Những viên đá đỏ hay được bán nhầm hoặc bán sai thành ruby gồm thuỷ tinh màu, garnet đỏ sẫm, đá ghép hai lớp có mặt garnet và đáy thuỷ tinh, thạch anh làm nứt rồi nhuộm đỏ, cùng một số đá tự nhiên khác màu đỏ như tourmaline hay spinel. Khác với ruby tổng hợp vốn là corundum thật, đây là những vật liệu khác hẳn về bản chất, nên nhiều khi có thể nhận ra bằng vài dấu hiệu đơn giản nếu bạn biết nhìn.
Ở các vùng nổi tiếng về đá quý, những viên đá đỏ này đôi khi được bày cạnh ruby thật với cùng một lời rao. Bài này đi qua từng loại, dấu hiệu nhận biết, và một bảng so sánh những tính chất cơ bản. Mục tiêu không phải biến bạn thành người giám định, mà là giúp bạn loại sớm những món rõ ràng không phải ruby trước khi tốn tiền hay tốn công gửi đi kiểm.
Vì sao viên đá đỏ nào cũng dễ được gọi là ruby
Trong ngôn ngữ đời thường, "ruby" gần như đồng nghĩa với "đá đỏ quý". Trước khi ngành ngọc học hiện đại có công cụ phân biệt khoáng vật, nhiều viên đá đỏ nổi tiếng trong lịch sử thực chất là spinel hay garnet nhưng vẫn được gọi là ruby suốt hàng trăm năm. Thói quen gọi chung ấy vẫn còn trong cách nói của nhiều người bán và người mua ngày nay.
Ở vùng có ruby thật như Lục Yên, sự gọi chung càng dễ xảy ra. Đất ở đây cho ra ruby, spinel đỏ, tourmaline hồng đỏ, garnet; người dân quen gọi "đá đỏ" theo cảm quan. Khi hàng từ nơi khác đổ về, thêm thuỷ tinh và đá nhuộm, thì một khay "ruby" có thể gồm nhiều thứ khác nhau mà người bán cũng chưa chắc phân biệt hết.
Vì vậy câu hỏi đầu tiên với một viên đá đỏ không nên là "có phải ruby Lục Yên không" mà là "viên này là khoáng vật gì". Chỉ khi biết chắc đó là corundum, tức ruby, thì mới đến lượt các câu hỏi về tự nhiên hay tổng hợp, đã xử lý hay chưa, và đào ở đâu. Thứ tự này giúp bạn không bỏ qua những bước cơ bản nhất.
Một lưu ý về cách nói: spinel đỏ hay tourmaline đỏ không phải "đá giả". Chúng là đá quý tự nhiên có giá trị riêng. Chúng chỉ trở thành vấn đề khi bị bán dưới tên ruby. Bài này xếp chúng vào cùng chỗ với thuỷ tinh hay đá nhuộm chỉ vì chúng có thể bị gọi sai tên, không phải vì chúng kém giá trị.
Thuỷ tinh đỏ: dấu hiệu dễ nhận nhất
Bọt khí tròn. Thuỷ tinh được nấu chảy rồi đổ khuôn hay mài, nên rất hay chứa bọt khí tròn hoặc kéo dài. Dưới kính lúp 10x, bọt khí trong thuỷ tinh trông như những quả cầu nhỏ có viền tối rõ. Ruby tự nhiên không có bọt khí kiểu này.
Vân xoáy. Khi thuỷ tinh nguội không đều, trong khối có những vệt xoáy như mật ong khuấy chưa tan. Nghiêng viên đá dưới ánh sáng, bạn có thể thấy các vệt cong uốn lượn này.
Cạnh giác tròn và mặt lõm. Thuỷ tinh đúc khuôn có cạnh giữa các mặt giác hơi tròn, mặt giác có khi lõm nhẹ, không phẳng sắc như đá mài thật. Ruby có độ cứng 9, mài xong cạnh rất sắc.
