Tranh đá quý thường xoay quanh vài nhóm đề tài: phong cảnh núi sông, hoa điểu, con vật mang ý nghĩa cát tường, tranh chữ thư pháp và tranh chân dung. Mỗi nhóm đòi hỏi một kỹ thuật dùng hạt đá khác nhau, và cũng vì thế mỗi nhóm có những chỗ để người xem nhận ra tay nghề.
Bài này đi qua từng nhóm đề tài, trừ chân dung đã có bài riêng: chất liệu đá hợp với đề tài nào, chỗ nào khó làm, và khi đứng trước một bức tranh bạn nên nhìn vào đâu. Ý nghĩa dân gian của đề tài chỉ được nhắc như phong tục, không phải lời hứa về may mắn hay tài lộc.
Phong cảnh: đề tài hợp nhất với hạt đá
Phong cảnh là đề tài phổ biến nhất của tranh đá quý, và có lý do. Núi đá, vách đá, bãi sỏi, thân cây vốn là những thứ có kết cấu sần, nên hạt đá thể hiện chúng rất tự nhiên. Một vách núi rắc hạt tourmaline nâu xám cỡ to trông thật hơn nhiều so với cùng vách núi ấy vẽ bằng sơn phẳng.
Phong cảnh hồ, sông, ruộng bậc thang, núi non phía bắc là những mẫu hay gặp ở vùng Lục Yên, một phần vì gần với cảnh quan quanh vùng: hồ Thác Bà, sông Chảy, đồi núi đá vôi. Bên cạnh đó là phong cảnh mang tính ước lệ như sơn thuỷ, thác nước, thuyền buồm, những mẫu quen trong tranh trang trí người Việt.
Cỡ hạt là công cụ tạo chiều sâu chính của phong cảnh đá. Núi xa dùng bột mịn, nhạt, gần như hoà vào trời; núi gần dùng hạt to, sẫm, gồ lên khỏi mặt tranh. Khi bạn nghiêng tranh dưới đèn, mảng gần sẽ đổ bóng nhỏ còn mảng xa thì không, tạo cảm giác không gian mà tranh in phẳng không có.
Chỗ khó nhất của phong cảnh là mặt nước và bầu trời. Hai mảng này rộng, cần chuyển màu mịn, lại hay có phản chiếu. Một bức phong cảnh làm tốt sẽ có bầu trời sáng dần về phía chân trời, mặt nước có vệt phản chiếu núi, mà không lộ vệt nối giữa các lần rắc. Đó là chỗ đầu tiên bạn nên nhìn.
Hoa điểu và con vật
Hoa có cánh mỏng, đá thì dày. Cánh hoa sen, hoa mẫu đơn, hoa đào đòi hỏi chuyển sắc từ gốc cánh tới mép, có khi cả vệt gân. Thợ thường dùng bột mịn ở mép cánh cho sáng, hạt vừa ở gốc cánh cho đậm. Hoa đỏ, hoa hồng hợp với nguồn ruby, spinel của vùng nên hay gặp.
Lá cần nhiều sắc lục. Lá sen, lá trúc, cành tùng cần dải lục từ non tới già. Tourmaline cho được một phần, nhưng sắc lục tươi thường phải bổ sung bằng vật liệu khác. Nhìn mảng lá, bạn có thể đoán xưởng dùng bao nhiêu phần đá tự nhiên.
Chim và cá cần nét sắc. Mắt chim, vây cá, vảy cá chép là chi tiết nhỏ, phải đặt từng hạt hoặc dùng nét sơn. Vảy cá chép làm khéo sẽ có lớp lớp chồng nhau, ánh lên theo góc nhìn; làm vội thì thành mảng đỏ cam đồng đều.
Ý nghĩa đề tài là phong tục. Cá chép, hoa sen, chim hạc, ngựa, tùng hạc thường được chọn vì ý nghĩa tốt lành trong quan niệm dân gian. Chọn đề tài theo ý nghĩa là chuyện sở thích; bức tranh không vì đề tài mà có tác dụng gì thêm.
Tranh chữ thư pháp bằng hạt đá
Tranh chữ là đề tài được nhiều gia đình đặt làm quà mừng thọ, khai trương, tân gia, với những chữ như Phúc, Lộc, Thọ, Nhẫn, Tâm, hoặc câu chữ quốc ngữ viết theo lối thư pháp. Chữ được viết trước bằng bút lông lên giấy, chụp lại, phóng lên nền tranh, rồi thợ rắc hạt theo nét chữ.
Thách thức của tranh chữ là nét bút có độ đậm nhạt, có chỗ nét bay, nét xơ khi mực cạn. Một tranh chữ bằng đá làm tốt sẽ giữ được những vệt xơ ấy bằng cách rắc hạt thưa ở đuôi nét. Làm vội thì nét chữ đều tăm tắp như cắt bằng máy, mất đi tinh thần của nét bút.
