Một khối đá cảnh ruby được trưng bày tốt khi nó đứng vững trên đế làm vừa đáy, nằm ở chỗ ít người va chạm, ngang tầm mắt khi ngồi hoặc đứng ngắm, và có khoảng trống xung quanh đủ để mắt người xem dừng lại. Đá đẹp mà đặt sai chỗ thì hoặc không ai để ý, hoặc thành mối lo mỗi lần có trẻ con chạy qua.
Bài này nói về chuyện bày đá ở nhà: chọn chỗ, chọn đế, khi nào cần tủ kính, cách chống đổ và cách bày nhiều khối cùng lúc. Các gợi ý xuất phát từ chất liệu và độ an toàn của đá, không theo hướng hay mệnh. Nếu gia đình bạn có thói quen chọn chỗ theo quan niệm riêng, các điều dưới đây vẫn dùng được để đá đứng an toàn ở đúng chỗ đó.
Chọn chỗ đặt: an toàn trước, đẹp sau
Đá hoa nặng. Một khối đá cảnh cỡ để bàn có thể nặng ngang một bao gạo nhỏ, khối đặt sàn thì nặng hơn nhiều. Vì vậy, câu hỏi đầu tiên không phải "đặt ở đâu cho đẹp" mà là "đặt ở đâu cho chắc". Mặt bàn, mặt kệ phải chịu được trọng lượng mà không võng; chân bàn phải vững, không lung lay khi có người tì tay. Kệ gắn tường cần kiểm tra loại vít, loại tường trước khi đặt khối đá nặng lên.
Tiếp theo là luồng đi lại trong nhà. Tránh đặt đá ở mép bàn sát lối đi, góc hành lang hẹp, chân cầu thang, nơi người ta vô tình quệt túi xách hay khuỷu tay vào. Tránh đặt trên nóc tủ cao, nơi phải với lên mới lau được, vì mỗi lần lau là một lần nhấc đá trên đầu. Với nhà có trẻ nhỏ, nên đặt đá cao hơn tầm với của trẻ, hoặc trong tủ có cửa.
Sau khi đã an toàn mới tính đến chuyện đẹp. Khối đá nên ở chỗ có ánh sáng tự nhiên dịu hoặc dễ bố trí đèn, ở độ cao mà mắt người xem gặp được tinh thể chính. Đá đặt trên bàn trà thấp thì người ngồi sofa nhìn xuống; đá đặt trên tủ ngang ngực thì người đứng nhìn ngang. Hai cách cho cảm giác khác nhau, nên đặt thử ở vài chỗ trước khi quyết định.
Chọn đế cho khối đá Lục Yên
Đế gỗ khoét theo đáy. Là kiểu truyền thống, phần trên của đế được đục theo đúng hình đáy đá để đá "ngồi" vào. Đế làm khít giúp đá đứng vững và che phần đáy cắt thô. Gỗ nên đã được sấy khô kỹ, vì gỗ tươi co ngót làm đá lỏng chân.
Đế mica hoặc acrylic trong. Hợp với mẫu nhỏ và cụm tinh thể, vì gần như vô hình, để người xem nhìn được cả phần dưới của mẫu. Cần chọn loại dày, không ố vàng nhanh.
Đế kim loại kẹp giữ. Dùng cho khối có dáng khó đứng, nhất là lát cắt, khối mài một mặt cần dựng đứng. Các ngàm kẹp nên bọc cao su hoặc nỉ để không cào xước đá hoa.
Đặt trực tiếp không đế. Chỉ với khối có đáy rộng, phẳng, trọng tâm thấp. Nên lót một miếng nỉ mỏng dưới đáy để không trầy mặt bàn và không để đá trượt.
Màu đế. Đế gỗ tối màu làm nổi nền đá hoa trắng và tinh thể đỏ; đế sáng màu hợp với đá hoa xám. Đế không nên to, nặng quá mức so với khối đá, vì sẽ lấn mất phần ngắm.
Khi nào cần tủ kính
Tủ kính không phải lúc nào cũng cần, nhưng có những trường hợp nên dùng. Thứ nhất là mẫu nhỏ, cụm tinh thể trên mẩu đá mẹ: chúng dễ bị gạt rơi, dễ bám bụi trong kẽ tinh thể, và cũng dễ thất lạc. Một ngăn tủ kính có đèn giúp những mẫu này được ngắm kỹ mà không phải cầm nắm nhiều. Thứ hai là nhà gần đường lớn, nhiều bụi, hoặc nhà có trẻ nhỏ, vật nuôi. Thứ ba là khi bạn có một bộ nhiều mẫu và muốn xếp chúng theo nhóm để dễ nhìn, dễ so sánh.
