Trong nhiều thế kỷ, người ta gọi gần như mọi viên đá đỏ trong suốt là "ruby", vì thế không ít viên "ruby" nổi tiếng trên vương miện, dây chuyền hoàng gia châu Âu và châu Á hoá ra là spinel; mãi tới khoảng cuối thế kỷ 18, khi khoáng vật học phát triển, spinel mới được tách hẳn khỏi ruby. Câu chuyện này không làm spinel kém đi, ngược lại còn cho thấy viên đá ấy đã được trân quý từ rất lâu, chỉ là mang nhầm tên.
Với người quan tâm tới đá Lục Yên, nơi ruby và spinel đỏ thường ra cùng một vùng, câu chuyện lịch sử ấy rất gần gũi. Chuyện nhầm lẫn của các triều đình ngày xưa vẫn lặp lại theo cách khác ở chợ đá hôm nay. Bài kể lại câu chuyện theo các tài liệu phổ biến, rồi rút ra những điều người mua đá đỏ nên nhớ.
Thời mọi viên đá đỏ đều là "ruby"
Trước khi có khoáng vật học hiện đại, người ta gọi tên đá chủ yếu theo màu. Đá đỏ trong suốt được xếp chung một nhóm, đá xanh lục một nhóm, đá xanh lam một nhóm. Trong nhiều ngôn ngữ châu Âu thời trung cổ, chữ gốc của "ruby" mang nghĩa là "đỏ". Một viên đá đỏ đẹp, cứng, sáng, được mang từ phương Đông về, thì tự nhiên được gọi là ruby.
Người thợ kim hoàn thời ấy không có máy đo chiết suất, không có kính phân cực, càng không có phân tích quang phổ. Họ dựa vào màu, độ sáng, cảm giác khi cầm, và đôi khi vào thử bằng cách vạch lên đá khác. Spinel đỏ và ruby đều cứng, đều đỏ, đều có thể rất sáng khi mài đẹp. Với những công cụ ấy, việc phân biệt hai loại gần như không thể làm được một cách chắc chắn.
Cũng cần hiểu rằng nhiều viên đá lịch sử được giữ nguyên dạng mài cổ, có viên chỉ được đánh bóng theo hình dạng tự nhiên rồi khoan lỗ để xâu. Kiểu chế tác ấy càng làm mờ sự khác biệt giữa hai loại đá. Người ta quý một viên đá vì màu và kích thước của nó, còn khoáng vật bên trong là gì thì chưa ai đặt câu hỏi.
"Ruby balas": cái tên đến từ những ngọn núi Trung Á
Trong các văn bản cũ ở châu Âu có một cái tên đặc biệt: "balas ruby" hay "balais". Theo các tài liệu phổ biến, tên này bắt nguồn từ tên gọi vùng Badakhshan, vùng núi nay nằm giữa Afghanistan và Tajikistan, nơi từ rất lâu đã có những mỏ cho ra đá đỏ, hồng rất đẹp. Những viên đá ấy theo các con đường buôn bán đi về Ba Tư, Ấn Độ, rồi tới châu Âu.
Thú vị là ngay thời đó, một số thợ kim hoàn đã cảm nhận "ruby balas" có gì đó khác ruby thông thường: màu thường hồng hơn, ánh hơi khác. Họ đặt cho nó một cái tên riêng, nhưng vẫn coi nó là một dạng ruby. Phải tới khi khoa học khoáng vật xuất hiện, người ta mới hiểu "ruby balas" chính là spinel.
Ngày nay, giới ngọc học khuyên không dùng tên "ruby balas" hay "ruby spinel" để gọi spinel nữa, vì chữ "ruby" trong đó dễ khiến người mua hiểu nhầm. Cách gọi đúng đơn giản là "spinel đỏ" hoặc "spinel hồng". Nếu bạn thấy một món trang sức được giới thiệu là "ruby balas", hãy hiểu đó là spinel và hỏi người bán vì sao họ dùng tên cũ.
Câu chuyện Badakhshan cũng nhắc chúng ta rằng spinel đẹp không chỉ có ở một nơi. Lục Yên, Mogok ở Myanmar, các mỏ ở Sri Lanka, Tanzania và vùng Trung Á đều được nhắc trong tài liệu ngọc học. Mỗi vùng có màu, bao thể và câu chuyện riêng, không vùng nào "chính hiệu" hơn vùng nào.
Những viên "ruby" nổi tiếng hoá ra là spinel
Dưới đây là vài ví dụ thường được kể trong sách phổ thông về đá quý. Thông tin chi tiết như kích thước, khối lượng có khác nhau giữa các nguồn, nên bài chỉ nêu ở mức chung.
- Viên "Ruby của Hoàng tử Đen" (Black Prince's Ruby): viên đá đỏ lớn gắn phía trước Vương miện Hoàng gia Anh, được nhắc trong sử sách nhiều thế kỷ dưới tên ruby; nay được xác định là spinel.
