Ruby flux và ruby thuỷ nhiệt là hai loại ruby tổng hợp mọc chậm, trong nhiều tuần đến nhiều tháng, nên bên trong chúng có những vệt và tinh thể nhỏ trông rất giống bao thể của ruby tự nhiên. Đây là điểm khác lớn nhất so với ruby Verneuil mọc trong vài giờ. Với loại này, kính lúp của người mua gần như không đủ; ngay cả người trong nghề cũng thường phải gửi phòng giám định có kính hiển vi tốt và máy phân tích thành phần.
Trên thị trường, hai loại này ít gặp hơn ruby Verneuil vì đắt hơn để làm. Nhưng chính vì giống đá tự nhiên, chúng là vật liệu nguy hiểm hơn khi bị bán dưới mác "ruby Lục Yên có bao thể tự nhiên". Bài này giải thích hai phương pháp, những dấu vết đặc trưng mà ngành ngọc học dựa vào, và bạn nên kỳ vọng gì từ một lần giám định.
Mọc chậm thì giống tự nhiên hơn: khác biệt với ruby Verneuil
Ruby Verneuil mọc nhanh từ giọt chảy nên để lại vân cong và bọt khí, những thứ mà ruby tự nhiên không có. Ruby flux và ruby thuỷ nhiệt thì khác: tinh thể lớn dần từ một dung dịch, từng lớp nguyên tử xếp lên nhau trong điều kiện ổn định hơn, giống cách ruby tự nhiên kết tinh trong lòng đất, chỉ nhanh hơn rất nhiều. Kết quả là tinh thể có mặt phẳng, có hình lục giác, có vân sinh trưởng thẳng, và có bao thể.
Chính những bao thể này làm người mua yên tâm nhầm. Lời khuyên phổ biến "đá có vết bên trong mới là đá thật" vốn đã không đáng tin với ruby Verneuil, thì với ruby flux càng sai. Một viên ruby flux có thể chứa những vệt mờ như khói, những mạng chấm nhỏ giống vân tay, đúng kiểu hình ảnh mà người mua được dặn là dấu hiệu tự nhiên.
Vì quá trình làm tốn thời gian, năng lượng và thiết bị, giá thành của hai loại này cao hơn Verneuil đáng kể. Chúng thường được bán đúng tên trong trang sức cao cấp làm từ đá tổng hợp, và cũng từng xuất hiện trong các lô bị trộn với đá tự nhiên. Khi bạn nghe ai đó nói "đá này có bao thể nên chắc chắn tự nhiên", hãy nhớ đến hai loại ruby này.
Phương pháp flux: ruby kết tinh trong dung dịch muối nóng chảy
Trong phương pháp flux, oxit nhôm và một chút crom được hoà tan trong một hỗn hợp muối hay oxit khác đã nung chảy, gọi chung là chất trợ chảy. Hỗn hợp được giữ trong nồi bằng bạch kim, nung ở nhiệt độ cao rồi làm nguội rất chậm. Khi nhiệt độ hạ dần, oxit nhôm không còn tan được nữa và kết tinh thành những tinh thể ruby, có khi tự do, có khi bám vào mầm đặt sẵn.
Quá trình kéo dài nhiều tuần đến vài tháng. Trong thời gian ấy, một phần chất trợ chảy bị kẹt lại trong tinh thể, tạo thành những vệt mờ, những mạng lưới chấm nhỏ uốn lượn, những ống dài như đuôi sao chổi. Đôi khi những mảnh bạch kim rất mỏng bong ra từ thành nồi và lọt vào tinh thể, nằm đó như những tấm kim loại sáng hình tam giác hoặc lục giác.
Mảnh bạch kim là một trong những dấu hiệu mạnh nhất của ruby flux, vì tự nhiên không có lý do gì để tạo ra chúng. Còn những vệt chất trợ chảy thì khó hơn: chúng trông rất giống các vết nứt đã tự lành trong ruby tự nhiên, cũng có dạng vân tay. Người giám định phải nhìn kỹ hình dạng từng chấm, độ đục, màu và cách chúng phản chiếu ánh sáng để phân biệt, và nhiều khi vẫn cần thêm phân tích thành phần.
Phương pháp thuỷ nhiệt: ruby mọc trong nồi áp suất
Phương pháp thuỷ nhiệt mô phỏng gần hơn môi trường dung dịch nóng trong lòng đất. Nguyên liệu được hoà tan trong nước có chất khoáng hoá, đặt trong một bình thép kín chịu áp suất rất cao. Một đầu bình nóng hơn đầu kia; vật liệu tan ở vùng nóng và kết tinh lên các tấm mầm treo ở vùng nguội hơn. Ruby mọc dần trên tấm mầm qua nhiều tuần.
