Một viên ruby hay spinel mài giác sáng lên được là nhờ phần đáy: ánh sáng vào qua mặt bàn, phản xạ ở các giác đáy rồi quay lên mắt người xem. Góc đáy quá nông thì ánh sáng lọt ra phía dưới, giữa viên đá nhìn thủng như kính; góc quá sâu thì ánh sáng lạc hướng, viên đá có vùng tối.
Ở Lục Yên có cả hai lối mài: lối truyền thống ưu tiên giữ trọng lượng, và lối mài chính xác theo thiết kế góc. Bài này giải thích những khái niệm cơ bản của mài giác, trình tự trên máy và chỗ mà ruby khác spinel, để người đọc hiểu vì sao hai viên đá cùng màu, cùng cỡ lại có thể nhìn khác nhau rất nhiều. Số đo trong bài là mức phổ biến theo tài liệu ngọc học, từng thiết kế có thể khác.
Các phần của một viên đá mài giác
Một viên đá mài giác được chia làm ba phần lớn. Phần trên gọi là vương miện (crown), gồm mặt bàn ở chính giữa và các giác xung quanh nghiêng xuống. Phần giữa là viền hay gờ (girdle), đường bao quanh rộng nhất của viên đá, chỗ chấu nhẫn sẽ giữ vào. Phần dưới gọi là đáy (pavilion), gồm các giác chụm xuống thành chóp hoặc thành một đường sống.
Mỗi phần làm một việc. Mặt bàn là cửa sổ chính để ánh sáng vào và để mắt người nhìn vào. Các giác vương miện bẻ ánh sáng và tạo những tia lấp lánh khi viên đá chuyển động. Phần đáy là tấm gương: nó phải phản xạ ánh sáng trở lại thay vì để ánh sáng thoát ra phía sau.
Ở ruby và spinel, khách hàng thường để ý tới màu hơn là độ lấp lánh như kim cương. Vì vậy thiết kế giác cho đá màu ưu tiên làm màu phân bố đều, ít vùng tối, ít cửa sổ, hơn là tối đa hoá tia sáng. Các kiểu dáng thường gặp với ruby, spinel Lục Yên là oval, cushion (vuông bo góc), tròn và giọt nước, vì những dáng này hợp với hình tinh thể và giúp giữ trọng lượng.
Ánh sáng đi trong viên đá: vì sao phần đáy quyết định
Ánh sáng đi từ trong viên đá ra ngoài không khí sẽ bị phản xạ toàn phần nếu chạm mặt đá ở góc đủ xiên. Góc giới hạn đó phụ thuộc chiết suất của đá. Ruby có chiết suất khoảng 1,76 đến 1,77; spinel khoảng 1,71 đến 1,72. Chiết suất càng cao, góc giới hạn càng nhỏ, ánh sáng càng dễ bị giữ lại bên trong.
Khi mài đáy, thợ chọn góc nghiêng của các giác đáy so với mặt phẳng viền. Nếu góc đáy nhỏ quá (đáy nông), ánh sáng từ mặt bàn đi xuống chạm giác đáy không đủ xiên, lọt thẳng ra phía sau, tạo vùng giữa viên đá trong suốt như nhìn qua kính, gọi là cửa sổ. Nếu góc đáy lớn quá (đáy sâu), ánh sáng phản xạ lần đầu rồi chạm giác đối diện ở góc không thuận, thoát ra bên sườn, tạo vùng tối.
Với corundum như ruby, tài liệu mài giác thường đưa góc đáy chính quanh khoảng từ 40 đến 43 độ tuỳ thiết kế. Spinel có chiết suất thấp hơn nên thường cần đáy dốc hơn một chút. Thợ chính xác dùng máy có thước đo góc và đĩa chia độ để lặp lại góc đó trên từng giác; thợ mài truyền thống thì căn bằng mắt và cảm giác tay, kết quả phụ thuộc rất nhiều vào kinh nghiệm.
Đọc lỗi ở phần đáy
Bảng dưới gom những lỗi hay gặp liên quan tới góc đáy và cách nhận ra bằng mắt thường, khi nhìn viên đá từ phía mặt bàn dưới ánh sáng đều.
| Hiện tượng | Nguyên nhân thường gặp | Nhận ra thế nào |
|---|---|---|
| Cửa sổ | Đáy quá nông, mài mỏng để giữ bề mặt rộng | Giữa viên đá nhạt màu, nhìn xuyên thấy chữ hay vân tay đặt phía sau |
| Vùng tối | Đáy quá sâu hoặc giác lệch góc | Có mảng đen hoặc nâu sẫm cố định khi xoay nhẹ |
| Bụng phình | Đáy để dày ở giữa để giữ trọng lượng | Nhìn ngang viên đá thấy phần dưới phồng to, khó gắn chấu |
| Mặt bàn lệch | Gắn que lệch tâm hoặc mài vội | Mặt bàn không song song với viền, viên đá nhìn nghiêng |
| Giác không giao điểm | Chia độ không đều, chuyển que lệch | Các cạnh giác không gặp nhau đúng một điểm, nhìn "rối" |
Một viên đá có chút cửa sổ ở đá màu nhạt chưa hẳn là hỏng, nhưng cửa sổ lớn làm màu nhìn nhạt đi rõ rệt. Vùng tối thì ở ruby màu đậm càng dễ thấy hơn.