Màu của chữ và nền cũng là một lựa chọn. Chữ đỏ ruby trên nền trắng đá hoa cho cảm giác trang trọng, chữ lam thẫm trên nền ngà thì nhã hơn, chữ đen tourmaline trên nền đá hoa gần với thư pháp mực tàu nhất. Nền càng sáng thì chữ càng nổi, nhưng nền trắng cũng dễ lộ vết ố keo theo năm tháng nhất.
Vì chữ là phần quan trọng nhất, nên dùng chữ của người viết thư pháp thật thay vì phông chữ trên máy tính. Nếu đặt chữ Hán, hãy nhờ người biết chữ kiểm lại mặt chữ trước khi xưởng rắc hạt; một nét sai trong tranh đá khó sửa hơn nhiều so với trên giấy.
Phong cảnh vùng Lục Yên và hồ Thác Bà trong tranh
Nhiều bức tranh làm tại vùng lấy chính cảnh quan quanh đó làm đề tài: mặt hồ Thác Bà với những đảo đồi nhỏ, thung lũng ruộng lúa ven sông Chảy, bản làng dưới chân núi đá vôi. Với khách tới thăm vùng, một bức tranh như vậy vừa là đá của vùng, vừa là cảnh của vùng, nên được chọn làm kỷ vật khá nhiều.
Cảnh hồ là đề tài thử tay nghề rõ nhất. Mặt hồ rộng, màu nước đổi theo mùa và theo giờ, từ xanh lục nhạt buổi sáng tới xám bạc lúc chiều. Các đảo đồi trên hồ lại cần sắc lục đậm nhạt khác nhau để thấy đảo nào gần, đảo nào xa. Một bức làm khéo sẽ có lớp sương mỏng ở chân đồi xa, thể hiện bằng một dải bột trắng rắc thưa đè lên mảng lục.
Khi chọn tranh phong cảnh vùng, bạn có thể hỏi người thợ cảnh trong tranh là nơi nào, nhìn từ đâu. Nhiều thợ vẽ từ những góc quen ở quê mình, và câu chuyện ấy làm bức tranh có thêm ý nghĩa. Nếu đó là cảnh ước lệ, không có thật, cũng không sao; điều quan trọng là người bán nói đúng.
Tranh có hình tượng tôn giáo: nên cân nhắc gì
Một số xưởng nhận làm tranh có hình Phật, Bồ Tát, Đức Mẹ hay các hình tượng tín ngưỡng khác. Với những đề tài này, ngoài chuyện tay nghề còn có chuyện tôn trọng: hình tượng cần đúng tư thế, đúng các chi tiết mà truyền thống của tôn giáo ấy quy ước, không được biến tấu tuỳ tiện.
Vì hạt đá khó thể hiện nét mặt mảnh, tranh có gương mặt hình tượng tôn giáo dễ bị méo, mắt lệch, nét mặt khác hẳn mẫu. Nhiều gia đình vì thế chọn những đề tài gián tiếp như hoa sen, cảnh chùa nhìn từ xa, hay một chữ thư pháp, thay vì tranh gương mặt hình tượng. Nếu vẫn muốn đặt, hãy xin xem bản phác và một bức tương tự xưởng đã làm.
Nếu tranh dùng để thờ, cách treo, cách đặt và nghi thức là chuyện của từng tôn giáo, từng gia đình; bạn nên hỏi người có hiểu biết trong cộng đồng mình. Bài này chỉ dừng ở phần chất liệu và tay nghề, không bàn về việc thờ cúng.
Đề tài và chỗ nên nhìn để thấy tay nghề
Khi đứng trước một bức tranh đá, nhìn vào những chỗ sau sẽ cho bạn biết nhiều hơn là nhìn tổng thể từ xa.
| Đề tài | Chỗ nên nhìn | Dấu hiệu làm kỹ | Dấu hiệu làm vội |
|---|---|---|---|
| Phong cảnh | Bầu trời, mặt nước | Chuyển màu êm, có phản chiếu | Vệt nối, mảng loang, màu thành bậc |
| Hoa | Mép cánh và nhuỵ | Mép sáng, gốc đậm, nhuỵ đặt từng hạt | Cánh một màu phẳng, nhuỵ là một chấm to |
| Cá chép, chim | Vảy, vây, mắt | Vảy chồng lớp, mắt sắc nét | Thân một mảng màu, mắt nhoè |
| Tranh chữ | Đầu và đuôi nét | Giữ vệt xơ, đậm nhạt của bút | Nét đều như phông máy |
| Núi đá, cây cổ thụ | Kết cấu vách, vỏ cây | Dùng nhiều cỡ hạt tạo khối | Một cỡ hạt, phẳng như sơn |
Những chỗ này cũng là chỗ dễ lộ vật liệu phụ. Nếu nét mảnh nhất trong tranh được vẽ bằng sơn, đó không phải lỗi, nhưng xưởng nên nói rõ.
