Bản thân ruby gần như không bị ảnh hưởng bởi độ ẩm, nhưng những thứ đi cùng nó thì có: đá hoa hút ẩm và ố, đế gỗ mốc, kẹp sắt gỉ để lại vết, vảy mica bong, keo dán yếu đi. Vì vậy giữ đá cảnh qua mùa nồm thực chất là giữ cho những vật liệu yếu hơn quanh viên ruby.
Bài này dành cho người giữ đá cảnh, đá thô Lục Yên ở các tỉnh phía Bắc, nơi mùa nồm thường kéo dài nhiều tuần vào cuối đông, đầu xuân, và cho cả người ở vùng ven biển, vùng mưa nhiều. Phần sau bài nói cách cất đá dài ngày và đóng gói khi chuyển nhà, hai lúc mà đá cảnh dễ bị hư nhất.
Mùa nồm làm gì với một khối đá cảnh
Nồm là khi không khí ấm, ẩm tràn về sau những ngày lạnh, gặp bề mặt còn lạnh thì đọng thành nước. Đá là vật giữ lạnh lâu, nên vào những ngày nồm nặng, mặt khối đá cảnh có thể ướt lấm tấm như vừa được lau. Với đá hoa, nước đọng lâu ngày kéo theo bụi bẩn thấm vào kẽ hạt, để lại vệt xám, vệt ố; những đốm gỉ sẵn có trong đá cũng có thể loang rộng hơn.
Đế gỗ là thứ chịu thiệt nhiều nhất. Gỗ hút ẩm, nở ra, rồi khi khô lại co vào; vài mùa như vậy, đế có thể nứt, cong vênh, chỗ khoét ôm đá trở nên lỏng. Mặt đế tiếp xúc với đá hay mốc trắng hoặc mốc đen, vì đó là chỗ kín, ẩm và ít được lau. Mốc trên đế cũng có thể lan sang mặt đá hoa tiếp giáp.
Các khoáng vật đi kèm như mica tách lớp dễ hơn khi ẩm; keo dán trên đá ghép có thể ngả màu hoặc yếu đi; kẹp kim loại không được xử lý chống gỉ sẽ để lại vết gỉ trên đá. Không phải năm nồm nào cũng gây hại rõ, nhưng tích luỹ qua nhiều năm thì khác biệt giữa khối đá được chăm và khối bị bỏ mặc là rất lớn.
Ở các tỉnh phía Nam không có nồm theo kiểu miền Bắc, nhưng mùa mưa kéo dài và độ ẩm cao quanh năm cũng cho kết quả tương tự với đế gỗ và kim loại. Ở vùng núi như chính Lục Yên, sương mù và mưa phùn mùa xuân làm đá đặt ngoài hiên luôn ẩm. Vì vậy những điều dưới đây không chỉ dành cho người ở Hà Nội hay Hải Phòng, mà cho bất kỳ ai giữ đá ở nơi có những tuần ẩm kéo dài.
Việc cần làm trong những tuần nồm
Vài việc đơn giản giúp khối đá và đế đi qua mùa nồm mà không bị ảnh hưởng nhiều:
- Đóng cửa sổ những ngày nồm nặng, mở lại khi trời hanh. Bật máy hút ẩm hoặc chế độ làm khô của điều hoà trong phòng đặt đá nếu có.
- Lau khô mặt đá bằng khăn bông mềm khi thấy đọng nước, lau nhẹ theo chiều xuôi, không chà.
- Nhấc đá khỏi đế một lần giữa mùa, lau khô mặt khoét của đế, để đế và đá thoáng vài giờ rồi mới đặt lại.
- Đặt gói hút ẩm trong tủ kính, thay hoặc sấy lại khi gói đổi màu; không đặt gói hút ẩm chạm trực tiếp vào đá.
- Không rửa nước trong mùa nồm, vì đá khó khô hẳn; để dành việc rửa tới ngày khô ráo.
- Kiểm tra kẹp và ốc kim loại trên đế; chỗ nào có dấu gỉ thì lau khô, lót miếng nỉ giữa kim loại và đá.
Ở vùng ven biển, hơi muối trong không khí làm kim loại gỉ nhanh hơn, nên kẹp, ốc, chân đế bằng kim loại cần được để ý quanh năm chứ không chỉ mùa nồm.
Dấu hiệu khối đá đang có vấn đề
Mốc trắng hoặc đen trên đế. Lau bằng khăn ẩm có vài giọt cồn, để khô hoàn toàn. Nếu mốc ăn sâu vào gỗ, nên nhờ thợ gỗ xử lý hoặc làm đế mới.