- Viên "Ruby Timur" (Timur Ruby): một viên spinel đỏ lớn thuộc bộ sưu tập hoàng gia Anh, trên mặt đá có khắc tên một số vị vua từng sở hữu nó theo lời các nguồn.
- Viên đá đỏ trên Đại vương miện của Nga: một viên spinel đỏ lớn đặt ở đỉnh vương miện thời Nga hoàng, trong nhiều tài liệu cũ được gọi là ruby.
- Nhiều viên đá đỏ trong kho báu các triều đình Ba Tư và Ấn Độ: thường được khắc chữ, xâu thành chuỗi, sau này một phần được xác định là spinel.
Điều đáng chú ý là việc xác định lại tên đá không làm những viên này mất đi giá trị lịch sử. Chúng vẫn nằm đúng chỗ, vẫn được trưng bày, chỉ có tấm thẻ ghi tên là thay đổi. Câu chuyện ấy cho thấy sự thật khoa học và sự trân trọng có thể đi cùng nhau.
Bài không đưa con số khối lượng carat của từng viên vì các nguồn ghi khác nhau; nếu bạn cần chính xác, nên tra các ấn phẩm của bảo tàng hoặc cơ quan quản lý bộ sưu tập.
Những điểm khiến người xưa không tách được hai loại đá
Đặt spinel đỏ và ruby cạnh nhau bằng con mắt của một thợ kim hoàn thời trung cổ, bạn sẽ hiểu vì sao sự nhầm lẫn kéo dài hàng trăm năm. Phần lớn các điểm khác biệt chỉ lộ ra khi có dụng cụ đo.
| Điểm so sánh | Người xưa thấy gì | Ngày nay biết gì |
|---|---|---|
| Màu | Cả hai đều đỏ, hồng, có viên đỏ thẫm | Cả hai đều có thể mang màu do crom; spinel đỏ thường ánh hồng hoặc cam nhẹ hơn, nhưng không phải luôn luôn |
| Độ cứng | Cả hai đều vạch được nhiều loại đá khác | Ruby khoảng 9, spinel khoảng 8 trên thang Mohs; người xưa không có thang đo chuẩn |
| Độ sáng | Viên mài đẹp đều lấp lánh | Chiết suất ruby cao hơn spinel một chút; mắt thường gần như không phân biệt |
| Hình dạng thô | Đá thường đã bị mài tròn hoặc chỉ đánh bóng | Spinel kết tinh bát diện, ruby kết tinh lăng trụ, tấm sáu cạnh |
| Cách ánh sáng đi qua | Không có cách quan sát | Spinel đơn chiết, không đa sắc; ruby lưỡng chiết, đổi sắc nhẹ khi xoay |
| Nguồn gốc | Đến từ "phương Đông" qua các thương nhân | Hai loại thường ra cùng vùng đá hoa, như Badakhshan, Mogok, Lục Yên |
Nhìn bảng sẽ thấy: những gì người xưa quan sát được thì hai loại đá gần như trùng nhau, còn những gì khác nhau thì phải đợi khoa học mới thấy. Sự nhầm lẫn không phải vì người xưa kém mắt, mà vì họ chưa có công cụ.
Khi khoa học tách spinel khỏi ruby
Bước ngoặt đến vào khoảng cuối thế kỷ 18. Các nhà khoáng vật học châu Âu bắt đầu mô tả tinh thể theo hình dạng hình học và đo các tính chất vật lý. Họ nhận ra spinel thường kết tinh thành khối tám mặt (bát diện), còn ruby kết tinh theo dạng lăng trụ sáu cạnh, tấm sáu cạnh. Hai hình dạng ấy thuộc hai hệ tinh thể khác nhau, nghĩa là hai khoáng vật khác nhau.
Về sau, khi hoá học phát triển, người ta biết thêm: ruby là một dạng của corundum, thành phần chính là oxit nhôm; còn spinel là oxit của magie và nhôm. Cùng chứa nhôm, cùng có thể mang màu đỏ nhờ crom, nhưng cấu trúc bên trong khác hẳn. Ruby cứng hơn spinel một bậc trên thang Mohs, nặng hơn, và quan trọng nhất là ánh sáng đi qua hai loại đá theo cách khác nhau.
Thế kỷ 19 và 20, với kính phân cực, khúc xạ kế và sau này là các thiết bị phân tích phổ, việc phân biệt spinel với ruby trở thành công việc thường ngày của phòng giám định. Nhiều viên đá trong các bộ sưu tập cổ được kiểm tra lại, và danh sách "ruby hoá ra là spinel" dài thêm.
Chuyện ấy cũng xảy ra theo chiều ngược lại ở quy mô nhỏ: có những viên được ghi là spinel trong sổ sách cũ, sau đo lại thì là ruby, hoặc là garnet, thậm chí là thuỷ tinh. Bài học chung là cái tên do con người đặt có thể sai, còn tính chất của khoáng vật thì không đổi.