Chọn đề tài theo không gian
Đề tài nên hợp với căn phòng sẽ treo. Phòng khách rộng hợp với phong cảnh khổ ngang, mở tầm mắt. Phòng làm việc hợp với tranh chữ hoặc tranh tĩnh như hoa sen, trúc. Hành lang hẹp hợp tranh khổ dọc. Đây là nguyên lý trang trí nội thất thông thường, không có gì riêng của tranh đá.
Một điểm riêng của tranh đá là bảng màu trầm và mặt tranh sần, nên tranh hợp với tường màu trung tính, ánh sáng dịu chiếu xiên. Tường quá sặc sỡ làm tranh chìm; ánh sáng chiếu thẳng từ trước mặt làm tranh phẳng, mất ánh lấp lánh. Nếu có thể, hãy đặt một đèn rọi từ trên xuống theo góc nghiêng.
Nếu gia đình muốn treo tranh theo hướng hay theo vị trí phong thủy, đó là lựa chọn văn hoá của mỗi nhà. Bài này chỉ lưu ý về mặt vật liệu: tránh vị trí có nắng chiếu trực tiếp, hơi nước từ bếp, phòng tắm, và tường thấm ẩm.
Khi xưởng giới thiệu mẫu có sẵn
Xưởng thường có sẵn một bộ mẫu đề tài quen. Vài câu nên hỏi khi chọn từ bộ mẫu:
- Mẫu này xưởng đã làm nhiều lần chưa? Mẫu quen thường đều tay, ít lỗi hơn mẫu mới.
- Mảng nào trong tranh dùng đá tự nhiên, mảng nào dùng cát nhuộm hay sơn?
- Bức trưng bày và bức sẽ giao có làm cùng mẻ hạt không? Nếu không, màu có thể lệch đôi chút.
- Có thể điều chỉnh cỡ tranh mà giữ được độ chi tiết không? Thu nhỏ một mẫu lớn thường mất chi tiết vì hạt đá không nhỏ đi theo.
- Tranh có lớp phủ bảo vệ chưa, mặt sau đã xử lý chống ẩm chưa?
Những câu này không nhằm làm khó người bán. Một xưởng tự tin vào tay nghề sẽ trả lời rõ, và câu trả lời giúp bạn chọn được bức tranh phù hợp hơn.
Câu hỏi thường gặp
Đề tài nào dễ làm đẹp nhất với tranh đá quý?
Phong cảnh núi đá, vách đá, cây cổ thụ hợp nhất vì bản thân các vật ấy có kết cấu sần giống hạt đá. Hoa lá to và con vật nét khoẻ cũng dễ ra tranh đẹp hơn các đề tài nhiều chi tiết nhỏ.
Làm sao nhận ra tranh phong cảnh bằng đá được làm kỹ?
Nhìn vào bầu trời và mặt nước. Tranh làm kỹ có bầu trời chuyển màu êm, mặt nước có phản chiếu, không lộ vệt nối giữa các lần rắc. Tranh làm vội thường có mảng loang, màu chuyển thành từng bậc rõ.
Tranh chữ bằng đá nên dùng chữ viết tay hay phông máy?
Nên dùng chữ của người viết thư pháp thật để giữ được đậm nhạt và vệt xơ của nét bút. Phông chữ máy cho nét đều tăm tắp, thiếu tinh thần thư pháp. Chữ Hán nên nhờ người biết chữ kiểm trước.
Tranh cá chép, hoa sen có mang lại may mắn không?
Cá chép, hoa sen được chọn nhiều vì ý nghĩa tốt lành trong quan niệm dân gian. Đó là chuyện biểu tượng và sở thích của mỗi gia đình; không có cơ sở nào cho thấy bức tranh tự nó mang lại may mắn.
Có nên thu nhỏ một mẫu tranh đá lớn cho vừa tường?
Có thể, nhưng hạt đá không nhỏ đi theo cỡ tranh nên chi tiết sẽ bị đơn giản hoá. Hãy hỏi xưởng xem ở cỡ mới, những chi tiết như mắt chim, vảy cá còn giữ được đến đâu.
Tranh đá nên treo ở chỗ nào trong nhà?
Nơi tường khô, không có nắng chiếu trực tiếp, xa hơi nước bếp và phòng tắm. Ánh đèn rọi xiên từ trên xuống giúp mặt đá lấp lánh. Tường màu trung tính giúp bảng màu trầm của tranh nổi lên.