Những khối ruby đục lớn và những tảng đá hoa có lẫn tinh thể ruby, vốn không mài được thành viên đá gắn nhẫn, thường được thợ Lục Yên chạm thành tượng nhỏ, quả, con vật hay vật trưng bày cầm tay. Đây là nghề chạm trên đá rất cứng, đòi hỏi mũi kim cương, nước làm mát và nhiều kiên nhẫn.
Bài này đi qua cách thợ chọn khối đá, dụng cụ, các bước chạm, cách xử lý khối có hai loại đá cứng mềm khác nhau, và việc hoàn thiện. Bài không bàn về ý nghĩa phong thuỷ của từng đề tài, không nói tượng đem lại may mắn hay tài lộc, và không nêu giá. Phần đá cảnh nguyên khối, giữ dáng tự nhiên, có bài riêng ở mục khác của site.
Tượng chạm từ ruby khác đá cảnh ở đâu
Đá cảnh giữ dáng tự nhiên của khối đá, người làm chỉ làm sạch, có khi mài bóng một mặt và làm đế. Tượng chạm thì khác: thợ lấy đi phần lớn khối đá để tạo một hình định trước, như một con cá, một quả đào, một bông sen. Từ khối đá ban đầu đến tượng thành phẩm có khi chỉ còn một nửa hoặc ít hơn.
Chất liệu thường dùng là ruby đục, tức corundum đỏ hoặc hồng nhưng không trong, và đá hoa có những tinh thể ruby nằm rải rác. Ruby đục khối lớn hiếm hơn đá hoa lẫn ruby; tượng từ ruby đục thường nhỏ, vừa lòng bàn tay. Đá hoa lẫn ruby cho tượng lớn hơn, với những chấm đỏ trên nền trắng hoặc xám, thợ khéo sẽ bố trí để chấm đỏ rơi vào chỗ đẹp của hình, như mắt cá hay nhuỵ hoa.
Về mặt tên gọi, người làm nghề trung thực phân biệt rõ hai loại này. Tượng ruby đục là khối corundum; tượng đá hoa lẫn ruby là đá hoa có điểm ruby. Gọi chung là "tượng ruby" khi phần lớn khối là đá hoa dễ gây hiểu nhầm cho người mua.
Chọn khối đá để chạm
Khối phải đủ chắc. Ruby đục thường có nhiều nứt. Khối nứt xuyên sẽ vỡ khi chạm sâu, nên thợ gõ nhẹ, nghe tiếng, soi đèn và nhúng nước để tìm nứt trước khi quyết định.
Màu và chấm đỏ quyết định đề tài. Thợ xoay khối, nhìn chỗ màu đậm, chỗ chấm ruby tập trung, rồi nghĩ hình gì đặt vừa: vùng đỏ đậm có thể thành thân con cá, chấm đỏ đơn có thể thành mắt.
Hình khối gợi dáng. Khối thuôn dài hợp con cá, con rồng uốn; khối tròn hợp quả đào, quả bầu; khối dẹt hợp phù điêu nông. Ép một hình xa với dáng khối là phí đá.
Cân nhắc trọng lượng và đế. Tượng phải đứng vững trên đế hoặc tự đứng. Thợ để phần đáy dày, nặng hơn để tượng không lật.
Tránh khối có vật liệu lạ. Khối đá có vết nứt bị lấp bằng nhựa hay keo, hoặc đá nhuộm, sẽ lộ khi chạm. Thấy dấu hiệu lạ thì nên hỏi nguồn gốc khối đá.
Dụng cụ chạm đá cứng
Công cụ chính là máy mài cầm tay dạng bút, thường nối với động cơ treo qua dây mềm hoặc có động cơ nhỏ trong thân. Thợ lắp vào đó những mũi kim cương đủ hình: mũi cầu, mũi trụ, mũi côn, mũi đĩa mỏng, cỡ từ to như hạt ngô tới nhỏ như đầu kim. Ruby cứng 9 Mohs nên chỉ mũi kim cương mới ăn được; mũi thường mòn nhanh, phải thay luôn.
Nước là bắt buộc. Thợ nhỏ giọt nước liên tục lên chỗ đang chạm, hoặc làm việc với khối đá đặt trong khay nước nông. Nước làm mát mũi và đá, cuốn bùn ra để thợ thấy đường chạm, và giữ bụi không bay lên. Điện và nước gần nhau, nên máy phải có dây và ổ cắm an toàn, tay thợ khô khi cắm rút điện.
