Đá cảnh ruby thường đẹp nhất dưới đèn LED có chỉ số hoàn màu cao, ánh trung tính hơi ấm, chiếu xiên từ phía trên – phía trước; còn đèn tia cực tím sóng dài là cách để thấy hạt ruby, spinel Lục Yên phát sáng đỏ, nhưng chỉ nên bật một lúc để xem, không phải để chiếu suốt. Một khối đá đặt dưới bóng đèn trần trắng lạnh có thể trông nhạt nhẽo, đổi một chiếc đèn rọi nhỏ là khác hẳn.
Bài này đi từ những khái niệm ánh sáng cơ bản mà người chơi đá cần biết, tới cách bố trí đèn cho từng dạng đá cảnh, và cách xem huỳnh quang một cách an toàn. Bài không giới thiệu hãng đèn nào; các thông số đều là những thứ ghi trên vỏ hộp đèn bán phổ biến.
Hai thông số trên hộp đèn đáng đọc: nhiệt độ màu và chỉ số hoàn màu
Nhiệt độ màu, ghi bằng đơn vị K, cho biết ánh sáng ngả vàng hay ngả xanh. Đèn khoảng 2700 đến 3000 K cho ánh vàng ấm như đèn sợi đốt cũ; khoảng 4000 K là ánh trung tính; từ 5000 K trở lên là ánh trắng ngả xanh như ánh sáng ban ngày lúc trời trong. Với khối đá hoa trắng có ruby, ánh quá vàng làm đá hoa ngả kem, còn ánh quá xanh làm ruby trông lạnh, hơi tím. Ánh trung tính hoặc hơi ấm thường cho cảm giác tự nhiên nhất.
Chỉ số hoàn màu, thường ghi là CRI hoặc Ra, cho biết đèn tái hiện màu sắc của vật trung thực đến đâu so với ánh sáng chuẩn. Đèn rẻ tiền có chỉ số khoảng 80 làm màu đỏ kém tươi, vì phần ánh sáng đỏ trong đèn yếu. Đèn có chỉ số từ 90 trở lên, nhất là loại ghi rõ khả năng tái hiện màu đỏ, giúp ruby và spinel hiện đúng sắc hơn hẳn.
Hai thông số này quan trọng hơn công suất. Một chiếc đèn rọi nhỏ, công suất vừa phải nhưng hoàn màu cao, đặt đúng hướng, làm khối đá đẹp hơn một bóng đèn trần lớn sáng choang. Khi mua đèn, bạn chỉ cần đọc hai dòng này trên hộp, phần còn lại là chuyện góc chiếu.
Nếu nhà đã có sẵn đèn trần ánh trắng lạnh và bạn không muốn thay, vẫn có thể thêm một đèn rọi nhỏ ánh ấm hơn riêng cho khối đá. Hai nguồn sáng khác màu có khi tạo cảm giác lệch, nên thử bật cả hai vào buổi tối, ngắm từ chỗ ngồi quen thuộc. Nếu thấy đá hoa loang hai màu trắng vàng, hãy chọn đèn rọi có nhiệt độ màu gần với đèn trần hơn, khoảng chênh nhỏ thì mắt khó nhận ra.
Góc chiếu cho từng dạng đá cảnh
Núi ruby và khối lớn. Đèn rọi đặt chếch phía trên, phía trước, nghiêng khoảng ba mươi đến bốn mươi lăm độ so với phương thẳng đứng. Ánh xiên tạo bóng nhẹ trên mặt đá, làm nổi khối và nổi các mặt tinh thể. Chiếu thẳng từ trên xuống thì đỉnh khối sáng loá, chân khối tối.
Khối đá hoa điểm hạt. Cần ánh sáng tương đối đều trên cả mặt chính để thấy hết các chấm màu. Có thể dùng hai đèn chiếu chéo từ hai bên, hoặc một đèn rọi có góc tán rộng hơn.
Cụm tinh thể nhỏ. Dùng đèn rọi góc hẹp, đặt gần, chiếu thẳng vào mặt tinh thể quay về người xem. Những mặt tinh thể phẳng sẽ loé sáng khi người xem dịch chuyển, giống như đá đang chuyển động.
Lát cắt mỏng. Nhiều lát đá hoa có hạt ruby đẹp nhất khi chiếu từ phía sau, ánh sáng xuyên qua phần mỏng làm hạt đỏ ửng lên. Có thể dựng lát cắt trên đế đứng, đặt một đèn nền nhỏ ánh trung tính phía sau.
Khối mài một mặt. Chiếu xiên để mặt mài phản chiếu ánh sáng nhẹ, không chiếu thẳng gây loá. Thử dịch đèn vài vị trí, nhìn từ chỗ người xem đứng để chọn.
