Muốn có một bức tranh chân dung đá quý ưng ý, bạn cần ba thứ: một tấm ảnh gốc rõ mặt, đủ sáng, ánh sáng dịu; một bản phác được duyệt trước khi xưởng rắc hạt; và một kỳ vọng đúng rằng hạt đá cho cảm giác giống người, không cho độ chi tiết như ảnh chụp. Phần lớn những bức chân dung làm khách thất vọng không hỏng vì tay thợ kém, mà vì ảnh gốc không hợp hoặc hai bên chưa thống nhất từ đầu.
Chân dung ông bà, cha mẹ là đề tài được đặt nhiều dịp mừng thọ, kỷ niệm ngày cưới hay làm quà tri ân. Bài này đi qua từng bước khi đặt một bức chân dung bằng hạt đá: chọn ảnh, chọn cỡ, chọn nền, duyệt phác, nhận tranh, và nói thật những điều chất liệu này khó làm được. Bài không nêu giá và không giới thiệu xưởng nào.
Vì sao chân dung là đề tài khó nhất
Con người nhận ra gương mặt quen cực kỳ nhạy. Một bức phong cảnh lệch một ngọn núi không ai để ý, nhưng một bức chân dung lệch khoé miệng vài li là người nhà nhìn đã thấy "không giống". Trong khi đó, hạt đá dù mịn nhất vẫn là những điểm màu có kích thước cố định, không mềm như nét chì hay lớp sơn.
Da người lại là vùng chuyển màu tinh tế: má hồng hơn trán, vùng quanh mắt sẫm hơn, bóng dưới cằm ngả nâu. Những sắc ấy phải dựng bằng bột đá hoa, thạch anh và các đá màu sáng khác, rắc xen thật khéo với một chút bột hồng, bột nâu. Kho đá của xưởng càng nhiều sắc da thì chân dung càng có cơ hội mềm mại.
Mắt là phần quyết định. Thợ thường làm mắt sau cùng, đặt từng hạt bằng nhíp, có khi chỉ một hạt sáng nhỏ làm điểm phản quang trong con ngươi. Thiếu điểm sáng ấy, ánh mắt trong tranh trông đờ đẫn; đặt lệch nó, người trong tranh như nhìn sang hướng khác.
Vì những lý do đó, không phải xưởng tranh đá nào cũng nhận chân dung, và xưởng nhận thường hỏi kỹ hơn hẳn so với khi nhận tranh phong cảnh. Sự kỹ lưỡng ấy là dấu hiệu tốt, không phải sự phiền hà.
Chọn ảnh gốc: tấm ảnh quyết định một nửa bức tranh
Ảnh gốc là bản đồ duy nhất người thợ có. Vài tiêu chí giúp chọn ảnh tốt:
- Mặt đủ lớn trong khung hình. Ảnh chụp cả nhóm rồi cắt riêng một người thường quá ít điểm ảnh ở vùng mặt, phóng to ra sẽ nhoè.
- Ánh sáng dịu, đều. Ánh nắng gắt tạo bóng đen sắc trên mặt, sang tranh đá sẽ thành mảng tối nặng. Ảnh chụp gần cửa sổ, trời râm, thường dễ làm hơn.
- Không dùng ảnh đã qua bộ lọc làm đẹp quá mức. Da bị làm mịn hoàn toàn mất hết khối, thợ không biết đâu là gò má, đâu là thái dương.
- Mắt mở, nhìn thẳng hoặc hơi nghiêng. Ảnh nghiêng hẳn hay nheo mắt khó làm cho giống.
- Gửi bản gốc, không gửi ảnh chụp lại màn hình. Ảnh chụp màn hình hay chụp lại ảnh giấy dễ bị loá, lệch màu.
- Nếu chỉ có ảnh cũ, ảnh thẻ hay ảnh giấy đã ố, hãy nói trước với xưởng; một số nơi phục chế nhẹ trước khi phác, nhưng không thể tạo thêm chi tiết đã mất.
Khi phân vân giữa hai tấm, hãy chọn tấm rõ hơn thay vì tấm đẹp hơn. Tranh đá tự làm mềm gương mặt đi một phần, nên ảnh rõ là lợi thế.
