Một xưởng tranh đá quý cần ba nhóm vật liệu: hạt và bột đá màu đã phân theo màu và theo cỡ, keo để gắn hạt lên nền, và tấm nền cùng lớp phủ bảo vệ. Trong ba nhóm ấy, hạt đá quyết định gần như toàn bộ vẻ ngoài của bức tranh. Cùng một bức hoạ, làm bằng hạt mịn sẽ mềm mại như tranh lụa, làm bằng hạt thô sẽ nổi khối như phù điêu.
Bài này đi vào phần vật liệu: đá nào cho màu nào, vì sao phải nghiền và sàng thành nhiều cỡ, keo đóng vai trò gì và những chỗ người làm hay phải cân nhắc. Tên khoáng vật và độ cứng chỉ ghi theo tài liệu ngọc học phổ thông. Bài không nói giá vật liệu và không hướng dẫn tự đi tìm đá ở mỏ.
Bảng màu đá thường gặp trong tranh của vùng Lục Yên
Bảng dưới gom các loại đá hay được dùng cho từng mảng màu. Cột độ cứng theo thang Mohs giúp bạn hiểu vì sao có loại bền mặt, có loại dễ trầy hơn.
| Mảng màu | Loại đá thường dùng | Độ cứng Mohs (khoảng) | Ghi chú khi làm tranh |
|---|---|---|---|
| Đỏ, đỏ hồng | Ruby (corundum), spinel đỏ | 9 và khoảng 8 | Hạt cứng, bền, màu ít đổi; ruby nhiều nứt nên nghiền cho hạt sắc cạnh |
| Hồng, tím, tím hồng | Spinel các màu | khoảng 8 | Dải màu rộng, giúp chuyển sắc từ đỏ sang tím |
| Lam, xanh thẫm | Sapphire, spinel lam | 9 và khoảng 8 | Hạt lam khá hiếm trong tranh, thường dùng điểm xuyết |
| Lục, nâu, vàng, đen | Tourmaline các màu | khoảng 7–7,5 | Nhiều sắc, hợp cho lá cây, núi đồi, đất |
| Trắng, kem | Đá hoa (marble) nghiền | khoảng 3 | Mềm, nghiền mịn được, dùng cho mây, nước, nền sáng |
| Ánh bạc, ánh vàng | Mica | khoảng 2–3 | Tách vảy mỏng, cho ánh lấp lánh; rất mềm |
| Xám, nâu đất | Đá màu thông thường của vùng | thay đổi | Làm mảng nền, đá núi, thân cây |
Độ cứng ở đây là của khoáng vật, không phải của mặt tranh. Mặt tranh bền hay không còn tuỳ keo và lớp phủ, vì hạt cứng đến đâu mà keo bong thì hạt vẫn rơi.
Từ đá vụn tới hạt màu: nghiền thế nào
Nguồn vật liệu của tranh là đá kém phẩm chất từ mỏ và phần cưa, mài bỏ từ xưởng chế tác. Trước khi nghiền, đá phải được rửa sạch đất, tách những hạt lẫn màu. Một cục ruby đục có thể dính đá hoa trắng bám quanh; nếu nghiền cả cục, hạt đỏ sẽ lẫn hạt trắng và mảng đỏ trong tranh bị nhạt, lấm tấm. Vì vậy công đoạn chọn và đập tách bằng tay thường tốn thời gian hơn người ngoài nghĩ.
Đá cứng như ruby, sapphire, spinel cần cối nghiền chắc, đập nhỏ dần rồi mới nghiền mịn. Đá mềm như đá hoa thì nghiền dễ hơn nhưng dễ ra bột quá mịn, bám thành mảng. Nhiều xưởng làm ẩm khi nghiền để bớt bụi, rồi phơi khô hạt trước khi sàng. Việc làm ẩm không chỉ để giữ chỗ làm sạch sẽ mà còn vì bụi đá mịn có hại cho phổi người thợ, chuyện này được nói kỹ hơn ở bài về người làm nghề.
Có một điều thú vị khi nghiền đá màu: hạt càng nhỏ, màu nhìn càng nhạt. Một viên ruby đỏ thẫm khi nghiền thành bột mịn sẽ ra màu hồng. Lý do là ánh sáng đi qua mỗi hạt nhỏ một quãng ngắn hơn và bị tán xạ nhiều ở mặt vỡ. Người thợ tận dụng chính hiện tượng này: cùng một loại đá, hạt thô dùng cho chỗ đậm, bột mịn dùng cho chỗ sáng.
Sàng và phân cỡ hạt
Sau khi nghiền, đá được sàng qua nhiều lớp lưới để chia thành từng cỡ. Cách làm cụ thể khác nhau giữa các xưởng, nhưng nhìn chung đi theo trình tự:
- Phơi hoặc sấy cho hạt thật khô, vì hạt ẩm dính vào nhau và vào mắt lưới.
