Ở Lục Yên, rất nhiều ruby được mài cabochon (mặt tròn, vồng lên, không có giác) vì đá thô thường nứt, mờ và chứa nhiều sợi rutil li ti; kiểu mài này giữ được trọng lượng, tôn màu và, khi các sợi rutil xếp đều theo ba hướng, làm hiện lên ngôi sao sáu tia. Ruby sao vì thế là một trong những dạng ruby gắn bó lâu nhất với vùng đá quý này.
Bài đi theo thứ tự từ vật liệu tới viên đá: vì sao cabochon hợp với ruby Lục Yên, "lụa" rutil là gì và hình thành ra sao, cần điều kiện gì để sao hiện, ruby sao Lục Yên thường trông thế nào, cách xem sao dưới ánh sáng, và cách nhận diện sao nhân tạo ở mức nguyên lý. Bài không định giá; những gì về giám định chi tiết thuộc phòng giám định có thiết bị.
Cabochon là gì và vì sao hợp với phần lớn ruby Lục Yên
Cabochon là kiểu mài mặt trên cong đều như mu rùa, đáy phẳng hoặc hơi vồng, không có mặt giác. Mài giác (facet) cần đá đủ trong để ánh sáng đi vào, phản xạ trong lòng đá và đi ra thành độ sáng lấp lánh. Với đá mờ, nhiều bao thể hay nứt, mặt giác không tạo được độ sáng ấy mà còn làm lộ rõ khuyết điểm; người thợ khi đó chọn cabochon.
Ruby Lục Yên có một tỷ lệ lớn đá thô thuộc loại này. Tinh thể sinh trong đá hoa trải qua nhiều biến dạng địa chất, nhiều viên chằng chịt vết nứt; nhiều viên chứa dày đặc sợi khoáng vật nhỏ khiến đá đục như sữa pha màu đỏ. Nếu cố mài giác, viên đá sẽ hao nhiều trọng lượng mà kết quả vẫn tối. Mài cabochon, ngược lại, giữ được khối đá, đường cong làm màu đỏ dồn về đỉnh, còn mặt nhẵn che bớt các vết nứt nhỏ.
Cabochon cũng là kiểu mài truyền thống của ruby ở nhiều nền văn hoá trước khi kỹ thuật mài giác phát triển. Vì vậy một viên ruby mặt tròn không phải là "đá hạng hai" theo nghĩa tuyệt đối. Có cabochon trong và đỏ rất đẹp, có cabochon đục; có viên sao rõ, có viên chỉ ánh lên một vệt sáng. Đánh giá mỗi viên phải dựa trên màu, độ trong, độ đều của hiệu ứng và độ bền, chứ không chỉ dựa vào kiểu mài.
Lụa rutil: những sợi kim tạo nên ngôi sao
Trong corindon có thể có một ít titan. Khi tinh thể còn ở nhiệt độ cao, titan hoà tan được trong mạng; khi đá nguội dần rất chậm trong lòng đất, titan không còn "ở yên" được nữa và tách ra thành những tinh thể rutil (titan ôxít) mảnh như kim. Quá trình tách pha này diễn ra theo cấu trúc của mạng corindon, nên các kim rutil không nằm lộn xộn mà xếp theo ba hướng, lệch nhau 60 độ, cùng nằm trong mặt phẳng vuông góc với trục chính của tinh thể.
Người trong nghề gọi đám kim này là "lụa" (silk), vì dưới ánh sáng chúng tạo một lớp ánh mềm như mặt lụa. Lụa ít thì viên đá vẫn trong, chỉ có ánh nhẹ ở vài góc; lụa dày thì đá mờ đi, màu đỏ hơi phớt trắng hồng. Ở ruby trong đá hoa như Lục Yên hay Mogok, lụa rutil là bao thể rất hay gặp.
Mỗi sợi kim phản xạ ánh sáng thành một dải sáng vuông góc với chiều dài của nó. Ba nhóm kim theo ba hướng cho ba dải sáng cắt nhau ở một điểm, tạo thành sáu tia. Đó là lý do ruby sao tự nhiên hầu hết có sáu tia. Trường hợp hiếm hơn có thêm một hệ bao thể khác cũng xếp hướng thì có thể thấy sao mười hai tia; với ruby, điều này rất ít gặp.
Hiểu nguồn gốc của sao giúp bạn hiểu luôn một điều: sao là hiện tượng quang học từ bao thể, không phải một "hình vẽ" nằm trong đá. Viên đá có lụa mà mài sai hướng thì sao lệch hoặc không hiện.
Điều kiện để một viên ruby cabochon hiện sao
Lụa đủ dày và đủ đều. Kim quá thưa thì tia mờ, kim chỉ có ở một vùng thì sao chỉ hiện một phần. Ba hướng kim phải cùng có mặt; thiếu một hướng thì chỉ thấy bốn tia hoặc một dải sáng.