Đá lỏng trong đế. Gỗ co ngót sau mùa ẩm làm chỗ khoét rộng ra. Lót thêm nỉ mỏng, hoặc nhờ thợ chỉnh lại phần khoét.
Vệt ố mới trên đá hoa. So với ảnh chụp lần trước để biết vết mới hay cũ. Vết mới do nước bẩn đọng thì rửa nhẹ khi trời khô; vết gỉ loang thì đừng tự tẩy bằng hoá chất.
Vảy mica bong, rơi xuống đế. Dấu hiệu khoáng vật đi kèm đang yếu. Hạn chế chạm vào vùng đó, phủi bụi bằng quả bóp thổi bụi thay vì chổi.
Đường nứt dài hơn so với trước. Đánh dấu bằng ảnh chụp có thước đặt cạnh. Nếu nứt tiếp tục dài ra, khối đá có nguy cơ tách, nên hỏi người có chuyên môn về việc gia cố.
Tinh thể hơi lung lay. Không lay thử nhiều lần. Đặt khối đá ở chỗ ít động, tránh di chuyển, và nhờ người biết gia cố xem sớm.
Va đập, rơi và đổi nhiệt: những hư hại không đến từ độ ẩm
Ẩm chỉ là một phần. Phần lớn hư hại nặng của đá cảnh đến từ những việc rất bình thường: lau kệ rồi đặt đá xuống hơi mạnh tay, một đứa trẻ kéo khăn trải bàn, con mèo nhảy lên kệ, một lần dời đồ để sơn tường. Ruby cứng nhưng giòn theo những mặt tách sẵn có, và một tinh thể đã nhiều vết nứt có thể vỡ mép chỉ sau một cú chạm vào cạnh bàn. Đá hoa mềm hơn nữa, góc khối dễ mẻ.
Thói quen giúp tránh phần lớn tai nạn là luôn cầm đá bằng hai tay, nâng từ phần đáy hoặc thân đá mẹ, không bao giờ nhấc bằng cách nắm vào tinh thể. Trước khi nhấc, dọn sẵn chỗ đặt xuống, lót khăn. Khi lau kệ, nhấc đá ra đặt hẳn lên một mặt phẳng có lót, lau xong mới đặt lại, không đẩy đá trượt trên mặt kệ.
Đổi nhiệt đột ngột cũng là rủi ro, dù ít gặp hơn. Đưa một khối đá vừa từ ngoài trời rét vào phòng sưởi ấm, rồi rửa bằng nước nóng ngay, là kiểu tình huống có thể làm nứt lan trên những tinh thể nhiều nứt sẵn. Cứ để đá quen nhiệt độ phòng một thời gian trước khi rửa hay đặt dưới đèn; ruby không cần được "vội".
Cất trữ đá thô và đá cảnh dài ngày
Không phải lúc nào cũng bày hết đá ra. Khi cất đá dài ngày, nguyên tắc là mỗi mẫu một chỗ, không cọ vào nhau, ở nơi khô và ổn định nhiệt độ. Mẫu nhỏ nên bọc bằng giấy lụa trắng hoặc khăn bông, đặt trong hộp chia ô có lót mút. Tránh bọc bằng giấy báo, vì mực in có thể dây ra đá hoa; tránh túi ni lông kín bọc trực tiếp, vì hơi ẩm bị giữ lại bên trong.
Khối lớn cất trong thùng gỗ hoặc thùng các-tông dày, có lót xốp ở đáy và bốn phía, đặt ở góc nhà khô, cao hơn sàn một chút để tránh nước tràn. Tách đá ra khỏi đế khi cất lâu, bọc đế riêng, vì để chung lâu ngày đế có thể mốc mà không ai thấy. Ghi bên ngoài thùng: trong có gì, mặt nào là mặt trên, đá nặng bao nhiêu, để người mở ra sau này không lật ngược hay nhấc sai cách.
Mỗi năm một lần, mở các thùng ra kiểm tra: mốc, ố, nứt, gói hút ẩm còn tác dụng không. Đây cũng là dịp đổi đá bày ngoài với đá cất trong thùng, để bộ sưu tập được nhìn ngắm thay phiên.
Đóng gói đá cảnh khi chuyển nhà
Chuyển nhà là lúc đá cảnh dễ hư nhất, vì bị nhấc lên đặt xuống nhiều lần, xếp chung với đồ đạc khác và rung xóc trên xe. Có thể làm theo các bước:
- Chụp ảnh từng khối đá trên đế, cả mặt trước lẫn mặt sau, để đối chiếu khi tới nơi.
- Tách đá khỏi đế; đế gói riêng, ghi rõ đế của khối nào.
- Bọc phần tinh thể trước bằng giấy lụa hoặc khăn mềm, rồi mới bọc toàn khối bằng xốp bong bóng nhiều lớp; tinh thể nhô ra cần một lớp đệm dày quanh nó.