Ruby phát sáng đỏ dưới tia cực tím: chuyện gì đang xảy ra
Nhiều viên ruby, nhất là ruby sinh trong đá hoa như ở Lục Yên, phát huỳnh quang đỏ khi được chiếu bằng tia cực tím. Nguyên nhân là crom, nguyên tố tạo màu đỏ của ruby, hấp thụ năng lượng của tia cực tím rồi phát lại ánh sáng đỏ. Ruby sinh trong môi trường giàu sắt thì sắt "dập" bớt hiệu ứng này, nên huỳnh quang yếu hơn; ruby đá hoa ít sắt nên thường phát sáng rõ. Spinel đỏ, hồng có crom cũng phát huỳnh quang đỏ tương tự.
Dưới đèn tia cực tím trong phòng tối, một khối đá hoa điểm hạt trông như nền tối lấm tấm những chấm đỏ sáng rực. Đá hoa đôi khi cũng phát một màu nhạt khác tuỳ thành phần, tạo nên tương phản thú vị. Đây là trải nghiệm mà nhiều người chơi đá thích cho khách xem, và cũng là một cách vui để nhìn thấy những hạt nhỏ chìm trong đá mà ánh sáng thường không lộ rõ.
Ngay cả dưới ánh nắng, phần tia cực tím trong ánh mặt trời cũng góp vào sắc đỏ của ruby, đó là một phần lý do ruby đá hoa trông "rực" ngoài trời. Tuy vậy, huỳnh quang không phải là phép thử thật – giả: ruby tổng hợp cũng phát huỳnh quang mạnh, thậm chí mạnh hơn nhiều ruby tự nhiên. Đừng dùng đèn tia cực tím để kết luận đá thật hay giả.
Xem huỳnh quang an toàn tại nhà
Nếu muốn thử, bạn có thể làm theo các bước sau. Điều quan trọng nhất là bảo vệ mắt và da:
- Chọn đèn tia cực tím sóng dài, loại dùng cho người chơi khoáng vật, thường ghi bước sóng khoảng 365 nm; tránh các loại đèn diệt khuẩn sóng ngắn vì nguy hiểm cho mắt và da.
- Đeo kính chắn tia cực tím nếu đèn có kèm, hoặc kính bảo hộ có ghi khả năng chặn tia cực tím.
- Tắt đèn phòng, kéo rèm, để mắt quen bóng tối khoảng một phút.
- Cầm đèn cách khối đá khoảng một gang tay, chiếu xiên xuống đá, không bao giờ chiếu vào mắt mình hay người khác.
- Bật trong thời gian ngắn, vài phút mỗi lần, rồi tắt; không để trẻ nhỏ cầm đèn.
- Ghi lại hoặc chụp ảnh những vùng sáng, để so sánh giữa các khối đá trong bộ sưu tập.
Không nên gắn đèn tia cực tím chiếu thường trực lên đá trưng bày. Ngoài chuyện an toàn cho người, ánh sáng mạnh chiếu liên tục còn làm đế gỗ, vải lót, nhãn giấy nhanh bạc màu.
Vì sao khối đá ở sạp và ở nhà trông như hai hòn khác nhau
Người mua đá cảnh ở vùng Lục Yên hay gặp chuyện này: ở sạp đá dưới nắng hoặc dưới đèn rọi, khối đá đỏ rực, mang về đặt lên kệ thì trông nhạt hẳn. Không ai lừa ai cả; đó là ánh sáng. Ngoài trời, ánh nắng mạnh có đủ dải màu và có cả tia cực tím, đánh thức huỳnh quang của ruby, lại chiếu từ một hướng rõ ràng tạo bóng sâu. Trong phòng, ánh đèn trần yếu hơn nhiều lần, tán đều mọi phía, chỉ số hoàn màu thường thấp.
Một số nơi bán đá dùng đèn ánh vàng ấm hoặc đèn có tông hồng để đá trông đỏ hơn. Đó là cách trưng bày phổ biến ở nhiều mặt hàng, không riêng gì đá. Biết điều này, khi xem đá bạn nên cầm khối đá ra chỗ có ánh sáng ban ngày gián tiếp, như bóng râm hiên nhà hay cạnh cửa sổ, nhìn thêm một lần nữa. Màu bạn thấy ở đó gần với màu khối đá sẽ có trên kệ nhà mình hơn.
Ngược lại, nếu khối đá trông nhạt ở nhà, đừng vội thất vọng. Thử dời nó ra gần cửa sổ, hoặc thêm một đèn rọi nhỏ hoàn màu cao chiếu xiên, có khi khối đá lấy lại được phần lớn vẻ đẹp đã thấy ở sạp. Phần còn thiếu là ánh nắng trực tiếp, thứ không nên cố tái tạo trong nhà vì nhiệt và tia cực tím không tốt cho đế, vải lót và những đồ vật xung quanh.
Những lỗi chiếu sáng hay gặp
Một số lỗi làm khối đá đẹp trở nên nhạt nhẽo hoặc có hại cho đá và đế:
- Chỉ dùng đèn trần chung của phòng, ánh tán đều mọi phía, khối đá không có bóng nên mất chiều sâu.