Đặt đáy đúng hướng. Thợ phải tìm trục chính của tinh thể và mài sao cho đỉnh vồng nằm trên trục đó, tức đáy song song với mặt phẳng chứa kim. Lệch vài độ là tâm sao trượt khỏi đỉnh, đeo lên trông như sao lệch.
Độ vồng phù hợp. Mặt cong quá thấp thì tia sao ngắn và nhòe; mặt cong cao hơn giúp tia dài và sắc. Nhưng vồng cao cũng làm viên đá dày và khó gắn, nên thợ phải cân đối.
Đánh bóng kỹ. Mặt cabochon xước hay lượn sóng làm tia gãy khúc. Ruby rất cứng nên mài bóng tốn công, cần bột kim cương và thời gian.
Nguồn sáng một điểm. Sao hiện rõ dưới nắng trực tiếp, đèn pin, đèn sợi đốt một bóng. Dưới ánh sáng khuếch tán từ nhiều phía như đèn ống hay trời âm u, sao gần như biến mất. Đây không phải dấu hiệu đá kém mà là bản chất quang học.
Các dạng ruby mài mặt tròn hay gặp
Không phải viên cabochon nào cũng có sao. Bảng dưới gom các dạng thường gặp ở ruby, trong đó có những dạng người mua dễ nhầm với nhau.
| Dạng | Nguyên nhân | Đặc điểm khi xem |
|---|---|---|
| Cabochon trong hoặc bán trong | Đá ít lụa, có thể có nứt nhỏ | Màu đỏ sâu, không có hiệu ứng ánh; đẹp nhờ màu và độ trong |
| Cabochon đục | Nhiều lụa, nứt hoặc bao thể khoáng vật | Màu đỏ phớt hồng hoặc trầm, có thể có ánh mờ không thành hình |
| Ruby sao sáu tia | Lụa rutil đều theo ba hướng, mài đúng trục | Sáu tia trắng bạc trượt trên mặt khi nghiêng đá dưới nguồn sáng điểm |
| Ruby có ánh lụa nhưng không thành sao | Lụa có nhưng không đều hoặc đáy lệch hướng | Mặt đá ánh lên một vùng sáng mềm, không có tia rõ |
| Ruby mắt mèo | Kim xếp chủ yếu theo một hướng | Một dải sáng duy nhất; rất hiếm ở ruby so với ruby sao |
Ở chợ, đôi khi một viên có ánh lụa được giới thiệu là "ruby sao chưa rõ" hay "sao chìm". Bạn hãy tự xem dưới đèn pin: có đủ sáu tia, tia có gặp nhau không. Nếu không thấy, đó là cabochon có ánh lụa.
Ruby sao Lục Yên thường trông thế nào
Ruby sao Lục Yên được nhắc nhiều với màu nền đỏ hồng đến đỏ tía, sao màu trắng bạc. Vì lụa dày làm đá mờ, phần lớn viên có độ trong thấp tới trung bình; viên vừa có nền đỏ đậm, vừa trong, vừa sao sắc là hiếm. Cũng có nhiều viên sao nằm trên nền màu không đều, chỗ đỏ chỗ nhạt, hoặc có vết nứt chạy qua làm tia gãy.
Bên cạnh ruby sao, vùng Lục Yên còn được biết đến với sapphire sao và spinel; nhiều viên có màu nằm ở ranh giới giữa ruby và sapphire hồng. Khi người bán nói "ruby sao Lục Yên", bạn nên hiểu đó là cách gọi phổ biến trong chợ, còn tên chính xác (ruby hay sapphire hồng, tự nhiên hay xử lý) cần được xác nhận.
Một chi tiết người xem đá hay để ý là cách ánh sáng tụ ở tâm sao. Khi đá được mài đúng trục, tâm sao nằm gần đỉnh và trượt nhẹ nhàng khi nghiêng; ở viên mài lệch, bạn phải nghiêng đá khá nhiều mới đưa được tâm sao lên đỉnh. Điểm này liên quan tới việc gắn vào trang sức: viên lệch trục khi đặt phẳng trên nhẫn sẽ có sao nằm lệch một bên.
Cách xem ruby sao dưới ánh sáng
Muốn nhìn rõ ngôi sao, bạn cần đúng loại ánh sáng và một chút kiên nhẫn. Thứ tự dưới đây là cách người trong nghề vẫn làm khi xem đá.
- Chuẩn bị một nguồn sáng điểm: đèn pin điện thoại, bóng đèn đơn hoặc nắng trực tiếp; tắt bớt các đèn khác trong phòng.
- Đặt viên đá trên lòng bàn tay hoặc kẹp, đỉnh vồng hướng lên.
