Ruby đục là corindon đỏ chứa nhiều vết nứt, lụa rutil hoặc bao thể đến mức ánh sáng gần như không xuyên qua; ruby bán trong cho ánh sáng đi qua một phần. Đây là phần lớn sản lượng ruby ở mọi vùng mỏ, kể cả Lục Yên, và được dùng làm hạt chuỗi, cabochon thông thường, đồ chạm nhỏ, vật liệu học tập. Vì nhiều nứt, loại đá này cũng hay bị nhuộm màu hoặc lấp đầy để trông đỏ hơn.
Bài này dành cho người đang cầm trên tay một chuỗi hạt ruby, một viên đỏ mờ được giới thiệu là "ruby Lục Yên", hay người muốn hiểu vì sao đá đục vẫn có chỗ đứng. Bạn sẽ biết cách phân các mức độ trong, công dụng của từng mức, dấu hiệu gợi ý đá đã nhuộm, và cách giữ chuỗi hạt bền. Bài không định giá và không gắn đá với tác dụng nào ngoài tính chất khoáng vật.
Vì sao phần lớn ruby khai thác ra là đá đục
Một tinh thể ruby đủ trong để mài giác cần nhiều điều kiện thuận lợi cùng lúc: lớn lên đều, ít nhốt khoáng vật khác, ít lụa, và không bị nứt nhiều trong các lần biến dạng của khối đá. Ở vùng đá hoa như Lục Yên, mỗi điều kiện ấy đều có thể không trọn vẹn. Kết quả là trong một lượng đá thô lớn, đá trong chỉ chiếm phần nhỏ, còn lại là đá bán trong và đá đục.
Đá đục không phải là "đá hỏng". Về khoáng vật, nó vẫn là corindon với độ cứng 9, vẫn chứa crom tạo màu. Điều khác là ánh sáng gặp quá nhiều mặt nứt, kim rutil và tinh thể nên bị tán xạ trước khi kịp đi xuyên qua. Màu nhìn thấy vì thế thường nhạt hơn, ngả hồng, tím hoặc đỏ nâu, có khi lốm đốm trắng.
Chính vì phổ biến, đá đục và bán trong là nguồn vật liệu chính của nhiều nghề phụ quanh vùng đá: mài hạt, mài cabochon thường, chạm con vật nhỏ, làm mẫu học tập, và làm nguyên liệu cho nghề tranh đá quý. Hiểu đúng chất liệu này giúp bạn không thất vọng khi biết chuỗi hạt ruby của mình "không trong như ảnh", và cũng không bị thuyết phục rằng một viên đá mờ là thứ cực hiếm.
Các mức độ trong của ruby và công dụng thường gặp
Người làm nghề không dùng một thang thống nhất cho ruby đục, nhưng thường phân theo khả năng ánh sáng xuyên qua. Bảng dưới là cách chia phổ thông để bạn dễ hình dung.
| Mức | Khi soi đèn xuyên qua | Công dụng thường gặp |
|---|---|---|
| Trong | Nhìn rõ đèn qua đá, chỉ có ít bao thể | Mài giác làm đá chủ cho nhẫn, mặt dây |
| Bán trong | Ánh sáng đi qua nhưng hình đèn bị nhoè | Cabochon, ruby sao nếu có lụa đều, hạt chuỗi chất lượng cao hơn |
| Mờ | Chỉ thấy quầng sáng đỏ ở phần mỏng | Hạt chuỗi, cabochon thường, đồ chạm nhỏ |
| Đục | Ánh sáng gần như không đi qua | Hạt chuỗi, mẫu khoáng vật, nguyên liệu nghiền cho tranh đá quý |
| Đá còn bám đá mẹ | Phần ruby xen với đá hoa trắng, mica | Mẫu trưng bày, đá cảnh (thuộc chuyên mục đá thô và đá cảnh) |
Cùng một khối đá thô có thể cho ra nhiều mức: phần lõi trong được mài giác, phần rìa mờ làm cabochon, phần vụn làm hạt hoặc nghiền. Đó là cách người thợ tận dụng đá, không phải đá "tạp".
Ranh giới giữa các mức không cứng: một viên bán trong khi mài dày trông như mờ, khi mài mỏng lại sáng lên. Vì vậy cùng loại vật liệu, hạt chuỗi to thường trông đục hơn hạt nhỏ. Khi so hai chuỗi, hãy so những hạt có kích thước gần nhau.
Xem một chuỗi hạt ruby: hạt, lỗ khoan và dây
Khi cầm một chuỗi hạt ruby, bạn có thể nhìn lần lượt ba thứ. Thứ nhất là hạt. Hạt làm từ đá tự nhiên hiếm khi tròn tuyệt đối và hiếm khi đồng màu; chuỗi thường có hạt hơi méo, màu lệch từ hồng tím tới đỏ nâu, có hạt điểm trắng của canxit hay ánh bạc của lụa. Những khác biệt nhỏ đó là bình thường. Chuỗi mà mọi hạt giống hệt nhau về hình và màu, trong khi đá lại đục, là chuỗi nên hỏi kỹ.
