đề.
Có nên hỏi thợ "đá này thật không"?
Nếu không định mua, tránh hỏi kiểu kiểm tra với giọng nghi ngờ. Nếu định mua, hỏi thẳng nhưng lịch sự về tên đá và có xử lý không, rồi xin ghi lại trên giấy. Đá có giá trị lớn thì nên mang đi giám định ở cơ sở độc lập.
Đi đoàn đông có vào xưởng được không?
Xưởng gia đình thường chật, nhóm đông vào cùng lúc dễ gây phiền và mất an toàn. Nên chia thành nhóm nhỏ hai ba người hoặc chọn cơ sở có phòng trưng bày rộng, quen đón đoàn, và hẹn trước giờ đến.