Ngoài máy chạm, xưởng cần một máy cưa để cắt khối sơ bộ, một máy mài đĩa để phá phần thừa lớn, bút vẽ hoặc bút dầu để phác hình lên đá, và đèn sáng. Thợ chạm lâu năm thường có hàng trăm mũi, mỗi cái để một việc, xếp theo thứ tự trong hộp. Khẩu trang lọc bụi mịn và kính bảo hộ là thứ không nên thiếu, vì mũi chạm quay nhanh có thể bắn vụn đá.
Các bước chạm một tượng nhỏ
Một trình tự phổ biến khi chạm một tượng con vật cỡ lòng bàn tay từ ruby đục:
- Làm sạch khối đá, soi tìm nứt, đánh dấu chỗ cần tránh.
- Phác hình lên các mặt của khối bằng bút: nhìn trước, nhìn bên, nhìn trên.
- Cưa bỏ những phần thừa lớn nằm ngoài hình.
- Phá thô bằng đĩa mài hoặc mũi to, tạo khối lớn của tượng: thân, đầu, đuôi.
- Chạm chi tiết vừa bằng mũi nhỏ hơn: vây, cánh, nếp, lá.
- Chạm chi tiết nhỏ: mắt, vảy, gân lá, thường làm sau cùng vì dễ mẻ nhất.
- Làm mịn bề mặt bằng mũi mịn và giấy hoặc đá mài mịn có nước.
- Đánh bóng bằng bột kim cương trên đầu nỉ, đầu gỗ hoặc bàn chải mềm.
- Làm đế hoặc mài phẳng đáy cho tượng đứng vững.
Thợ thường dừng lại nhiều lần để nhìn tượng từ xa, xoay đủ phía. Một chi tiết đẹp nhìn gần nhưng làm lệch tỷ lệ khi nhìn tổng thể là lỗi rất hay gặp ở người mới.
Đá hoa lẫn ruby: chạm trên hai độ cứng
Khó nhất của đá hoa lẫn ruby là hai thứ đá nằm cạnh nhau có độ cứng rất khác. Đá hoa, tức đá vôi đã biến chất, chủ yếu là calcit, cứng chỉ khoảng 3; ruby cứng 9. Khi mũi chạm đi qua, đá hoa mòn rất nhanh còn ruby gần như không mòn. Thợ không chú ý sẽ thấy những chấm ruby nhô lên khỏi mặt tượng như hạt sạn, hoặc đá hoa quanh chấm ruby bị khoét lõm.
Thợ quen tay xử lý bằng cách đi chậm khi gần tinh thể ruby, dùng mũi cứng chuyên mài ruby ở chỗ đó, và mũi mềm hơn cho phần đá hoa. Khi đánh bóng cũng vậy: bột đánh bóng hợp với đá hoa sẽ không đủ cứng làm bóng ruby, còn đánh bột kim cương mạnh lên đá hoa lại làm mặt tượng gợn sóng. Nhiều thợ chấp nhận để chấm ruby hơi nổi nhẹ như một điểm nhấn có chủ ý.
Đá hoa cũng nhạy với axit. Nước chanh, giấm, một số chất tẩy rửa có thể làm mặt đá hoa mờ, mất bóng. Vì vậy tượng đá hoa lẫn ruby nên lau bằng khăn mềm ẩm, tránh hoá chất. Đây là lời dặn thợ nên gửi kèm khi giao tượng.
Đánh bóng và làm đế
Một tượng ruby chạm xong mà chưa đánh bóng trông mờ, xám, màu đỏ không lên. Đánh bóng là công đoạn làm màu bật ra, nhưng với tượng có nhiều góc khuất, nếp sâu, việc này khó hơn nhiều so với đánh bóng một viên mặt trứng. Thợ dùng đầu nỉ, đầu gỗ mềm, bàn chải lông nhỏ thấm bột kim cương mịn, đi vào từng nếp. Những chỗ đầu đánh bóng không với tới, thợ có khi chấp nhận để mờ như một phần của hiệu ứng sáng tối.
Không phải tượng nào cũng đánh bóng toàn bộ. Nhiều thợ chủ ý để phần nền, phần sóng nước hay lá cây hơi mờ, chỉ đánh bóng phần chính như thân cá, mặt quả, để tạo tương phản. Đây là lựa chọn thẩm mỹ, không phải làm dở.
Đế là phần hoàn thiện cuối. Tượng nhỏ thường đặt trên đế gỗ khoét vừa đáy tượng, có khi gắn chốt nhỏ để tượng không trượt. Thợ đế cần đo kỹ đáy tượng, làm lòng đế ôm khít. Đế quá to, quá cầu kỳ dễ lấn át tượng; đế quá nhỏ thì tượng dễ đổ. Một số tượng được mài phẳng đáy để tự đứng, không cần đế, nhất là khi đáy là phần đá hoa rộng, nặng.