- Giữ đèn phía trên, hơi chếch; xoay nhẹ viên đá tới khi các tia hiện ra và gặp nhau ở tâm.
- Đếm số tia, xem tia có thẳng, có dài tới mép đá và có độ sáng đều không.
- Nghiêng viên đá qua lại: ở đá tự nhiên mài tốt, sao trượt mềm theo chuyển động, tâm trở về gần đỉnh khi đá nằm ngang.
- Đổi sang ánh sáng ban ngày khuếch tán để nhìn màu nền, vì dưới đèn pin màu nền thường trông khác.
- Dùng kính lúp 10x nhìn mặt đá để thấy các vết nứt chạm bề mặt, phần mài lỗi hoặc vết xước làm gãy tia.
Nếu sao hiện quá hoàn hảo, tia mảnh và thẳng tắp như kẻ bằng thước trên nền màu đều tuyệt đối, đó là lúc nên nghĩ tới đá tổng hợp và đề nghị giám định.
Sao nhân tạo: nhận diện ở mức nguyên lý
Ruby sao tổng hợp đã được sản xuất từ khoảng giữa thế kỷ 20, bằng cách cho thêm titan vào ruby nuôi cấy rồi xử lý nhiệt để kim rutil tách ra. Những viên này thường có sao rất sắc, tia mảnh như sợi chỉ, màu nền đều và trong hơn đá tự nhiên cùng loại. Dưới kính hiển vi, giám định viên có thể thấy vân sinh trưởng cong và bọt khí, là dấu hiệu của một số phương pháp tổng hợp.
Một cách tạo sao khác là khuếch tán titan vào lớp bề mặt của ruby tự nhiên rồi nung để kim rutil hình thành ngay dưới mặt đá. Sao kiểu này chỉ nằm ở lớp mỏng, nhìn kỹ dưới phóng đại thấy lụa không đi sâu vào lòng đá. Có cả loại cabochon được khắc vạch rất mảnh trên mặt để giả sao, dễ lộ khi soi kính lúp.
Bài này chỉ giới thiệu để bạn biết các khả năng tồn tại. Việc phân biệt chắc chắn cần thiết bị và kinh nghiệm của phòng giám định; trang Đá Quý Lục Yên có một danh mục riêng về đá giả và đá xử lý bán dưới tên "đá Lục Yên" để bạn đọc tiếp khi cần.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao ruby sao tự nhiên thường có sáu tia mà không phải bốn hay tám?
Vì kim rutil trong corindon xếp theo ba hướng lệch nhau 60 độ, theo đối xứng của mạng tinh thể. Mỗi hướng kim cho một dải sáng, ba dải cắt nhau thành sáu tia. Bốn tia thường gặp ở các khoáng vật có đối xứng khác, không phải đặc trưng của ruby.
Ruby sao có cần ánh sáng đặc biệt mới thấy không?
Cần nguồn sáng điểm như nắng trực tiếp, đèn pin hay bóng đèn đơn. Dưới ánh sáng khuếch tán, ví dụ ngày âm u hay phòng nhiều đèn ống, sao mờ hoặc biến mất. Đó là tính chất quang học chung của đá có hiệu ứng sao, không phải đá kém.
Ruby cabochon có bền như ruby mài giác không?
Về độ cứng thì như nhau vì cùng là corindon. Cabochon còn ít cạnh sắc nên ít mẻ hơn ở mép. Điểm cần chú ý là nhiều viên cabochon có vết nứt; độ bền khi đeo phụ thuộc vào các vết nứt đó và cách gắn, không phụ thuộc kiểu mài.
Ruby sao Lục Yên có phải đều là đá tự nhiên chưa xử lý không?
Không thể mặc định như vậy. Ruby sao có thể được nung, có thể có chất lấp đầy vết nứt, và trên thị trường còn có ruby sao tổng hợp hoặc sao khuếch tán bề mặt. Muốn biết tình trạng của một viên cụ thể cần giấy giám định của phòng có uy tín.
Có thể mài lại một viên ruby cabochon để sao rõ hơn không?
Đôi khi được, nếu viên đá đang lệch trục hoặc mặt vồng quá thấp; thợ có kinh nghiệm có thể chỉnh lại góc. Đổi lại viên đá sẽ hao trọng lượng, và nếu lụa vốn thưa hay không đều thì mài lại cũng không tạo ra sao sắc hơn.
Vì sao một số ruby sao trông mờ đục?
Chính đám kim rutil tạo sao cũng làm tán xạ ánh sáng, nên lụa càng dày thì đá càng mờ. Đây là đánh đổi tự nhiên: viên vừa trong vừa có sao sắc rất hiếm. Ruby sao trong suốt bất thường cùng sao quá hoàn hảo là lý do để đề nghị giám định.