Mòn xước nhanh. Thuỷ tinh có độ cứng chỉ khoảng 5 đến 6 theo thang Mohs, thấp hơn cả cát bụi thường ngày. Một viên "ruby" đeo vài tháng đã thấy cạnh mờ, mặt đầy vết xước li ti là dấu hiệu gợi ý mạnh là thuỷ tinh.
Cảm giác khi chạm. Thuỷ tinh dẫn nhiệt kém hơn đá quý tinh thể, nên chạm môi hay má thường thấy ấm nhanh hơn. Đây là cảm nhận dễ sai, chỉ nên coi là gợi ý phụ, không phải kết luận.
Garnet đỏ: đá thật, nhưng không phải ruby
Garnet là một nhóm khoáng vật gồm nhiều loại, trong đó almandine và pyrope có màu đỏ đến đỏ nâu, đỏ tím. Garnet đỏ khá phổ biến trên thế giới nên thường có giá mềm hơn ruby nhiều, và từ lâu đã được dùng như đá đỏ cho trang sức thường ngày. Garnet có độ cứng khoảng 7 đến 7,5, đủ bền để đeo.
Điểm phân biệt dễ thấy nhất là sắc màu. Garnet đỏ thường đậm, sẫm, ngả nâu hoặc tím, nhất là ở viên lớn có thể trông gần như đen khi ánh sáng yếu. Ruby vùng đá hoa thường có sắc đỏ hồng tươi, phát quang đỏ dưới ánh nắng. Tuy vậy so màu bằng mắt dễ nhầm, nhất là khi chỉ có một viên đứng một mình.
Một dấu hiệu khoa học hơn là tính đa sắc. Ruby là đá lưỡng chiết, nhìn qua dụng cụ gọi là kính lưỡng sắc sẽ thấy hai sắc đỏ hơi khác nhau, một ngả tím một ngả cam. Garnet là đá đơn khúc xạ, qua kính lưỡng sắc chỉ thấy một màu. Kính lưỡng sắc nhỏ gọn và không đắt, một số người chơi đá có mang theo. Nếu không có, phòng giám định đo chiết suất là cách nhanh nhất để tách garnet khỏi ruby.
Garnet cũng có ở nhiều vùng của Việt Nam, kể cả vùng đá quý phía bắc. Một viên garnet đỏ được bán đúng tên là món đá đẹp với giá hợp lý. Bạn chỉ cần tránh trả tiền ruby cho một viên garnet.
Đá ghép hai lớp: mặt đá thật, thân thuỷ tinh
Đá ghép hai lớp là loại được làm từ hai phần dán hoặc nung chảy dính vào nhau. Kiểu kinh điển là một lớp garnet mỏng ở mặt trên, gắn lên phần thân bằng thuỷ tinh màu đỏ. Lớp garnet cứng giúp mặt đá chống xước tốt hơn thuỷ tinh, còn phần thuỷ tinh tạo màu và kích thước. Cũng có loại ghép mặt corundum tự nhiên kém màu lên đáy corundum tổng hợp, khó nhận hơn nhiều.
Cách nhận ra đá ghép là tìm đường tiếp giáp. Nhìn ngang qua phần viền của viên đá, chỗ to nhất giữa mặt và đáy, bạn có thể thấy một đường mảnh nơi hai vật liệu gặp nhau, hoặc thấy độ bóng của phần trên khác phần dưới khi ánh đèn phản chiếu. Dưới kính lúp, đôi khi có những bọt khí dẹt nằm đúng mặt phẳng tiếp giáp, dấu vết của lớp keo hay chỗ nung dính.