Dấu vết thường được tài liệu ngọc học nhắc tới là kiểu vân sinh trưởng dạng sóng hoặc gấp khúc, đôi khi thấy được phần tấm mầm còn sót lại trong viên đá nếu thợ mài không cắt bỏ hết, và những bao thể nhỏ mang dấu vết của dung dịch hay của thành bình. Các đặc điểm này khác nhau giữa từng nơi sản xuất và từng đời công nghệ, nên tài liệu phổ thông chỉ mô tả ở mức chung.
Với người mua, điều đáng nhớ là ruby thuỷ nhiệt ít gặp hơn ruby flux trên thị trường trang sức, nhưng nó tồn tại và có thể rất sạch, màu đẹp. Những viên như vậy gần như chắc chắn cần phòng giám định có thiết bị đo phổ hồng ngoại hoặc phân tích nguyên tố vết mới kết luận được. Kinh nghiệm cầm đá nhiều năm cũng không thay được những phép đo này.
Bao thể gợi ý: ruby flux, ruby thuỷ nhiệt và ruby tự nhiên trong đá hoa
Bảng chỉ liệt kê những gì thường được mô tả trong tài liệu phổ thông. Không có dấu hiệu nào ở đây đủ để kết luận một mình; người giám định luôn xét tổng hợp nhiều dấu hiệu.
| Loại | Bao thể thường được nhắc tới | Dễ nhầm với gì ở ruby tự nhiên |
|---|---|---|
| Ruby flux | Vệt chất trợ chảy dạng vân tay, dạng khói, ống dài; mảnh bạch kim sáng hình tam giác hoặc lục giác | Vết nứt đã lành dạng vân tay, tinh thể khoáng nhỏ ánh kim |
| Ruby thuỷ nhiệt | Vân sinh trưởng dạng sóng hoặc gấp khúc; dấu tấm mầm; bao thể nhỏ từ dung dịch | Vùng màu không đều, vân sinh trưởng của tinh thể tự nhiên |
| Ruby tự nhiên trong đá hoa | Kim rutil mảnh, tinh thể canxit hay khoáng khác, vùng màu cuộn xoáy, vết lành nứt | Chính những dấu hiệu bên trái nếu nhìn vội |
Cột cuối là lý do người mua không nên tự kết luận. Hình ảnh một "vân tay" dưới kính lúp có thể là vết lành nứt tự nhiên, cũng có thể là chất trợ chảy kẹt lại trong ruby flux. Phân biệt hai thứ ấy cần độ phóng đại, ánh sáng và kinh nghiệm của phòng giám định.
Tinh thể flux và chuyện "ruby thô có hình lục giác đẹp"
Ruby tự nhiên trong đá hoa của vùng Lục Yên đôi khi giữ được hình tinh thể lục giác, dạng thùng hoặc dạng tấm dẹt, và những tinh thể như vậy được người chơi đá thô rất ưa. Ruby flux cũng có thể mọc thành tinh thể tự do với mặt phẳng, cạnh sắc và hình lục giác rõ ràng, nhiều khi đẹp đều hơn tinh thể tự nhiên. Đó là lý do tinh thể flux từng được đem bán như "ruby thô nguyên tinh thể".
Tinh thể tự nhiên thường mang dấu vết của môi trường nơi nó mọc: mặt tinh thể có vết lõm, vết ăn mòn, bám mảnh đá hoa hay khoáng vật khác, cạnh bị sứt do va chạm khi khai thác. Tinh thể mọc trong nồi thì bề mặt thường sạch, sáng, đôi khi có những cụm tinh thể nhỏ dính chùm vào nhau theo kiểu ít gặp trong tự nhiên. Tuy vậy, người làm hàng có thể chà, đánh mòn hoặc gắn tinh thể vào một mẩu đá để giả vẻ tự nhiên.
Với người mê đá thô, lời khuyên vẫn như với đá mài: tinh thể càng hoàn hảo, càng sạch, càng đều màu thì càng nên hỏi kỹ. Một tinh thể ruby tự nhiên đẹp là thứ hiếm và thường được người trong nghề giữ lại hoặc bán qua kênh có giấy tờ, ít khi nằm lẫn trong khay hàng bày bán cho khách vãng lai. Phần đá thô và đá cảnh giả được bàn riêng ở một bài khác trong cùng chuyên mục.
Phòng giám định dựa vào đâu khi mắt thường bó tay
Kính hiển vi với nhiều kiểu chiếu sáng. Ánh sáng nền tối, ánh sáng xuyên, ánh sáng tán xạ giúp người giám định thấy hình dạng chi tiết của từng bao thể, thứ quyết định nhiều nhất khi tách ruby flux với tự nhiên.