- Sàng qua lưới thô nhất để tách những cục chưa vỡ hết, đem nghiền lại.
- Sàng lần lượt qua các lưới nhỏ dần, mỗi lưới giữ lại một cỡ hạt; cỡ to cho mảng nổi khối, cỡ vừa cho mảng chính, cỡ mịn cho chỗ chuyển màu.
- Phần bột lọt qua lưới nhỏ nhất được giữ riêng, dùng cho bầu trời, mặt nước, da người trong tranh chân dung.
- Đựng mỗi màu, mỗi cỡ vào một lọ riêng, ghi chú bằng cách quen của xưởng để khi làm tranh lấy đúng ngay.
- Kiểm lại màu dưới cùng một nguồn sáng, vì hai mẻ ruby khác nhau có thể lệch sắc; mẻ nào lệch thì dùng cho bức khác hoặc cho mảng khác.
Một xưởng làm lâu năm có thể có hàng chục lọ, mỗi lọ một sắc độ và một cỡ hạt. Kho lọ đá ấy chính là bảng màu của người thợ, tích luỹ qua nhiều năm chứ không mua sẵn một lần.
Keo: thứ quyết định tranh bền hay không
Keo giữ hạt lên nền. Thợ phết keo theo từng mảng hình rồi rắc hạt lên khi keo còn ướt. Phần hạt không bám được đổ ra, thu lại dùng tiếp. Keo phải đủ dính để giữ hạt nặng, đủ trong để không làm đục màu đá khi thấm lên mép hạt.
Mỗi xưởng một công thức. Các xưởng dùng nhiều loại keo gốc nhựa khác nhau, có nơi dùng keo trong hai thành phần, có nơi dùng keo dán gỗ pha loãng cho lớp lót. Công thức là kinh nghiệm riêng; người mua không cần biết chi tiết nhưng nên hỏi tranh có lớp phủ bảo vệ hay không.
Keo có tuổi. Đá gần như không đổi màu theo thời gian, nhưng nhiều loại keo và lớp phủ có thể ngả vàng khi gặp nắng, nhiệt và độ ẩm cao trong nhiều năm. Mảng trắng là chỗ dễ lộ chuyện này nhất, vì một lớp keo hơi vàng phủ lên đá hoa trắng sẽ làm mây trời thành màu ngà.
Ví dụ giả định. Hai bức tranh cùng đề tài, cùng loại đá, treo cạnh nhau năm năm. Bức thứ nhất phủ lớp bảo vệ tốt, treo ở tường không có nắng: mảng trắng vẫn sáng. Bức thứ hai treo đối diện cửa sổ: mảng trắng ngả vàng, vài hạt to ở mép khung bong ra. Khác biệt không nằm ở đá mà ở keo, ở lớp phủ và chỗ treo.
Tấm nền và lớp phủ
Nền tranh đá phải chịu được sức nặng của hạt đá và không cong vênh. Các xưởng thường dùng tấm gỗ ép hoặc ván gỗ dày, bề mặt được làm nhám để keo bám. Tranh nhỏ có thể làm trên tấm mỏng hơn. Nền cong một chút thôi cũng đủ làm lớp hạt nứt thành đường, nên chọn nền là chuyện không thể làm qua loa.
Mặt sau của nền cũng cần được xử lý, vì gỗ hút ẩm từ tường có thể phồng lên theo mùa nồm. Một số xưởng sơn phủ cả mặt sau hoặc dán thêm lớp chống ẩm. Khi mua tranh, lật mặt sau lên xem là một thói quen tốt: mặt sau sạch, phẳng, có lớp phủ thường đi cùng một xưởng làm cẩn thận.
Sau khi các lớp hạt khô hẳn, mặt tranh được phủ một lớp trong để giữ hạt và chống bụi bám vào kẽ. Lớp phủ dày thì mặt tranh bóng hơn, hạt bớt sắc cạnh khi sờ; lớp phủ mỏng thì giữ được độ sần tự nhiên nhưng dễ bám bụi. Đây là lựa chọn thẩm mỹ của từng xưởng, không có cách nào đúng tuyệt đối.
Những vật liệu không phải đá nhưng hay có mặt
Để bức tranh hoàn chỉnh, ngoài đá còn có vài vật liệu phụ. Biết về chúng giúp bạn hiểu một bức tranh đang dùng gì:
- Cát nhuộm màu: dùng để bổ sung những màu mà đá tự nhiên của vùng không có hoặc rất hiếm, như xanh lá non tươi, cam rực. Xưởng làm đúng nghề sẽ nói rõ phần nào dùng cát nhuộm.
