Ruby tổng hợp Verneuil là corundum được nấu chảy từ bột oxit nhôm pha một ít crom, nhỏ qua ngọn lửa nhiệt độ rất cao rồi kết tinh thành một khối hình quả lê gọi là boule. Về hoá học và cấu trúc tinh thể nó là ruby thật, cùng độ cứng 9, cùng tỉ trọng quanh 4,0, cùng chiết suất. Thứ phân biệt nó với ruby tự nhiên nằm ở những dấu vết nhỏ của quá trình mọc nhanh trong lò: vân sinh trưởng cong, bọt khí, và sự sạch sẽ "quá mức".
Đây là loại ruby tổng hợp lâu đời và rẻ nhất, được làm với số lượng rất lớn trên thế giới. Vì rẻ và màu đỏ đẹp, nó là vật liệu quen thuộc nhất trong các vụ ruby bị gắn mác tự nhiên, trong đó có mác "ruby Lục Yên". Bài này giải thích phương pháp làm, những dấu hiệu nhận diện người mua có thể hiểu, và giới hạn của chúng.
Phương pháp Verneuil làm ra ruby như thế nào
Phương pháp mang tên nhà hoá học người Pháp Auguste Verneuil, được ông công bố vào đầu thế kỷ 20 sau nhiều năm thử nghiệm. Nguyên lý khá giản dị: bột oxit nhôm tinh khiết được trộn với một lượng nhỏ oxit crom, thứ tạo nên màu đỏ của ruby. Bột này được rắc từ trên xuống qua một ngọn lửa khí đốt rất nóng, chảy thành giọt, rơi xuống một cái đế đặt bên dưới và kết tinh dần từng lớp.
Theo thời gian, các lớp chồng lên nhau tạo thành một khối dài, đầu tròn, giống quả lê hay củ cà rốt, gọi là boule. Một boule có thể nặng hàng trăm carat và được làm trong vài giờ, trong khi một tinh thể ruby tự nhiên trong đá hoa Lục Yên mất hàng triệu năm. Boule sau đó được tách đôi theo chiều dọc để giải phóng ứng suất, rồi cưa ra thành phôi để mài giác hay mài cabochon như mọi viên đá khác.
Chính tốc độ mọc nhanh và cách mọc theo từng lớp cong của giọt chảy đã để lại dấu vết riêng bên trong viên đá. Đó là lý do ngành ngọc học có thể nhận ra ruby Verneuil trong phần lớn trường hợp, dù về thành phần nó không khác ruby tự nhiên. Cùng phương pháp này cũng dùng để làm sapphire và spinel tổng hợp nhiều màu.
Ruby Verneuil và ruby tự nhiên trong đá hoa: giống và khác ở đâu
Bảng đặt cạnh nhau những đặc điểm thường được nhắc trong tài liệu ngọc học phổ thông. Các con số là giá trị điển hình, có dao động giữa từng viên.
| Đặc điểm | Ruby tự nhiên trong đá hoa | Ruby tổng hợp Verneuil |
|---|---|---|
| Thành phần | Corundum, màu từ crom | Corundum, màu từ crom |
| Độ cứng Mohs | 9 | 9 |
| Tỉ trọng | Khoảng 4,00 | Khoảng 4,00 |
| Vân sinh trưởng | Thẳng, gãy góc theo hình lục giác của tinh thể | Cong, đồng tâm như vân đĩa hát cũ |
| Bao thể điển hình | Kim rutil mảnh, tinh thể khoáng nhỏ, vết lành nứt dạng vân tay, vùng màu cuộn | Bọt khí tròn hoặc dài, đôi khi bột chưa chảy hết |
| Độ sạch | Hiếm khi sạch hoàn toàn ở cỡ lớn | Thường rất sạch, có thể gần như không có gì bên trong |
| Phát quang dưới cực tím sóng dài | Thường đỏ mạnh vì ít sắt | Thường đỏ mạnh |
Hàng cuối cùng giải thích vì sao đèn cực tím không phải công cụ phân biệt ruby Lục Yên với ruby Verneuil. Ruby trong đá hoa ít sắt nên phát quang đỏ rất rõ, và ruby tổng hợp cũng vậy. Hai viên cùng sáng rực dưới đèn không nói lên điều gì về nguồn gốc của chúng.
Ba dấu hiệu ngọc học hay dùng để nhận ruby Verneuil
Vân sinh trưởng cong. Khi soi dưới kính hiển vi với ánh sáng tán xạ hoặc đặt đá trong dung dịch có chiết suất gần với đá, người giám định có thể thấy những đường màu cong song song, giống vân trên mặt đĩa hát. Trong ruby tự nhiên, các vùng màu thường thẳng và gặp nhau theo góc, phản ánh hình lục giác của tinh thể. Vân cong mảnh và khó thấy, người mua cầm kính lúp gần như không thể nhìn được nếu không có kinh nghiệm và ánh sáng phù hợp.