Thứ hai là lỗ khoan. Soi miệng lỗ bằng kính lúp: lỗ khoan gọn, thẳng, mép không mẻ nhiều cho thấy hạt được làm cẩn thận. Mép lỗ vỡ vụn dễ làm đứt dây sau này. Vùng quanh miệng lỗ cũng là nơi lộ ra màu thật bên trong hạt, hoặc lộ ra thuốc nhuộm đọng lại, như phần dưới sẽ nói.
Thứ ba là dây và cách xâu. Chuỗi có nút thắt giữa từng hạt bền hơn và an toàn hơn chuỗi xâu liền, vì khi dây đứt chỉ rơi một hạt. Khoá chuỗi chắc, dễ mở bằng một tay là chi tiết nhỏ nhưng quyết định chuỗi có được đeo thường xuyên hay không. Ba điểm này không đòi hỏi thiết bị gì, chỉ cần vài phút quan sát dưới ánh sáng tốt, và giúp bạn hiểu món đồ mình đang cầm hơn hẳn việc chỉ nghe tên gọi.
Những đá đỏ đục hay bị nhầm với ruby đục
Vì ruby đục không có độ trong để nhận ra ngay, nó dễ bị lẫn với nhiều vật liệu đỏ đục khác, có khi do vô tình, có khi do cố ý. Một số vật liệu bạn có thể gặp dưới tên "ruby" hay "hồng ngọc":
- Thạch anh nhuộm đỏ: hạt thạch anh hạt mịn ngâm thuốc nhuộm, màu tụ theo kẽ hạt; nhẹ tay hơn ruby rõ rệt khi cầm cả chuỗi.
- Jasper đỏ: đá đỏ gạch đục hoàn toàn, có vân, ánh sáp; không có ánh đỏ hồng khi soi cạnh mỏng.
- Garnet đỏ sẫm: thường trong hơn, đỏ nâu hoặc đỏ tía, không đa sắc; hạt garnet nhỏ hay được xâu thành chuỗi.
- Rhodonit, thulit: đá hồng đục có vệt đen hoặc trắng, mềm hơn ruby nhiều.
- Thuỷ tinh, nhựa màu: màu đều tuyệt đối, có khi thấy bọt khí tròn, cầm ấm tay nhanh.
- Đá ghép, bột ép: bột đá trộn keo ép khuôn, mặt cắt có hạt lẫn keo bóng.
Ruby có tỉ trọng khoảng 4, nặng hơn hẳn thạch anh hay jasper (khoảng 2,6) ở cùng kích thước. Cầm hai chuỗi cùng cỡ hạt trên tay, người quen đá thường cảm thấy khác biệt. Cảm giác này chỉ để đặt câu hỏi; muốn biết chắc vẫn cần đo tỉ trọng, chiết suất ở phòng giám định.
Ruby nhuộm và ruby đục lấp đầy: dấu hiệu gợi ý
Màu tụ trong vết nứt. Đá nhuộm có thuốc màu chui vào các khe nứt, nên dưới kính lúp thấy những đường đỏ đậm chạy theo nứt, trong khi phần đá giữa các nứt nhạt hơn hẳn. Ruby tự nhiên không nhuộm có màu nằm trong chính tinh thể, không tụ thành mạng đường.
Màu đậm quanh lỗ khoan. Với hạt chuỗi, thuốc nhuộm dễ đọng ở miệng lỗ khoan. Soi miệng lỗ bằng kính lúp, nếu thấy viền đỏ thẫm khác hẳn thân hạt là dấu hiệu đáng ngờ.
Màu đều và tươi bất thường. Cả chuỗi đỏ đồng loạt một sắc, không hạt nào ngả tím hay nâu, trong khi đá lại rất đục: điều này khó xảy ra với đá tự nhiên.
Ánh bề mặt lạ. Đá được ngâm dầu hoặc nhựa để lấp nứt có thể có ánh hơi nhờn, sờ thấy hơi dính khi trời nóng. Đá chỉ đánh bóng có ánh sáng thuỷ tinh rõ.
Đừng tự thử bằng dung môi. Có người khuyên lau bằng bông thấm dung môi để xem màu có ra không. Cách này có thể làm hỏng đồ và không đáng tin hoàn toàn. Nếu nghi ngờ, hãy hỏi người bán và gửi một hạt đi giám định.
Màu của ruby đục thường trông thế nào
Màu ruby đục khác màu ruby trong vì phần lớn ánh sáng bị phản xạ ngay gần bề mặt thay vì đi sâu vào đá. Vì thế màu thường nhạt hơn, nhiều khi ngả hồng phấn, tím hoa cà, đỏ gạch hoặc đỏ nâu. Trên một hạt có thể thấy vệt trắng của canxit, đốm sẫm của mica, hay vùng ánh bạc của lụa. Đó là những dấu vết tự nhiên của đá hoa chứa ruby.