- Sơn vẽ nét: một số bức dùng sơn để vẽ nét mảnh như râu cá, gân lá, nét chữ nhỏ mà hạt đá khó thể hiện.
- Kim tuyến, nhũ: tạo ánh lấp lánh rẻ và mạnh hơn đá; nếu dùng nhiều sẽ làm tranh trông giống hàng trang trí đại trà.
- Khung và kính: khung gỗ, khung nhựa giả gỗ, có hoặc không có kính. Kính giữ bụi nhưng làm mất cảm giác sần của mặt đá và khiến tranh nặng thêm.
Có vật liệu phụ không làm một bức tranh thành hàng giả. Điều quan trọng là người bán nói đúng: tranh dùng đá tự nhiên cho phần nào, phần nào là vật liệu khác.
Vì sao cùng loại đá mà mỗi bức một sắc
Đá tự nhiên không có mã màu cố định như sơn công nghiệp. Ruby ở hai điểm mỏ khác nhau có thể một bên ngả hồng, một bên ngả đỏ tím. Spinel còn đa dạng hơn, từ hồng nhạt tới tím xám. Tourmaline có thể lục ô liu, lục lá, nâu mật ong. Mỗi mẻ vật liệu xưởng nhận về là một bảng màu hơi khác.
Ánh sáng nơi treo tranh cũng góp phần. Dưới đèn vàng ấm, hạt ruby và spinel đỏ rực hơn, hạt lam trầm xuống gần như tím than. Dưới ánh sáng ban ngày từ cửa sổ hướng bắc, mảng lam và lục lại tươi lên, mảng đỏ dịu bớt. Người làm tranh có kinh nghiệm thường hỏi khách bức tranh sẽ treo ở phòng nào, đèn gì, để cân lại tỉ lệ hạt sáng và hạt tối cho hợp, thay vì làm một kiểu cho mọi chỗ.
Vì vậy hai bức tranh cùng mẫu của cùng một xưởng, làm ở hai thời điểm, có thể lệch sắc khi đặt cạnh nhau. Đó không phải lỗi mà là đặc tính của vật liệu tự nhiên. Nếu bạn đặt một cặp tranh treo đối xứng, hãy nói với xưởng làm cả hai bức từ cùng một mẻ hạt.
Khi hiểu nguồn gốc của từng màu, bạn sẽ nhìn một bức tranh đá quý khác đi: mảng đỏ ở đây từng là một khối ruby đục trong vách đá hoa, mảng lục kia từng là những thỏi tourmaline nứt vụn dưới lòng suối. Chính điều ấy làm loại tranh này khác với tranh in đẹp đến mấy.
Câu hỏi thường gặp
Màu trong tranh đá quý có bị phai theo thời gian không?
Phần lớn đá như ruby, spinel, sapphire, tourmaline giữ màu rất bền. Thứ dễ đổi màu hơn là keo và lớp phủ, có thể ngả vàng sau nhiều năm gặp nắng và nhiệt. Mảng trắng là chỗ dễ thấy thay đổi này nhất.
Vì sao bột ruby lại có màu hồng chứ không đỏ thẫm?
Khi đá được nghiền thật mịn, ánh sáng đi qua mỗi hạt một quãng ngắn và bị tán xạ nhiều ở mặt vỡ, nên màu nhìn nhạt đi. Thợ tận dụng điều này: hạt thô cho chỗ đậm, bột mịn cho chỗ sáng.
Tranh đá quý có dùng cát nhuộm không?
Nhiều bức có dùng một phần cát nhuộm để bổ sung màu mà đá tự nhiên không có hoặc hiếm, như xanh lá tươi hay cam rực. Điều này không sai nếu người bán nói rõ phần nào là đá tự nhiên, phần nào là vật liệu khác.
Hạt đá trong tranh được phân cỡ như thế nào?
Đá sau khi nghiền và phơi khô được sàng qua nhiều lớp lưới nhỏ dần. Mỗi lớp giữ lại một cỡ hạt: cỡ to cho mảng nổi khối, cỡ vừa cho mảng chính, bột mịn cho chỗ chuyển màu và những mảng sáng.
Có thể tự mua đá thô ở mỏ về làm tranh không?
Khai thác khoáng sản do nhà nước quản lý, người ngoài không nên tự vào khu mỏ để lấy đá. Nếu muốn thử làm tranh, cách hợp lệ là mua hạt đá đã phân loại từ cơ sở kinh doanh có chứng từ rõ ràng.
Vì sao hai bức tranh cùng mẫu lại lệch màu nhau?
Đá tự nhiên mỗi mẻ một sắc, ruby có mẻ ngả hồng có mẻ ngả tím. Hai bức làm ở hai thời điểm thường dùng hai mẻ hạt khác nhau. Muốn một cặp tranh đồng màu, hãy đề nghị xưởng làm cả hai từ cùng một mẻ.