Ruby sao có sáu tia sáng chạy trên mặt vòm là nhờ những sợi kim cực mảnh nằm bên trong, xếp theo ba hướng trong mặt phẳng vuông góc với trục tinh thể. Muốn sao hiện ra đứng giữa viên đá, thợ phải tìm đúng trục ấy trên đá thô và đặt đỉnh vòm nằm ngay trên trục.
Ruby sao là một trong những loại đá gắn với tên Lục Yên. Nhưng không phải viên ruby đục nào có ánh lụa cũng thành ruby sao, và không phải thợ nào cũng mài được sao đứng giữa. Bài này kể quy trình theo góc nhìn người thợ: đọc đá, định hướng, tạo vòm, đánh bóng, và những đánh đổi phải chấp nhận. Bài không bàn giá, không nói tới tác dụng tâm linh của "sao".
Vì sao ruby có sao
Ruby là corundum, kết tinh hệ ba phương với một trục chính gọi là trục c. Trong một số viên ruby có những sợi kim cực mảnh, thường được mô tả là kim rutile, mọc theo ba hướng cách nhau 60 độ, cùng nằm trong mặt phẳng vuông góc với trục c. Mỗi bó kim song song phản xạ ánh sáng thành một vệt sáng vuông góc với hướng kim. Ba bó kim cho ba vệt sáng cắt nhau ở giữa, thành sáu tia.
Hiện tượng này gọi là asterism, tiếng Việt quen gọi là hiện tượng sao. Nó chỉ hiện ra khi viên đá được mài trơn thành vòm, vì bề mặt cong gom ánh sáng phản xạ từ các bó kim thành những đường mảnh. Mài giác thì những bó kim chỉ làm viên đá có ánh lụa, mờ đục.
Khi nhìn dưới một nguồn sáng duy nhất như bóng đèn hay đèn pin, sao hiện rõ nhất. Dưới ánh sáng tản, nhiều nguồn, sao mờ hoặc tách thành nhiều sao nhỏ. Vì vậy thợ luôn làm việc với một bóng đèn đơn khi kiểm sao, và người bán đá sao thường cầm theo một đèn pin nhỏ. Điều cần nhớ: sao là hiện tượng quang học do cấu trúc bên trong, không phải "dấu hiệu" gì khác.
Ruby sao ở Lục Yên: thợ thường gặp những dạng nào
Ruby có kim ở Lục Yên thường là ruby đục hoặc nửa trong, màu từ hồng tím tới đỏ, có khi pha nâu. Đá thô nhìn ngoài không có gì đặc biệt, chỉ khi rửa sạch, soi đèn mới thấy ánh lụa bên trong. Mức độ dày của kim rất khác nhau: kim thưa cho sao mờ, chỉ thấy khi nghiêng đúng góc; kim dày đều cho sao rõ nhưng thường làm viên đá đục hơn.
Ngoài ruby, vùng này còn có sapphire sao với màu xanh xám, xanh đậm hoặc gần như đen. Cách mài sapphire sao giống hệt ruby sao, vì cả hai đều là corundum. Spinel cũng có viên có sao, nhưng hiếm hơn nhiều và cấu trúc sao khác, thợ không gặp thường xuyên.
Một điều thợ hay lưu ý: không phải ánh lụa nào cũng cho sao đủ ba tia. Có viên chỉ có một bó kim nổi trội, mài lên chỉ thấy một vệt sáng như mắt mèo; có viên kim phân bố không đều, sao có tia dài tia ngắn. Đọc đá kỹ giúp thợ dự đoán khá sát, nhưng chỉ khi vòm đã thành hình mới biết chắc sao ra sao. Đó cũng là cái thú và cái rủi của nghề mài sao.
Tìm trục và vùng kim trên đá thô
Đây là các bước thợ thường làm trước khi tạo phôi cho một viên ruby định mài sao. Bước nào cũng dùng một bóng đèn đơn.
- Rửa sạch đá, mài một mặt phẳng nhỏ nếu vỏ quá sần để nhìn vào trong.
- Xoay đá dưới đèn, tìm hướng mà ánh lụa sáng lên đều nhất. Khi nhìn dọc trục c, ánh lụa thường hiện thành những vệt giao nhau.
- Với tinh thể còn dáng lục giác, dựa vào mặt lục giác: trục c vuông góc với mặt này.