Trình tự mài giác một viên ruby trên máy
Đây là trình tự thường gặp khi mài một viên oval hoặc cushion từ phôi đã tạo dáng. Mỗi thợ có thể đảo vài bước cho hợp thói quen.
- Gắn phôi lên que, căn thẳng tâm, chờ sáp hoặc keo đông hẳn.
- Mài viền để chốt đường bao của viên đá theo dáng định sẵn.
- Mài các giác đáy chính ở góc đã chọn, dùng đĩa hạt thô rồi chuyển sang đĩa mịn hơn.
- Mài các giác đáy phụ, kiểm tra các cạnh giao nhau đúng điểm.
- Đánh bóng toàn bộ phần đáy bằng bột kim cương mịn.
- Chuyển viên đá sang que thứ hai ở phía đối diện, căn thẳng lại.
- Mài các giác vương miện, giữ độ cao vương miện vừa phải.
- Mài mặt bàn sau cùng hoặc gần cuối, rồi đánh bóng toàn bộ phần trên.
- Tháo que, làm sạch sáp hoặc keo, soi kính lúp và cân lại.
Những bước trên nghe đơn giản, nhưng với ruby cứng 9 Mohs, mỗi giác đều tốn thời gian. Thợ thường dừng nhiều lần giữa chừng để soi, vì một giác mài lố là phải mài lùi cả vòng giác cho cân.
Đánh bóng giác ruby: phần tốn thời gian nhất
Với ruby, nhiều thợ nói mài các giác chỉ là một nửa công việc, nửa còn lại là đánh bóng. Đĩa đánh bóng thường làm bằng kim loại mềm hơn hoặc vật liệu tổng hợp, phủ bột kim cương rất mịn trộn với dầu hoặc chất bôi trơn. Mỗi giác phải được đánh tới khi soi kính lúp không còn vết xước của đĩa mài trước. Bỏ sót một giác là cả viên đá nhìn "đục" ở một góc.
Khó nhất là giữ cạnh giác sắc. Đánh bóng quá lâu, ấn mạnh tay hoặc đĩa đánh bóng mòn lệch sẽ làm cạnh tròn đi, các giác nhỏ có khi bị "ăn" mất. Thợ cẩn thận đánh từng giác ngắn, kiểm thường xuyên và giữ đĩa sạch. Bụi của một viên đá khác còn sót trên đĩa có thể để lại vết xước dài ngang mặt giác.
Spinel đánh bóng thuận tay hơn ruby, nhưng chính vì thuận tay mà người mới dễ đánh quá đà. Một số thợ dùng những loại bột và đĩa khác nhau cho ruby và cho spinel, để tránh lẫn hạt và để mỗi loại đá đạt độ bóng tốt nhất. Viên đá đánh bóng tốt khi nghiêng dưới đèn sẽ thấy mỗi giác như một tấm gương phẳng, phản chiếu rõ nét bóng đèn.
Mài bản địa và mài chính xác: hai cách nghĩ
Mài bản địa ưu tiên trọng lượng. Kiểu mài truyền thống ở nhiều vùng đá quý châu Á thường giữ đáy dày, dáng theo hình đá thô, chấp nhận giác hơi lệch. Viên đá nặng hơn, đôi khi có cửa sổ hoặc vùng tối, nhưng giữ được phần lớn chất liệu.
Mài chính xác ưu tiên ánh sáng và cân đối. Thợ theo thiết kế góc, dùng máy có chia độ, các giác đều, đáy đúng góc. Viên đá thường nhẹ hơn so với cùng khối đá thô nhưng sáng đều hơn.
Mài lại là chuyện thường. Nhiều viên ruby mài bản địa về sau được mài lại cho cân, sáng hơn, chấp nhận mất thêm trọng lượng. Đó là lựa chọn của chủ đá, cần tính kỹ trước khi làm.
Không có cách nào là "chuẩn" cho mọi viên. Một viên ruby có bao thể ở rìa có thể được mài bản địa hợp lý để giấu bao thể. Điều quan trọng là thợ biết mình đang đánh đổi điều gì và nói rõ với chủ đá.