Bọt khí. Khí kẹt lại khi giọt chảy kết tinh tạo thành những bọt tròn, có khi kéo dài như con nòng nọc, có khi tụ thành đám. Bọt khí tròn rõ ràng là dấu hiệu mạnh của vật liệu đã qua nóng chảy. Tuy vậy nhiều viên Verneuil hiện nay gần như không có bọt khí thấy được.
Độ sạch bất thường. Một viên ruby đỏ đẹp, trong vắt, cỡ vài carat, không có lấy một vết gì dưới kính lúp là điều hiếm ở ruby tự nhiên nói chung và ở ruby trong đá hoa nói riêng. Độ sạch này không chứng minh viên đá là tổng hợp, nhưng là lý do đủ để đòi giám định trước khi tin lời "đá tự nhiên".
Những cách ruby Verneuil được kể thành "ruby Lục Yên"
Cách đơn giản nhất là bán thẳng viên đã mài với lời kể đá của vùng. Viên Verneuil mài sẵn rẻ, màu đỏ tươi, đúng thứ người mua phổ thông hình dung về ruby, nên dễ thuyết phục. Thường đi kèm là lời giải thích vì sao nó sạch: "đá loại một mới đào được", "hàng tuyển hiếm lắm mới có".
Cách thứ hai tinh vi hơn là làm cho viên tổng hợp trông giống đá chưa mài. Phôi Verneuil có thể được đập vỡ, lăn cho mòn cạnh, nhuộm bẩn bề mặt để trông như cuội ruby đãi ở lòng suối. Với người đi du lịch hay mua theo cảm tính, một nắm "ruby thô" mờ đục, sần sùi có vẻ tự nhiên hơn cả viên mài bóng. Tuy vậy, chính viên thô này khi soi kỹ hoặc cắt ra vẫn mang dấu vết của boule.
Cách thứ ba là trộn. Một lô đá tự nhiên được trộn thêm vài viên tổng hợp đẹp hơn, hoặc một món trang sức có nhiều viên nhỏ mà chỉ viên chủ là tự nhiên. Người bán có thể đưa giấy giám định của một viên rồi để người mua tin rằng cả lô như vậy. Khi mua nhiều viên một lúc, điều cần nhớ là mỗi tờ giấy giám định chỉ nói về đúng viên đá ghi trên đó.
Nghi ngờ một viên là ruby tổng hợp: nên làm gì
Các bước dưới đây giúp bạn xử lý tình huống mà không làm hỏng đá và không gây căng thẳng không cần thiết với người bán.
- Không thử bằng cách cào, đốt hay thả vào axit; ruby tổng hợp cũng cứng như ruby tự nhiên nên các mẹo này không phân biệt được gì mà chỉ gây hại.
- Soi bằng kính lúp 10x dưới ánh sáng đèn trắng, xoay viên đá nhiều góc tìm bọt khí tròn; thấy bọt khí rõ thì gần như đã có câu trả lời.
- Nếu viên đá sạch hoàn toàn và lời rao là "tự nhiên, của Lục Yên", hãy đề nghị người bán cho mang đi giám định trước khi trả đủ tiền, hoặc ghi cam kết hoàn tiền nếu kết quả khác.
- Gửi đá tới một phòng giám định độc lập, ghi rõ yêu cầu xác định tự nhiên hay tổng hợp và các dấu hiệu xử lý.
- Đọc kết quả: chữ "synthetic" hoặc "tổng hợp" nghĩa là đá mọc trong lò, bất kể theo phương pháp nào.
- Lưu giấy giám định cùng ảnh chụp viên đá và hoá đơn, để nếu cần đối chiếu với người bán thì có căn cứ.
Với một viên đá giá trị lớn, chi phí và thời gian giám định là phần rất nhỏ so với rủi ro. Với một món quà lưu niệm giá thấp, bạn có thể chấp nhận không giám định, miễn là đừng trả tiền như cho một viên ruby tự nhiên hiếm.
Đồ cũ, đồ gia truyền cũng có thể mang ruby Verneuil
Một hiểu lầm khá phổ biến là "đồ càng cũ thì đá càng thật". Thực tế ruby Verneuil đã được sản xuất hàng loạt từ những thập niên đầu thế kỷ 20, nghĩa là một chiếc nhẫn, đôi hoa tai hay mặt dây làm cách đây năm bảy chục năm hoàn toàn có thể gắn ruby tổng hợp. Thời đó nhiều tiệm và nhiều người mua cũng chưa phân biệt được, nên món đồ được truyền lại cùng với lời kể "ruby thật của bà" một cách hoàn toàn thật lòng.