Một cách hay để xem màu thật của ruby đục là soi đèn pin vào cạnh mỏng của hạt hoặc viên đá. Ở đá tự nhiên, phần mỏng thường sáng lên màu đỏ hồng, có khi thấy quầng phát quang đỏ nếu đá ít sắt. Đá nhuộm thường sáng lên với màu nhạt hơn, còn màu đậm lại nằm ở các đường nứt.
Dưới đèn cực tím, ruby đục ít sắt có thể phát đỏ khá rõ, nhưng các vùng nhiều nứt, nhiều tạp chất có thể phát quang lốm đốm. Thuốc nhuộm và một số chất lấp đầy cũng có thể phát quang theo cách riêng. Quan sát này giúp người có kinh nghiệm đặt nghi vấn, không thay cho giám định. Với chuỗi hạt có giá trị kỷ niệm hoặc giá trị lớn, gửi giám định một vài hạt đại diện là cách an tâm hơn mọi phép thử tại nhà.
Giữ chuỗi hạt ruby bền và đẹp
Ruby cứng nên hạt ít bị trầy, nhưng chuỗi hạt có những điểm yếu riêng nằm ở dây, lỗ khoan và các xử lý có thể có. Một vài thói quen giúp chuỗi đi cùng bạn lâu dài:
- Dây xâu có nút giữa các hạt: nếu dây đứt, chỉ rơi một hạt thay vì cả chuỗi; hạt cũng ít cọ vào nhau.
- Thay dây định kỳ: dây tơ, dây nylon giãn và mòn theo thời gian, nhất là khi đeo thường xuyên.
- Tránh ngâm nước lâu và hoá chất: dây hút nước dễ mục; đá có nhuộm hay lấp đầy có thể phai hoặc đổi màu với xà phòng mạnh, nước hoa, chất tẩy.
- Đeo sau khi trang điểm, xịt nước hoa: để mỹ phẩm không bám vào lỗ khoan và mặt hạt.
- Lau bằng khăn mềm hơi ẩm: sau khi đeo, lau mồ hôi rồi để khô trước khi cất.
- Cất riêng, nằm phẳng: ruby cứng hơn hầu hết đá khác, có thể làm xước ngọc trai, đá mềm và kim loại nếu để chung. Treo lâu ngày làm dây giãn.
Nếu chuỗi có giấy giám định ghi nhuộm hoặc lấp đầy, hãy đặc biệt tránh nhiệt và dung dịch làm sạch trang sức, và đưa giấy cho thợ khi cần xâu lại.
Câu hỏi thường gặp
Ruby đục có phải là ruby thật không?
Phần lớn ruby đục là corindon thật, cùng khoáng vật với ruby trong, chỉ khác là chứa nhiều nứt, lụa và bao thể nên ánh sáng khó xuyên qua. Tuy vậy, trên thị trường cũng có đá nhuộm, thuỷ tinh và khoáng vật khác bán dưới tên ruby, nên vẫn cần kiểm tra.
Hạt chuỗi ruby có màu không đều có phải là đá kém không?
Không hẳn. Màu lệch nhẹ giữa các hạt là đặc điểm thường gặp của chuỗi làm từ đá tự nhiên chưa nhuộm. Một chuỗi hạt đục mà đỏ đều tăm tắp mới là điều nên đặt câu hỏi. Chọn chuỗi đẹp là chuyện ý thích về màu và sự hài hoà.
Có thể mài ruby đục thành ruby trong không?
Không. Độ đục đến từ cấu trúc bên trong của đá, mài không loại bỏ được. Nung có thể làm một số viên trong hơn nếu độ mờ do lụa rutil, còn lấp đầy làm nứt bớt lộ; cả hai đều là xử lý cần công bố khi bán.
Ruby đục Lục Yên dùng làm gì ngoài trang sức?
Ngoài hạt chuỗi và cabochon, ruby đục được dùng chạm đồ nhỏ, làm mẫu khoáng vật cho người học, và được nghiền làm nguyên liệu cho tranh đá quý, một nghề gắn với vùng. Mảnh còn bám đá hoa có thể làm đá trưng bày.
Làm sao biết chuỗi hạt ruby có nhuộm hay không?
Bạn có thể soi kính lúp tìm màu tụ trong nứt và quanh miệng lỗ khoan, xem màu có đều bất thường không. Đây là dấu hiệu gợi ý chứ không phải kết luận. Muốn chắc chắn, hãy gửi một hạt tới phòng giám định và đề nghị người bán ghi rõ tình trạng trên hoá đơn.
Chuỗi hạt ruby có cần cất riêng không?
Nên cất riêng. Ruby cứng hơn ngọc trai, thạch anh, ngọc bích và hầu hết kim loại làm trang sức, nên nếu để chung trong một hộp, các hạt ruby có thể làm xước những món khác. Một túi vải mềm hoặc một ngăn có lót là đủ.