Giác cắt ảnh hưởng tới màu như thế nào
Màu của viên đá thành phẩm không chỉ do màu đá thô. Ánh sáng đi trong viên đá càng xa thì càng bị hấp thụ nhiều, màu càng đậm. Vì vậy cùng một khối ruby, mài viên dày thì màu đậm hơn, mài viên mỏng thì nhạt hơn. Ruby màu rất đậm, gần tối, thường được mài nông hơn một chút để sáng lên; ruby màu nhạt thì có thể mài đáy sâu hơn và chọn kiểu giác nhiều phản xạ để màu "dồn" lại.
Với ruby đa sắc, hướng mặt bàn ảnh hưởng thêm một lớp nữa, như đã nói trong bài về đọc đá thô. Với spinel đơn chiết, màu gần như không đổi theo hướng nên thợ chỉ lo độ dày và kiểu giác. Spinel tím, hồng, đỏ của Lục Yên thường được mài để màu đều; spinel xanh lam do coban thường nhỏ, thợ hay chọn kiểu giác giúp viên đá trông sáng hơn kích thước thật.
Kiểu giác cũng góp phần. Giác lớn, ít mặt (như kiểu giác bậc thang của viên chữ nhật) cho những mảng sáng tối rộng, rõ; giác nhỏ, nhiều mặt (như kiểu cushion nhiều giác) cho ánh sáng vụn, lấp lánh và giúp che bớt bao thể nhỏ. Không có kiểu nào đẹp hơn tuyệt đối; tuỳ viên đá và ý thích người đeo.
Khi đi xem một viên ruby, spinel mài giác
Một vài điều người mua có thể tự kiểm bằng mắt thường, trước khi bàn tới giấy giám định:
- Đặt viên đá trên tờ giấy trắng có nét kẻ, nhìn từ trên xuống: thấy nét kẻ rõ qua giữa viên đá là dấu hiệu cửa sổ.
- Xoay nhẹ dưới ánh sáng đều, xem có mảng tối cố định không thay đổi khi xoay.
- Nhìn ngang để thấy đáy có phình to bất thường hay không.
- Soi kính lúp xem các cạnh giác có sắc, có giao đúng điểm, mặt giác có xước không.
- So màu dưới ánh sáng ban ngày và dưới đèn trong nhà, nhất là với ruby có huỳnh quang.
- Hỏi người bán viên đá có được mài lại không và mài lúc nào.
Những dấu hiệu này nói về tay nghề mài, không nói đá thật hay giả, có xử lý hay không. Phần đó cần phòng giám định.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao có viên ruby mài giác mà vùng giữa nhạt như thuỷ tinh?
Đó thường là cửa sổ, do phần đáy mài quá nông nên ánh sáng lọt ra phía sau thay vì phản xạ lên. Mài lại có thể sửa nhưng viên đá sẽ nhỏ đi; nên hỏi thợ có kinh nghiệm và cân nhắc kỹ.
Mài giác ruby có cần máy đắt tiền không?
Thợ truyền thống vẫn mài được bằng dụng cụ đơn giản, căn góc bằng mắt và tay. Máy có thước đo góc và đĩa chia độ giúp lặp lại góc chính xác hơn, kết quả đều hơn, nhất là với người mới học nghề.
Spinel mài giác có sáng bằng ruby không?
Spinel có chiết suất thấp hơn ruby một chút nhưng lại đơn chiết, ít bao thể ở nhiều viên, nên mài đúng góc vẫn cho độ sáng rất đẹp. Độ sáng phụ thuộc vào tay nghề và thiết kế góc nhiều hơn là tên loại đá.
Viên đá nặng hơn có phải là quý hơn?
Không hẳn. Viên đá giữ trọng lượng bằng cách để đáy dày có thể tối màu hoặc khó gắn trang sức. Khi so hai viên, nên xem cả độ sáng, độ cân và kích thước bề mặt, không chỉ con số trọng lượng.
Có nên mài lại viên ruby mài bản địa không?
Tuỳ mục đích. Nếu viên đá có cửa sổ lớn hoặc vùng tối rõ, mài lại có thể làm đẹp hơn nhưng mất trọng lượng. Nếu viên đá có giá trị sưu tập vì kiểu mài cũ, nhiều người chọn giữ nguyên.
Kiểu mài có ảnh hưởng tới giấy giám định không?
Giấy giám định thường ghi loại đá, tự nhiên hay tổng hợp, có xử lý hay không, kích thước, trọng lượng và kiểu dáng. Mài lại sau khi giám định thì trọng lượng và kích thước thay đổi, nên giấy cũ không còn khớp và cần giám định lại.