Khi đá đã gắn vào ổ nhẫn, phần viền thường bị chấu che mất, nên đá ghép rất khó phát hiện bằng mắt. Đây là lý do các món trang sức cũ có đá đỏ to, giá rẻ, được kể là "ruby xưa" nên được kiểm. Phòng giám định có thể phát hiện đá ghép nhờ đo chiết suất ở mặt và đáy cho ra hai giá trị khác nhau, hoặc soi thấy mặt tiếp giáp.
Đá ghép cũng sợ nhiệt và dung môi, vì lớp keo hay lớp nung dính có thể bị hỏng. Khi mang trang sức có đá đỏ chưa rõ loại đi sửa, hãy dặn thợ không hơ lửa lên đá.
Thạch anh nhuộm đỏ và đá làm nứt rồi nhuộm
Thạch anh không màu có thể được nung nóng rồi nhúng nhanh vào nước lạnh để tạo mạng nứt li ti khắp bên trong, sau đó ngâm trong thuốc nhuộm đỏ. Thuốc nhuộm theo các vết nứt thấm vào, khiến viên đá trông đỏ. Kiểu này tạo ra những viên đá đỏ rẻ, thường được mài cabochon hoặc làm hạt chuỗi, đôi khi được rao là ruby thô hay ruby hạt.
Dấu hiệu nhận ra khá rõ: dưới kính lúp, màu đỏ tập trung thành những đường mảnh dọc theo vết nứt, còn phần đá giữa các vết nứt gần như trong suốt hoặc nhạt màu. Ruby tự nhiên có màu nằm trong chính tinh thể, phân bố theo vùng chứ không đi theo khe nứt. Ở lỗ xỏ hạt chuỗi, màu nhuộm thường đọng đậm hơn quanh miệng lỗ.
Một số corundum chất lượng thấp cũng có thể bị nhuộm hoặc tẩm dầu màu để trông đỏ hơn. Khi đó viên đá vẫn là corundum, nhưng màu đỏ không đến từ bản thân đá. Lau bằng bông tẩm cồn đôi khi thấy bông ửng màu, nhưng đây là thử có rủi ro với đá xử lý khác, nên tốt nhất để phòng giám định làm.
Đá nhuộm có thể phai dần khi tiếp xúc với nắng, mồ hôi, hoá chất. Nếu bạn thấy hạt chuỗi ruby của mình nhạt đi theo thời gian, hoặc nước ngâm rửa ửng hồng, đó là lý do để nghi ngờ nhuộm màu.
So sánh nhanh ruby và những đá đỏ hay bị gọi là ruby
Các giá trị dưới đây là điển hình theo tài liệu ngọc học phổ thông. Người mua không cần nhớ hết, chỉ cần thấy rằng mỗi vật liệu có "dấu vân tay" riêng mà phòng giám định đo được.
| Vật liệu | Độ cứng Mohs | Khúc xạ | Đa sắc qua kính lưỡng sắc | Dấu hiệu gợi ý |
|---|---|---|---|---|
| Ruby (corundum) | 9 | Lưỡng chiết | Có, hai sắc đỏ | Kim rutil, vùng màu, cạnh giác sắc |
| Spinel đỏ | 8 | Đơn khúc xạ | Không | Tinh thể bát diện nhỏ bên trong |
| Garnet đỏ | Khoảng 7 đến 7,5 | Đơn khúc xạ | Không | Màu đậm ngả nâu tím |
| Tourmaline đỏ | Khoảng 7 đến 7,5 | Lưỡng chiết mạnh | Có, rõ | Màu đậm hơn khi nhìn dọc trục, hay có vết nứt dạng ống |
| Thuỷ tinh đỏ | Khoảng 5 đến 6 | Đơn khúc xạ | Không | Bọt khí tròn, vân xoáy, cạnh tròn |
| Thạch anh nhuộm | 7 | Lưỡng chiết | Rất yếu | Màu dồn theo vết nứt |
Bảng cho thấy kính lưỡng sắc tách được nhóm đơn khúc xạ (spinel, garnet, thuỷ tinh) với nhóm lưỡng chiết (ruby, tourmaline). Muốn đi xa hơn, cần đo chiết suất ở phòng giám định.