Những điều nên thống nhất với xưởng trước khi làm
Viết ra những thoả thuận dưới đây, dù chỉ là tin nhắn, giúp cả hai bên tránh hiểu lầm khi giao tranh.
| Nội dung | Câu nên hỏi | Vì sao quan trọng |
|---|---|---|
| Cỡ tranh | Mặt người trong tranh sẽ cao khoảng bao nhiêu? | Mặt càng nhỏ, hạt càng khó dựng nét |
| Nền tranh | Nền trơn, nền cảnh, hay giữ nền ảnh gốc? | Nền rối làm chân dung chìm, tốn thêm công |
| Trang phục | Giữ nguyên hay đổi sang áo dài, vest? | Đổi trang phục là tạo hình mới, cần phác lại |
| Số lần duyệt | Được xem bản phác mấy lần, sửa đến đâu? | Sau khi rắc hạt, sửa mặt rất khó |
| Vật liệu | Vùng da, tóc, áo dùng đá gì, có dùng sơn không? | Để biết rõ thứ mình nhận |
| Thời gian | Bao giờ xong phác, bao giờ giao tranh? | Tranh mừng thọ thường gắn với một ngày cố định |
Nếu tranh cần kịp một dịp cụ thể, hãy đặt sớm hơn mức xưởng hẹn. Vùng núi phía bắc có những tuần nồm làm keo khô chậm, và chân dung là loại tranh không nên làm vội.
Duyệt bản phác: bước quan trọng nhất của khách
Bản phác là hình vẽ trên nền tranh trước khi rắc hạt, thường bằng bút chì, có ghi chú vùng màu. Xưởng làm cẩn thận sẽ chụp gửi bạn xem. Đây là lúc duy nhất mọi thay đổi về gương mặt còn dễ dàng.
Khi xem bản phác, hãy nhìn tỉ lệ trước rồi mới tới chi tiết: khoảng cách hai mắt, độ dài mũi, vị trí khoé miệng so với mắt, đường viền hàm. Nhờ thêm một người thân khác xem, vì người ở gần đối tượng mỗi ngày nhận ra sai lệch nhanh hơn.
Đừng chỉ nói chung chung "chưa giống". Hãy chỉ ra cụ thể: mắt trái hơi to, cằm hơi dài, tóc bên phải phải dày hơn. Người thợ dựa vào những nhận xét cụ thể mới sửa đúng. Nếu cần, đặt bản phác cạnh ảnh gốc, cùng kích thước, và so từng điểm.
Ví dụ giả định: một gia đình đặt tranh chân dung bà để mừng thọ. Bản phác đầu tiên gương mặt hơi tròn hơn thật vì ảnh gốc chụp góc thấp. Gia đình gửi thêm một tấm ảnh chụp thẳng để thợ đối chiếu, bản phác thứ hai sửa lại đường má và cằm. Từ đó trở đi, việc rắc hạt chỉ còn là chuyện tay nghề.
Những điều hạt đá không làm được
Không có độ chi tiết như ảnh. Lông mày từng sợi, nếp nhăn mảnh, kính mắt trong suốt là những thứ hạt đá chỉ gợi được. Tranh chân dung đá đẹp là tranh cho cảm giác đúng người, không phải bản sao điểm ảnh.
Khó làm mặt quá nhỏ. Chân dung đôi hay chân dung gia đình nhiều người trên một tấm vừa phải khiến mỗi gương mặt chỉ còn cỡ vài đốt ngón tay. Ở cỡ ấy, hạt đá không còn đủ chỗ cho mắt mũi miệng rõ ràng.
Màu da không thể chỉnh vô hạn. Kho đá của xưởng có giới hạn sắc độ. Một gương mặt có sắc da rất đặc biệt có thể phải dùng thêm vật liệu khác, và xưởng nên nói rõ chỗ đó.
Sửa sau khi rắc rất khó. Cạo bỏ hạt đã khô ở vùng mặt dễ làm lộ nền, rỗ mặt tranh. Đây là lý do bản phác phải được duyệt kỹ.
Không giống tranh sơn dầu. Nếu bạn muốn chân dung mịn màng, ánh da bóng, tranh sơn dầu hay tranh chì hợp hơn. Tranh đá có vẻ đẹp riêng là chất sần và ánh lấp lánh, cần chọn đúng vì lý do đó.
Nền, trang phục và những chi tiết quanh gương mặt
Nền trơn một màu là lựa chọn an toàn nhất cho chân dung đá: gương mặt nổi lên, thợ dồn hết công vào người. Nền cảnh như vườn hoa, mái nhà, con sông quê thêm ý nghĩa kỷ niệm, nhưng làm bức tranh rối hơn và cần cân màu kỹ để cảnh không lấn người.
Trang phục nên đơn giản. Áo dài trơn, áo sơ mi một màu, khăn vấn là những thứ hạt đá thể hiện tốt. Hoa văn nhỏ dày đặc trên vải sẽ bị đơn giản hoá; nếu hoa văn ấy quan trọng với gia đình, hãy nói trước để thợ tính cách làm.
Tóc bạc là chi tiết đẹp trong tranh đá, vì bột đá hoa trắng pha một ít hạt xám cho ra sắc bạc rất tự nhiên, lại lấp lánh dưới đèn. Nhiều gia đình bất ngờ vì mái tóc trong tranh mừng thọ trông thật hơn cả gương mặt.