- Đặt khối đá vào thùng vừa cỡ, chèn kín khoảng trống bằng xốp hoặc giấy vò, để đá không xê dịch khi lắc thùng.
- Ghi trên thùng: dễ vỡ, nặng, mặt nào hướng lên; khối rất nặng nên đóng thùng gỗ.
- Tự tay chở những mẫu nhỏ quý nhất nếu được, xếp chúng ở nơi không bị đè.
- Tới nhà mới, để đá trong thùng vài giờ cho quen nhiệt độ phòng nếu đi đường dài lúc trời lạnh, rồi mới mở và đặt lên đế.
Nếu thuê dịch vụ chuyển nhà, hãy nói trước với người khuân vác về các thùng đá: nặng hơn vẻ ngoài, không được lật, không xếp đồ nặng lên trên. Một lời dặn trước đỡ hơn nhiều so với việc tìm cách dán lại một tinh thể bị bật chân.
Gửi đá đi xa và nhận đá từ nơi khác về
Khi gửi đá cho người thân ở tỉnh khác hoặc nhận đá mua từ vùng Lục Yên gửi về, cách đóng gói cũng theo nguyên tắc trên nhưng chặt hơn, vì thùng hàng có thể bị quăng, xếp chồng nhiều lần. Phương án hay dùng là hộp trong hộp: khối đá bọc xốp đặt trong một hộp vừa khít, hộp này lại đặt giữa một thùng lớn hơn có đệm xốp dày ở mọi phía. Khối đá như vậy chịu được va đập tốt hơn nhiều so với chỉ bọc một lớp rồi bỏ vào thùng.
Người gửi nên chụp ảnh khối đá trước khi đóng, chụp cả quá trình đóng gói; người nhận nên quay video lúc mở thùng. Hai bộ hình này là căn cứ khi có hư hỏng, giúp hai bên nói chuyện rõ ràng thay vì đổ lỗi qua lại. Với khối đá có giá trị kỷ niệm lớn, nên chọn hình thức gửi có khai báo hàng dễ vỡ và có thoả thuận bồi thường rõ ràng với bên vận chuyển.
Khi nhận đá, đừng vội rửa ngay. Để đá nghỉ một hai ngày ở nhiệt độ phòng, kiểm tra kỹ các tinh thể, chân tinh thể, vết nứt, so với ảnh người gửi. Có vấn đề gì thì báo ngay khi còn nguyên thùng và lớp bọc, vì đó là bằng chứng tốt nhất.
Câu hỏi thường gặp
Ruby có bị hỏng vì độ ẩm mùa nồm không?
Bản thân ruby gần như không bị ảnh hưởng. Thứ chịu ảnh hưởng là đá hoa quanh nó, đế gỗ, kẹp kim loại, vảy mica và keo dán. Giữ đá cảnh qua mùa nồm thực chất là giữ cho những vật liệu đó.
Đế gỗ đá cảnh bị mốc thì xử lý thế nào?
Nhấc đá ra, lau mốc bằng khăn ẩm có vài giọt cồn, để đế khô hoàn toàn nơi thoáng trước khi đặt đá lại. Nếu mốc ăn sâu vào gỗ hoặc đế đã nứt, nên nhờ thợ gỗ xử lý hoặc làm đế mới.
Có nên bọc đá cảnh trong túi ni lông kín khi cất không?
Không nên bọc trực tiếp bằng túi ni lông kín, vì hơi ẩm bị giữ lại bên trong dễ gây ố và mốc. Nên bọc bằng giấy lụa trắng hoặc khăn bông, đặt trong hộp hoặc thùng có lót xốp và gói hút ẩm.
Chuyển nhà có cần tách đá khỏi đế không?
Nên tách. Đá nằm trên đế khi vận chuyển dễ bị lắc, va vào thành đế và bật chân tinh thể. Gói đá và đế riêng, ghi rõ đế của khối nào, tới nơi mới lắp lại.
Đóng gói đá cảnh gửi đi xa thế nào cho an toàn?
Bọc tinh thể trước bằng lớp mềm, bọc toàn khối bằng xốp bong bóng, đặt trong hộp vừa khít, rồi đặt hộp đó giữa một thùng lớn có đệm dày mọi phía. Chụp ảnh trước khi đóng và quay video lúc mở thùng.
Mùa nồm có nên rửa đá cảnh không?
Không nên. Trong những ngày nồm, đá khó khô hẳn, nước đọng lại trong kẽ đá hoa dễ gây ố. Chỉ lau khô bề mặt khi thấy đọng nước và để dành việc rửa tới những ngày khô ráo.