Khi một khay đá đỏ được gọi chung là "ruby"
Ở chợ hay ở sạp, đá đỏ thường được bày thành khay, nhiều viên lẫn nhau. Những câu sau giúp bạn tách khay ấy ra thành từng thứ cụ thể trước khi chọn:
- Trong khay này có những loại đá gì? Viên nào là ruby, viên nào là spinel, garnet hay tourmaline?
- Viên mình đang cầm là loại nào, và người bán căn cứ vào đâu để gọi tên nó?
- Có viên nào là thuỷ tinh hay đá ghép không, kể cả viên làm mẫu cho đẹp khay?
- Có đá nhuộm màu không, nhất là các hạt chuỗi và cabochon đỏ đều màu?
- Có thể ghi đúng tên khoáng vật của viên đã chọn vào hoá đơn, thay vì chỉ ghi "đá đỏ" hay "ruby"?
- Nếu mang đi kiểm và tên khoáng vật khác lời ghi, người bán xử lý thế nào?
Nhiều người bán ở vùng đá quý thật sự phân biệt được các loại đá đỏ và sẵn lòng chỉ cho khách. Câu hỏi của bạn cũng là dịp để học thêm về đá của vùng. Điều đáng ngại chỉ là khi mọi viên đỏ đều được gọi bằng một chữ "ruby" và người bán không muốn ghi gì ra giấy.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết viên đá đỏ là ruby hay thuỷ tinh?
Soi bằng kính lúp 10x tìm bọt khí tròn, vân xoáy và cạnh giác bị tròn; xem bề mặt có nhiều vết xước sau thời gian ngắn đeo không. Những dấu hiệu này gợi ý mạnh là thuỷ tinh. Muốn kết luận chắc chắn thì phòng giám định đo chiết suất và độ khúc xạ.
Garnet có phải là ruby giả không?
Garnet là đá quý tự nhiên, không phải đá giả. Nó chỉ bị coi là giả khi được bán dưới tên ruby. Garnet đỏ thường sẫm hơn, ngả nâu hoặc tím, và là đá đơn khúc xạ, khác ruby lưỡng chiết.
Đá ghép hai lớp nhận ra bằng cách nào?
Nhìn ngang qua phần viền viên đá để tìm đường tiếp giáp, quan sát độ bóng khác nhau giữa mặt và đáy, và tìm bọt khí dẹt nằm đúng một mặt phẳng. Khi đá đã gắn chấu che viền, nên nhờ phòng giám định kiểm.
Hạt chuỗi ruby rẻ có phải là thạch anh nhuộm không?
Có thể. Thạch anh làm nứt rồi nhuộm đỏ là vật liệu phổ biến cho hạt chuỗi giá thấp. Dấu hiệu là màu đỏ dồn thành đường dọc theo vết nứt và đọng đậm quanh lỗ xỏ. Ruby hạt chuỗi tự nhiên thường đục, màu không đều nhưng không đi theo vết nứt.
Tourmaline đỏ ở Lục Yên có bị bán thành ruby không?
Tourmaline đỏ hồng có ở vùng đá quý phía bắc và đôi khi bị gọi chung là đá đỏ. Đó là đá tự nhiên có giá trị riêng, nên được bán đúng tên. Tourmaline có tính đa sắc mạnh và độ cứng thấp hơn ruby, phòng giám định phân biệt dễ dàng.
Có nên mua kính lưỡng sắc để tự kiểm tra không?
Nếu bạn hay xem đá, kính lưỡng sắc là dụng cụ nhỏ, rẻ và hữu ích để tách đá đơn khúc xạ với đá lưỡng chiết. Nó không phân biệt được ruby tự nhiên với ruby tổng hợp hay ruby đã xử lý, nên chỉ là bước lọc đầu tiên.