Đề tài thường gặp và sự trang nghiêm
Tượng nhỏ từ đá ruby vùng này thường là con vật quen thuộc như cá, chim, rùa, ngựa, mười hai con giáp; quả như đào, bầu, lựu; hoa sen, bông lúa; hoặc phù điêu phong cảnh nông. Đề tài được chọn theo khối đá và theo nhu cầu người đặt. Nhiều người mua tượng làm quà, đặt trên bàn làm việc, kệ sách.
Một số người đặt chạm tượng có tính chất tôn giáo, tín ngưỡng. Với những đề tài này, người thợ có tâm thường làm cẩn trọng hơn: tỷ lệ cân, nét mặt hiền hoà, không chạm méo mó, không để vết nứt chạy ngang mặt tượng. Nếu không quen hình tượng theo đúng truyền thống, thợ nên tìm hiểu hoặc hỏi người am hiểu trước khi chạm.
Người làm nghề nghiêm túc tránh gắn cho tượng những lời hứa về tác dụng. Một con cá ruby là một tác phẩm chạm trên chất liệu quý, có giá trị ở tay nghề và vật liệu; nó không cần được quảng cáo là "kéo tài lộc" để có ý nghĩa với người nhận. Nếu bạn muốn tìm hiểu thêm về các vật phẩm trưng bày, có thể xem thêm vật phẩm trên Vật Phẩm Phong Thủy, nhưng hãy đánh giá món đồ theo vật liệu và tay nghề.
Người mua tượng đá ruby nên hỏi gì
Vài câu hỏi giúp bạn hiểu món đồ mình mua, trước khi bàn tới giá trị:
- Tượng làm từ ruby đục nguyên khối hay đá hoa lẫn ruby, hay một loại đá khác có màu đỏ?
- Khối đá có qua xử lý như nhuộm màu, lấp nứt bằng nhựa hay không?
- Có vết nứt nào đáng lưu ý, có chỗ nào đã gắn lại không?
- Tượng chạm tay hoàn toàn hay có công đoạn bằng máy chạy theo khuôn?
- Cần bảo quản thế nào, có tránh nước, nắng, hoá chất không?
- Hoá đơn có ghi rõ tên vật liệu như người bán mô tả không?
Một tượng đẹp không cần là khối ruby trong suốt. Điều cần là mô tả đúng, chạm có hồn và bề mặt được hoàn thiện kỹ. Với những món có giá trị cao, giám định vật liệu là bước hợp lý.
Nếu người bán ngại trả lời những câu trên hoặc trả lời mập mờ, đó cũng là một thông tin bạn nên cân nhắc trước khi quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Ruby đục có chạm tượng được không?
Được. Ruby đục cứng và bền, rất hợp để chạm tượng nhỏ, chỉ cần khối đủ chắc, ít nứt xuyên. Vì quá cứng nên thời gian chạm lâu hơn nhiều so với đá mềm, và phải dùng mũi kim cương.
Tượng đá hoa lẫn ruby có phải tượng ruby không?
Không hoàn toàn. Đó là tượng đá hoa có điểm những tinh thể ruby. Gọi đúng tên giúp người mua hiểu vật liệu; phần lớn khối là đá hoa mềm, cần bảo quản tránh axit và va đập.
Vì sao trên tượng đá hoa có chấm ruby nhô lên?
Ruby cứng hơn đá hoa rất nhiều. Khi mài và đánh bóng, đá hoa mòn nhanh còn ruby gần như giữ nguyên, nên chấm ruby có thể nổi nhẹ. Thợ khéo kiểm soát được mức nổi này.
Chạm một tượng nhỏ từ ruby mất bao lâu?
Tuỳ kích thước, độ chi tiết và tình trạng khối đá. Một tượng đơn giản có thể vài ngày, tượng nhiều chi tiết có khi vài tuần. Ruby cứng nên mỗi đường chạm đều chậm hơn đá thông thường.
Bảo quản tượng đá ruby thế nào?
Để nơi khô, tránh rơi, lau bụi bằng khăn mềm hoặc chổi lông. Tượng có phần đá hoa thì tránh nước chanh, giấm, chất tẩy. Không ngâm nước lâu với tượng có vết nứt hoặc đã gắn lại.
Tượng đá ruby có cần giấy giám định không?
Với món có giá trị cao hoặc khi người bán mô tả là ruby nguyên khối, giám định vật liệu giúp bạn chắc chắn. Với tượng nhỏ làm quà, hoá đơn ghi rõ vật liệu đã là điều tối thiểu nên có.