Phổ hồng ngoại. Một số dải hấp thụ liên quan đến nước hoặc nhóm hydroxyl có thể gợi ý nguồn gốc thuỷ nhiệt hoặc gợi ý viên đá đã qua nung. Đây là phép đo không phá huỷ, đá không bị ảnh hưởng.
Phân tích nguyên tố vết. Các phòng lớn dùng máy đo thành phần để tìm những nguyên tố có hàm lượng rất nhỏ trong đá. Ruby tổng hợp có thể mang dấu vết của chất trợ chảy hay của nồi nấu, trong khi ruby tự nhiên mang dấu vết của môi trường địa chất nơi nó mọc. Đây cũng là cơ sở chính cho việc đánh giá xuất xứ.
Đối chiếu với bộ mẫu. Phòng giám định nghiêm túc giữ bộ mẫu đã biết nguồn gốc để so sánh. Chất lượng kết luận phụ thuộc nhiều vào bộ mẫu này, nên các phòng khác nhau đôi khi có mức tự tin khác nhau với cùng một viên đá.
Khi kết quả ghi "cần kiểm thêm" hoặc chưa kết luận được
Với ruby flux và thuỷ nhiệt đời mới, có trường hợp phòng giám định chưa thể kết luận ngay bằng các thiết bị cơ bản và đề nghị gửi sang phòng có máy phân tích sâu hơn. Đừng coi đó là dấu hiệu phòng làm việc kém; ngược lại, một phòng thận trọng chịu nói "chưa đủ căn cứ" thường đáng tin hơn phòng kết luận mọi thứ trong vài phút.
Nếu viên đá bạn định mua là viên lớn, màu đẹp, được rao là ruby tự nhiên của Lục Yên, việc gửi phòng có thiết bị đầy đủ là hợp lý. Chi phí giám định cao hơn nhưng vẫn nhỏ so với rủi ro trả tiền cho một viên tổng hợp. Với đá nhỏ, giá trị thấp, có thể chấp nhận mức kiểm cơ bản và hiểu rằng kết quả có giới hạn.
Trong mọi trường hợp, hãy thoả thuận với người bán trước khi gửi đi: nếu kết quả là tổng hợp thì xử lý thế nào. Người bán tin vào hàng của mình thường đồng ý để bạn mang đi kiểm hoặc cùng đi với bạn. Người bán từ chối mọi hình thức kiểm tra với một viên đá giá trị lớn thì bạn nên cân nhắc rất kỹ.
Câu hỏi thường gặp
Ruby có bao thể có chắc là ruby tự nhiên không?
Không. Ruby flux và ruby thuỷ nhiệt mọc chậm nên cũng có bao thể, nhiều khi trông giống vết lành nứt hay vệt khói của ruby tự nhiên. Có bao thể chỉ loại trừ được phần nào khả năng là ruby Verneuil rất sạch, không đủ để kết luận viên đá là tự nhiên.
Mảnh bạch kim trong ruby có nghĩa là gì?
Đó là những mảnh kim loại rất mỏng bong từ nồi nấu bằng bạch kim trong phương pháp flux và kẹt lại trong tinh thể. Khi phòng giám định thấy chúng, đó là dấu hiệu mạnh của ruby tổng hợp, vì môi trường tự nhiên không tạo ra những mảnh kim loại như vậy.
Người mua có thể tự phân biệt ruby flux với ruby tự nhiên không?
Gần như không với kính lúp thông thường. Việc phân biệt dựa vào hình dạng chi tiết của bao thể dưới kính hiển vi và nhiều khi cần thêm phân tích thành phần, nên bạn nên gửi phòng giám định có thiết bị đầy đủ khi viên đá có giá trị lớn.
Ruby thuỷ nhiệt có phổ biến trên thị trường không?
Theo tài liệu ngọc học phổ thông, ruby thuỷ nhiệt ít gặp hơn ruby Verneuil và ruby flux trong trang sức thông thường. Tuy vậy nó vẫn tồn tại, có thể rất sạch và màu đẹp, nên không thể loại trừ khi một viên đá đẹp bất thường được rao là tự nhiên.
Vì sao hai phòng giám định có thể kết luận khác nhau về cùng một viên ruby?
Mỗi phòng có thiết bị, bộ mẫu đối chiếu và mức thận trọng khác nhau. Với những viên khó như ruby flux đời mới, một phòng có thể kết luận ngay, phòng khác đề nghị phân tích thêm. Khi có kết quả lệch nhau, nên hỏi rõ căn cứ của từng bên.
Ruby flux có xấu hơn ruby tự nhiên không?
Về vẻ ngoài, ruby flux có thể rất đẹp, nhiều viên còn đẹp hơn đá tự nhiên cùng cỡ. Điểm khác nằm ở nguồn gốc và độ hiếm. Nếu được bán đúng tên với giá của đá tổng hợp, đó là lựa chọn hợp lý cho người cần trang sức đỏ ổn định.