Chân dung người đã khuất: vài điều tế nhị
Không ít gia đình đặt tranh chân dung đá để tưởng nhớ người thân đã mất. Thường lúc ấy chỉ còn vài tấm ảnh cũ, ảnh thẻ mờ, hoặc ảnh thờ đã chụp lại nhiều lần. Người thợ có thể làm từ những tấm ảnh ấy, nhưng cần biết trước để không hứa quá mức: chi tiết nào ảnh không còn thì tranh cũng không thể tự có.
Trong trường hợp này, việc duyệt bản phác càng nên có nhiều người trong nhà cùng xem, vì mỗi người nhớ gương mặt người thân theo một cách. Có người nhớ nụ cười, có người nhớ ánh mắt, có người nhớ dáng ngồi. Gom các nhận xét lại, thợ sẽ biết nên ưu tiên giữ nét nào.
Một số gia đình muốn đổi trang phục trong ảnh cũ sang áo dài, áo the hay vest cho trang trọng. Đây là việc tạo hình mới, thợ phải phác thêm phần thân, nên cần thêm thời gian và thêm một lần duyệt. Cách treo, cách đặt tranh tưởng niệm là phong tục riêng của từng nhà; bài chỉ nói về phần chất liệu và tay nghề.
Nhận tranh, treo và giữ gìn
Khi nhận tranh, hãy đứng cách tranh vài bước để xem tổng thể trước, vì chân dung đá được làm để nhìn từ khoảng cách ấy. Nhìn sát quá, gương mặt nào cũng chỉ là những hạt màu. Sau đó mới lại gần kiểm tra mép khung, mặt sau, móc treo và lướt tay nhẹ xem có hạt lỏng.
Chân dung người thân thường được treo ở phòng khách hoặc phòng thờ tuỳ gia đình. Dù treo ở đâu, nguyên tắc vật liệu giống mọi tranh đá: tường khô, không có nắng chiếu thẳng, xa hơi nóng và khói. Khói hương lâu ngày bám vào kẽ hạt rất khó làm sạch, nên nếu treo gần bàn thờ, nên chừa khoảng cách đủ xa và thông gió tốt.
Một bức chân dung đá có thể ở lại trong nhà rất lâu. Giữ lại ảnh gốc và bản phác cùng tranh, vì sau nhiều năm, đó là cách duy nhất để một xưởng khác có thể sửa lại đúng nếu tranh có hư hại.
Câu hỏi thường gặp
Ảnh chụp bằng điện thoại có làm tranh chân dung đá được không?
Được, nếu mặt người đủ lớn trong khung hình, ánh sáng dịu và ảnh không qua bộ lọc làm đẹp quá mức. Hãy gửi bản gốc trong máy thay vì ảnh chụp màn hình hay ảnh đã nén qua ứng dụng nhắn tin.
Tranh chân dung đá có giống người thật như ảnh chụp không?
Không giống từng chi tiết như ảnh, vì hạt đá có kích thước cố định. Tranh làm tốt cho cảm giác đúng người khi nhìn từ vài bước chân, với chất sần và ánh lấp lánh riêng mà ảnh chụp không có.
Có nên làm chân dung cả gia đình trên một bức tranh đá?
Có thể, nhưng nhiều người trên một tấm vừa phải khiến mỗi gương mặt rất nhỏ, khó rõ nét. Nếu muốn chân dung gia đình, hãy chọn cỡ tranh lớn hơn hoặc cân nhắc mỗi người một bức nhỏ treo thành bộ.
Sau khi duyệt phác rồi thì còn sửa được không?
Sửa được ở mức nhỏ, nhưng cạo bỏ hạt đã khô ở vùng mặt dễ làm rỗ mặt tranh. Vì vậy bản phác nên được duyệt kỹ, so với ảnh gốc từng điểm, và nhờ thêm người thân khác xem trước khi đồng ý.
Đặt tranh chân dung mừng thọ cần báo trước bao lâu?
Tuỳ xưởng và cỡ tranh, nhưng chân dung cần thời gian phác, duyệt và chờ keo khô giữa các lớp. Nên đặt sớm hơn mức xưởng hẹn, nhất là vào mùa nồm ẩm ở miền Bắc khi keo khô chậm.
Treo tranh chân dung đá gần bàn thờ có ảnh hưởng gì không?
Về vật liệu, khói hương lâu ngày bám vào kẽ hạt đá rất khó làm sạch và có thể làm mảng sáng ngả màu. Nếu treo gần bàn thờ, nên chừa khoảng cách đủ xa và giữ phòng thông thoáng.