Spinel Lục Yên và câu chuyện nhầm lẫn ở thời hiện đại
Lục Yên là nơi ruby và spinel đều sinh ra trong đá hoa, nhiều khi được tìm thấy ở cùng một khu vực. Người dân đãi đá ở lòng suối, thung lũng có thể nhặt được cả hai loại trong cùng một mẻ. Viên đỏ nhỏ, đã bị mài tròn tự nhiên qua dòng nước, rất khó phân biệt bằng mắt. Người trong nghề lâu năm thường nhìn hình dạng tinh thể còn sót lại, độ sáng, màu ánh để đoán, nhưng ai cẩn thận cũng sẽ nói là "đoán".
Điều thú vị là trong vài chục năm gần đây, spinel đỏ, hồng đẹp được giới chơi đá thế giới chú ý nhiều hơn, có người còn ưa spinel vì nó thường không qua xử lý nhiệt. Vì thế chuyện nhầm lẫn ngày nay có thể đi theo cả hai chiều: có người bán spinel gọi là ruby vì nghĩ ruby "nghe sang" hơn, cũng có khi viên ruby được giới thiệu là spinel. Cả hai đều không có lợi cho người mua nếu thiếu chứng từ rõ ràng.
Với người mua bình thường, bài học từ những viên đá trên vương miện rất đơn giản: đừng dựa vào cái tên được gọi. Hãy hỏi đá đã được giám định chưa, và ghi tên đá đúng trên chứng từ mua bán. Ngày xưa các vị vua không có dụng cụ để kiểm, còn ngày nay bạn có.
Ba điều người mua đá đỏ hôm nay rút ra được
Màu đỏ không đủ để gọi tên. Ruby, spinel đỏ, garnet, tourmaline đỏ, thuỷ tinh đỏ đều có thể trông giống nhau ở khoảng cách một sải tay. Màu chỉ là điểm bắt đầu, không phải kết luận.
Tên cũ, tên thương mại cần được dịch lại. Những cái tên như "ruby balas", "ruby spinel" hay các tên gọi địa phương nên được hiểu ra tên khoáng vật thật. Đề nghị người bán ghi tên khoáng vật trên chứng từ là cách đơn giản để tránh hiểu lầm.
Spinel không phải "ruby hạng hai". Lịch sử cho thấy spinel đẹp từng nằm trên những món trang sức quan trọng nhất. Nó là một loại đá quý riêng với vẻ đẹp riêng. Chọn spinel là chọn spinel, không phải chọn "thứ gần giống ruby". Nếu thích sắc đỏ ánh hồng, sáng và thường chưa qua xử lý nhiệt, spinel là lựa chọn có lý do riêng của nó.
Chứng từ là thứ người xưa không có. Các triều đình chỉ có lời của thương nhân. Bạn thì có thể xin chứng từ mua bán ghi tên khoáng vật, màu, khối lượng, và có thể mang đá tới phòng giám định. Giữ cẩn thận những tờ giấy ấy cũng là giữ câu chuyện của viên đá cho người sau.
Câu hỏi thường gặp
Ruby balas là gì?
Ruby balas là tên gọi cũ ở châu Âu dành cho những viên đá đỏ, hồng mà ngày nay biết là spinel. Tên này được cho là bắt nguồn từ vùng Badakhshan ở Trung Á. Giới ngọc học hiện khuyên gọi đúng là spinel để tránh nhầm với ruby.
Viên Ruby của Hoàng tử Đen có phải ruby không?
Không. Theo các tài liệu phổ biến, viên đá đỏ lớn mang tên Ruby của Hoàng tử Đen gắn trên Vương miện Hoàng gia Anh là spinel. Tên gọi lịch sử vẫn được giữ, nhưng khoáng vật thật là spinel đỏ.
Từ khi nào người ta phân biệt được spinel và ruby?
Khoảng cuối thế kỷ 18, các nhà khoáng vật học châu Âu bắt đầu tách spinel khỏi ruby dựa trên hình dạng tinh thể và tính chất vật lý. Về sau, hoá học và các thiết bị quang học giúp việc phân biệt trở nên chắc chắn hơn.
Ở Lục Yên ruby và spinel có ra cùng chỗ không?
Ở vùng Lục Yên, cả ruby và spinel đều sinh ra trong đá hoa và có thể được tìm thấy trong cùng một khu vực, kể cả ở các mỏ sa khoáng lòng suối. Vì vậy chuyện hai loại lẫn trong cùng một mẻ đá là bình thường, và cần giám định để biết chắc.
Gọi spinel là ruby có sai không?
Theo cách gọi tên đá quý hiện nay, gọi spinel là ruby là không đúng, vì đó là hai khoáng vật khác nhau. Khi mua bán, tên đá nên ghi đúng khoáng vật, kèm màu, để người mua hiểu rõ mình nhận được gì.
Spinel có kém giá trị hơn ruby không?
Bài không bàn giá trị tiền bạc. Về mặt đá quý, spinel là một loại đá riêng, cứng, bền, có màu đẹp và thường không qua xử lý. Nhiều viên spinel từng được đặt ở những vị trí quan trọng nhất trên trang sức hoàng gia.