Với khối lớn, tủ kính thường không thực tế, và một khối đá cảnh lớn đứng ngoài tự do cũng có vẻ đẹp riêng. Lúc đó, phủi bụi định kỳ và chọn chỗ ít bụi là đủ.
Khi dùng tủ kính, nên để ý mấy điều. Kệ kính trong tủ phải đủ dày cho khối đá đặt lên; với đá nặng, kệ gỗ hoặc kệ kính cường lực an toàn hơn. Đèn trong tủ nên là đèn ít toả nhiệt, vì tủ kín giữ nhiệt và đế gỗ trong đó có thể khô nứt. Mùa nồm, tủ kín lại dễ đọng hơi ẩm, nên mở cửa tủ những ngày khô ráo cho thoáng, có thể đặt gói hút ẩm ở góc tủ. Không xếp các mẫu sát nhau tới mức cọ vào nhau mỗi lần lấy một mẫu ra.
Chống đổ cho khối đá cao và nhà có trẻ nhỏ
Khối đá dáng núi cao, đáy hẹp là loại dễ đổ nhất. Bạn có thể làm theo các bước sau, từ đơn giản tới chắc chắn:
- Kiểm tra đá ngồi khít trong đế: đặt vào, lắc nhẹ, nếu đá xoay hay lắc thì lót thêm nỉ mỏng vào chỗ hở thay vì để nguyên.
- Dùng sáp dính chuyên cho đồ trưng bày, loại gỡ ra không để vết, đặt vài điểm nhỏ giữa đá và đế, giữa đế và mặt kệ.
- Với kệ gắn tường, chọn kệ có gờ chặn phía trước hoặc dán một thanh chặn trong suốt để đá không trượt ra mép.
- Với tủ đứng cao, cố định tủ vào tường bằng ke chống lật, vì trẻ nhỏ có thể kéo tủ khi với lấy đồ.
- Với khối đặt sàn, đặt sát tường hoặc góc phòng, chừa khoảng trống quanh khối để không ai vấp vào.
- Định kỳ vài tháng kiểm tra lại: đế có nứt, sáp có khô, tường có lỏng vít không.
Đá cảnh rơi xuống không chỉ vỡ đá mà còn có thể làm người bị thương, nhất là trẻ nhỏ. Mấy việc trên tốn ít công nhưng giúp cả nhà yên tâm.
Bày nhiều khối đá cùng lúc
Khi bộ đá đã có vài khối, câu hỏi chuyển thành bày chúng thế nào cho không rối. Cách đơn giản là chọn một khối làm trung tâm, thường là khối lớn nhất hoặc khối có tinh thể đẹp nhất, đặt ở vị trí nổi bật; các khối nhỏ hơn bày quanh, thấp hơn, lùi về sau. Mắt người xem sẽ dừng ở khối chính trước, rồi mới đi tới các khối phụ.
Một cách khác là bày theo nhóm có ý nghĩa: một nhóm ruby, một nhóm spinel, một nhóm khối đá hoa điểm hạt; hoặc bày theo câu chuyện, từ khối đá mẹ nguyên, tới tinh thể rời, tới viên đá đã mài, để người xem thấy hành trình của đá Lục Yên từ núi tới tay thợ. Cách bày theo câu chuyện rất hợp khi có khách hỏi về đá; bạn chỉ cần đi dọc kệ và kể.
Tránh bày quá dày. Một khối đá cần khoảng trống xung quanh để nổi lên; mười khối đá chen nhau trên một mặt kệ chỉ còn là một đống đá. Nhiều người chơi lâu năm có thói quen xoay vòng: bày vài khối, cất bớt vào hộp, mấy tháng sau đổi khối khác ra. Vừa đỡ chật, vừa giúp mắt không quen tới mức không còn nhìn thấy đá. Mỗi lần đổi cũng là dịp kiểm tra, làm sạch các khối đang cất.
Đặt đá cảnh ở văn phòng, quán trà, phòng khách sạn: khác gì ở nhà
Nhiều khối đá cảnh Lục Yên được đặt ở không gian đông người: sảnh văn phòng, quầy lễ tân, quán trà, phòng tiếp khách. Những nơi này khác nhà riêng ở chỗ có nhiều người lạ đi qua, và người ta có thói quen sờ tay lên đá. Tay người có mồ hôi, dầu da; sờ nhiều lần vào cùng một chỗ, đá hoa sẽ đổi màu thành vệt xám bóng, rất khó rửa sạch hẳn. Tinh thể nhô ra còn có thể bị bẻ thử, bị cạy.