Ở vùng đá quý, chuyện này có thêm một lớp: một món trang sức cũ được bán lại kèm câu "đá Lục Yên từ hồi mới phát hiện mỏ". Nếu món đồ được làm trước khoảng cuối thập niên 1980, thời điểm ruby của vùng được biết tới rộng rãi, thì câu chuyện ấy đã tự mâu thuẫn. Nếu làm sau đó, câu chuyện có thể đúng nhưng vẫn cần kiểm như mọi viên khác.
Với đồ gia truyền, việc giám định không nhằm hạ giá trị kỷ niệm. Một chiếc nhẫn của người thân vẫn quý dù viên đá là tổng hợp. Giám định chỉ giúp bạn biết mình đang giữ gì, để khi chia lại cho con cháu, bán đi hay mang sửa, mọi người cùng hiểu đúng. Khi mang đồ cũ đi sửa, nên dặn thợ không hơ lửa trực tiếp lên đá trước khi biết chắc đó là loại đá gì, vì đồ cũ đôi khi gắn đá ghép hoặc đá đã xử lý không chịu được nhiệt.
Ruby Verneuil có chỗ đứng riêng, miễn là được gọi đúng tên
Nhắc lại cho rõ: ruby Verneuil không phải thứ đáng chê. Nó đã có mặt hơn một thế kỷ, từng là chân kính trong đồng hồ cơ, là vật liệu cho tia laser ruby đầu tiên trên thế giới, và là lựa chọn hợp lý cho trang sức muốn có sắc đỏ ổn định mà không phải chi số tiền lớn. Nhiều người thợ mài học nghề trên chính phôi tổng hợp vì rẻ và dễ đoán.
Cái sai chỉ nằm ở việc gọi nó là ruby tự nhiên, càng sai hơn khi gắn thêm tên một vùng mỏ. Khi người bán nói thẳng "đây là ruby tổng hợp", người mua có quyền lựa chọn với đầy đủ thông tin. Khi người bán nói "đây là ruby Lục Yên", người mua đang trả tiền cho một điều khác hẳn.
Nếu bạn yêu đá Lục Yên vì nó là đá của đất Việt, hãy coi việc phân biệt này là cách tôn trọng chính vùng đá ấy. Một viên ruby tự nhiên của vùng, dù có vết, có bao thể, vẫn mang câu chuyện của đá hoa và của hàng triệu năm. Một viên tổng hợp sạch bóng có vẻ đẹp khác, và hai thứ đáng được đặt đúng chỗ của mình.
Câu hỏi thường gặp
Ruby Verneuil có phải là ruby thật không?
Về thành phần hoá học và cấu trúc tinh thể thì có: nó là corundum màu đỏ do crom, cùng độ cứng và tỉ trọng với ruby tự nhiên. Ngành đá quý gọi nó là ruby tổng hợp để phân biệt với ruby tự nhiên hình thành trong lòng đất, và bán nó dưới tên tự nhiên là gian dối.
Soi bằng đèn cực tím có phân biệt được ruby Lục Yên và ruby tổng hợp không?
Không. Ruby trong đá hoa như ở Lục Yên thường ít sắt nên phát quang đỏ rất mạnh, và ruby tổng hợp cũng phát quang mạnh. Hai viên cùng sáng rực dưới đèn là chuyện bình thường, đèn cực tím không giúp kết luận nguồn gốc.
Viên ruby của mình rất sạch, có phải là tổng hợp không?
Chưa chắc. Có ruby tự nhiên sạch, chỉ là hiếm, nhất là ở cỡ lớn và màu đẹp. Độ sạch bất thường chỉ là lý do để đi giám định chứ không phải kết luận. Ngược lại, có vết bên trong cũng chưa chứng minh là tự nhiên, vì ruby tổng hợp đôi khi cũng có bọt khí và vết nứt.
Ruby thô mờ đục có thể là tổng hợp không?
Có thể. Phôi tổng hợp có thể được đập vỡ, lăn mòn cạnh và làm bẩn bề mặt để giống cuội ruby đãi ở suối. Vẻ thô ráp không bảo đảm nguồn gốc tự nhiên; khi soi kỹ hoặc cắt ra, những dấu vết của quá trình nấu chảy vẫn có thể lộ ra.
Giám định có phát hiện được ruby Verneuil không?
Trong phần lớn trường hợp là có, nhờ vân sinh trưởng cong, bọt khí và các phép đo phổ ở phòng có thiết bị. Ruby Verneuil là loại tổng hợp lâu đời nên các dấu hiệu của nó đã được ngành ngọc học mô tả rất kỹ.