- Dùng đèn màu, đèn đỏ hồng cho "rực" hơn: ruby trông đỏ thật, nhưng đá hoa cũng đỏ theo, mất tương phản, và người xem không còn thấy màu thật.
- Đèn sợi đốt hoặc đèn halogen cũ đặt sát đá trong tủ kín, nhiệt tích tụ làm đế gỗ khô, nứt.
- Đèn đặt ngay sau lưng người xem, bóng người che mất khối đá mỗi khi lại gần.
- Đèn chiếu thẳng vào mắt người ngồi ghế đối diện, ai nhìn đá cũng bị chói.
- Bật đèn rọi suốt ngày đêm dù không có ai ngắm, vừa tốn điện vừa làm vật liệu xung quanh nhanh xuống màu.
Gần như mọi lỗi trên sửa được bằng việc dời đèn, đổi bóng hoặc thêm một công tắc hẹn giờ. Thử vài phương án vào buổi tối, ngồi ở chỗ khách thường ngồi, rồi chọn cách bạn thấy đá đẹp và mắt dễ chịu nhất.
Ánh sáng tự nhiên và lúc chụp ảnh đá
Không có đèn nào thay được ánh sáng ban ngày dịu, nhất là ánh sáng gián tiếp từ cửa sổ hướng bắc hoặc ánh sáng buổi sáng sớm, chiều muộn. Nếu khối đá đặt gần cửa sổ có rèm mỏng, ban ngày bạn sẽ thấy nó thay đổi theo giờ: sáng xanh nhẹ, trưa trắng, chiều ấm. Đó là lúc thấy rõ nhất màu thật của ruby và chất đá hoa.
Khi chụp ảnh đá để lưu hồ sơ hay gửi cho người khác, nên chụp ở ánh sáng ban ngày gián tiếp, tắt đèn màu trong phòng để không bị lẫn ánh. Đặt khối đá trên nền xám hoặc trắng, chụp từ mặt ngắm chính, rồi thêm vài góc phụ và cận cảnh tinh thể. Không dùng bộ lọc làm đẹp trên điện thoại, vì chúng thường đẩy màu đỏ lên, khiến ảnh không còn trung thực.
Nếu chụp dưới đèn rọi buổi tối cho đẹp, hãy chụp thêm một tấm ban ngày để đối chiếu. Một bộ ảnh trung thực là thứ quý khi bạn muốn hỏi ý kiến người chơi đá khác, khi làm hồ sơ cho khối đá, hoặc khi cần so sánh tình trạng đá sau vài năm.
Câu hỏi thường gặp
Đèn vàng hay đèn trắng làm đá cảnh ruby đẹp hơn?
Thường là ánh trung tính hoặc hơi ấm, khoảng 3500 đến 4000 K. Ánh quá vàng làm đá hoa ngả kem, ánh quá trắng xanh làm ruby trông lạnh. Quan trọng không kém là chọn đèn có chỉ số hoàn màu từ 90 trở lên.
Vì sao ruby Lục Yên phát sáng đỏ dưới đèn tia cực tím?
Crom trong ruby hấp thụ năng lượng tia cực tím rồi phát lại ánh sáng đỏ. Ruby sinh trong đá hoa thường ít sắt, một nguyên tố làm giảm hiệu ứng này, nên nhiều viên phát huỳnh quang rõ. Spinel có crom cũng phát sáng đỏ tương tự.
Dùng đèn tia cực tím để phân biệt ruby thật giả được không?
Không. Ruby tổng hợp cũng phát huỳnh quang mạnh, có khi mạnh hơn ruby tự nhiên. Đèn tia cực tím chỉ để ngắm và so sánh trong bộ sưu tập, còn phân biệt tự nhiên với tổng hợp cần phòng giám định.
Đèn tia cực tím có nguy hiểm không?
Có nếu dùng sai. Không chiếu vào mắt, đeo kính chắn tia cực tím, bật trong thời gian ngắn, không để trẻ nhỏ cầm. Chọn đèn sóng dài cho người chơi khoáng vật, tránh đèn diệt khuẩn sóng ngắn.
Đèn rọi đặt trong tủ kính có làm hỏng đá không?
Ruby và đá hoa không bị đèn LED làm hỏng, nhưng đèn toả nhiệt nhiều trong tủ kín có thể làm đế gỗ khô nứt. Nên dùng đèn LED ít toả nhiệt và tắt khi không có người ngắm.
Chụp ảnh đá cảnh thế nào cho đúng màu?
Chụp ở ánh sáng ban ngày gián tiếp, tắt đèn màu, đặt đá trên nền xám hoặc trắng và không dùng bộ lọc làm đẹp. Nếu có ảnh chụp dưới đèn rọi buổi tối, nên kèm thêm ảnh ban ngày để đối chiếu.