Vì vậy, ở nơi công cộng, mẫu nhỏ và cụm tinh thể nên nằm trong tủ kính có khoá. Khối lớn đặt ngoài nên có khoảng cách với lối đi, có thể kê thêm bục cao hoặc đặt một bình cây nhỏ phía trước để người ta không tì tay vào. Một tấm thẻ nhỏ ghi tên loại đá và vùng đá, đặt cạnh khối, thường khiến khách xem bằng mắt nhiều hơn bằng tay, vì họ đã có thứ để đọc.
Khối đá ở nơi đông người cũng cần được cố định chắc hơn ở nhà: dùng đế nặng, sáp dính, hoặc chốt kín bên dưới đế. Người quản lý không gian nên biết khối đá nặng bao nhiêu, có điểm yếu ở đâu, để khi dọn dẹp, sơn sửa, chuyển đồ, họ không tự ý nhấc đá lên theo kiểu bê một chậu cây. Một tờ ghi chú cất trong ngăn kéo, ghi rõ cách nhấc và cách lau, đỡ được nhiều rủi ro khi người chăm đá thay đổi.
Những thứ không nên đặt cạnh đá cảnh
Có vài thứ trong nhà không hợp đặt sát một khối đá hoa có ruby. Lọ hoa, chậu cây có nước tưới là nguồn nước bắn và đất bắn; nước đọng lâu dưới đế gỗ làm đế mốc và đá hoa ố. Bình trà, ly nước chanh, đĩa trái cây chua rớt nước lên đá hoa là để lại vết mờ. Đèn bàn cũ dùng bóng sợi đốt toả nhiệt mạnh, đặt sát đế gỗ lâu ngày dễ làm gỗ khô nứt.
Không nên xếp đá cảnh chung với đồ kim loại sắc cạnh, chìa khoá, dao kéo, vì một lần lấy đồ vội có thể quệt vào tinh thể. Không nên để đá ngay dưới máy điều hoà có ống thoát nước, nơi có thể rỉ nước xuống. Cũng không nên đặt trên mặt kính mỏng của bàn trà nếu đá nặng và đáy nhọn, vì tải trọng dồn vào một điểm.
Nhiều gia đình thích đặt đá cảnh cạnh bàn thờ hay trên kệ thờ. Đó là lựa chọn riêng; nếu đặt, chỉ nên lưu ý đá ở xa nguồn lửa nhang đèn, khói nhang làm đá hoa ám vàng dần, và việc lau dọn bàn thờ thường xuyên không làm đá bị xê dịch. Đặt đá trên mặt kệ riêng cạnh bàn thờ thường dễ chăm hơn đặt trực tiếp lên mặt thờ.
Câu hỏi thường gặp
Khối đá cảnh nên đặt ở độ cao nào?
Nên đặt sao cho tinh thể chính ngang tầm mắt người xem ở tư thế thường gặp: ngồi sofa thì có thể thấp, đứng ngắm thì ngang ngực. Với nhà có trẻ nhỏ, đặt cao hơn tầm với của trẻ hoặc trong tủ có cửa.
Đế gỗ hay đế mica tốt hơn cho đá cảnh ruby?
Mỗi loại hợp một kiểu đá. Đế gỗ khoét theo đáy hợp với khối để bàn, giúp đá ngồi vững và che đáy cắt thô. Đế mica trong hợp với mẫu nhỏ, cụm tinh thể, để người xem nhìn được cả phần dưới.
Có cần tủ kính cho đá cảnh không?
Không bắt buộc. Tủ kính nên dùng cho mẫu nhỏ, cụm tinh thể dễ rơi, nhà nhiều bụi hoặc có trẻ nhỏ. Khối lớn đứng ngoài tự do cũng đẹp, chỉ cần chọn chỗ ít bụi và phủi bụi định kỳ.
Làm sao để khối đá cao không bị đổ?
Cho đá ngồi khít trong đế, dùng sáp dính chuyên cho đồ trưng bày ở vài điểm, chọn kệ có gờ chặn, cố định tủ cao vào tường. Kiểm tra định kỳ vài tháng một lần để phát hiện đế nứt hay sáp khô.
Đặt đá cảnh gần cửa sổ có nắng được không?
Ruby và đá hoa chịu nắng tốt, nhưng nắng gắt chiếu lâu làm đế gỗ khô, nứt và bạc màu. Nếu đặt gần cửa sổ, nên có rèm mỏng lọc bớt nắng trưa, hoặc dùng đế ít bị ảnh hưởng bởi nắng.
Bày nhiều khối đá thế nào cho không rối?
Chọn một khối làm trung tâm, các khối nhỏ hơn đặt thấp và lùi phía sau. Có thể bày theo nhóm loại đá hoặc theo câu chuyện từ đá mẹ tới đá mài. Đừng bày quá dày; xoay vòng cất bớt và đổi khối định kỳ.