- Đánh dấu bằng bút hướng trục c lên đá thô.
- Đặt một giọt nước hoặc dầu lên mặt đá ở phía định làm đỉnh, soi đèn để thấy sơ bộ các vệt sao.
- Xác định vùng kim dày đều nhất; đó sẽ là phần nằm ngay dưới đỉnh vòm.
- Tạo phôi sao cho đáy phẳng gần như vuông góc với trục c, đỉnh vòm nằm phía đối diện.
Bước giọt nước rất được thợ ưa dùng: mặt cong của giọt nước tạm đóng vai một vòm nhỏ, giúp thấy sao trước khi phải mài bỏ chút đá nào.
Đặt đỉnh vòm: nguồn gốc của sao lệch
Sao đứng giữa khi đỉnh vòm nằm trên trục c. Nếu đặt đúng, khi nhìn thẳng từ trên xuống dưới một bóng đèn, tâm sao nằm ngay đỉnh viên đá, sáu tia xoè đều xuống sườn.
Lệch trục một chút, sao trôi khỏi đỉnh. Tâm sao nằm lệch sang một bên, phải nghiêng viên đá mới thấy sao ở giữa. Khi gắn lên nhẫn, sao luôn lệch.
Lệch nhiều, tia sao bị cụt. Một vài tia chạy ra khỏi mép vòm hoặc mờ hẳn, sao không còn đủ sáu tia.
Sửa lệch bằng cách mài lại vòm. Thợ có thể mài dời đỉnh vòm về đúng trục, nhưng phải bỏ thêm đá. Có khi chủ đá chấp nhận sao hơi lệch để giữ trọng lượng.
Đáy cũng phải đúng hướng. Nhiều thợ để đáy hơi nghiêng theo trục để sao đứng giữa mà không cần mài vòm lệch. Kiểu này giữ được đá nhưng khi gắn trang sức phải làm ổ khéo.
Độ cao vòm, độ dày đáy và độ rõ của sao
Ngoài định hướng, hình dáng vòm ảnh hưởng nhiều tới cách sao hiện lên. Bảng dưới gom những lựa chọn hay gặp.
| Lựa chọn | Ảnh hưởng tới sao | Đánh đổi |
|---|---|---|
| Vòm cao | Tia sao mảnh, rõ, chạy dài xuống sườn | Viên đá dày, nặng, khó gắn ổ thấp |
| Vòm thấp | Sao loè, tia ngắn và to | Viên đá mỏng, nhẹ, màu có thể nhạt |
| Đáy dày, chưa mài phẳng hết | Ít ảnh hưởng tới sao nhưng nặng | Hay gặp ở kiểu mài giữ trọng lượng |
| Đáy mài phẳng, vát mép | Sao không đổi, viên đá gọn | Mất thêm chút đá nhưng dễ dùng |
| Vòm lệch, sườn không đều | Tia sao cong, độ dài các tia khác nhau | Thường do mài vội, nên sửa |
Thợ có kinh nghiệm thường thử độ cao vòm từng chút, mỗi lần mài lại soi đèn đơn, dừng lại khi sao rõ vừa ý thay vì cứ mài theo khuôn.
Với sapphire sao màu tối, thợ còn để ý thêm một điều: vòm quá cao làm viên đá dày, nền màu gần như đen, sao nổi rõ nhưng màu đá khó thấy; vòm thấp hơn thì nền sáng lên nhưng sao kém sắc. Lựa chọn lại quay về câu hỏi chủ đá muốn ưu tiên điều gì.
Đánh bóng ruby sao
Sao rõ hay mờ phụ thuộc rất nhiều vào mặt vòm có bóng hay không. Một vòm còn vết xước nhỏ sẽ làm ánh sáng tán xạ, tia sao nhoè đi. Thợ đánh bóng ruby sao bằng bột kim cương mịn trên đĩa mềm hoặc vật liệu đàn hồi, vừa lăn vừa xoay que như lúc tạo vòm để độ bóng đều khắp.
Ruby có kim thường có những chỗ bề mặt hơi mềm hơn hoặc lỗ rỗ nhỏ ở nơi kim chạm mặt. Đánh bóng không khéo, những chỗ này thành vệt lõm, tia sao chạy qua bị gãy. Thợ cẩn thận sẽ đánh nhẹ, nhiều lần, và soi đèn đơn sau mỗi lần để theo dõi.
Một chi tiết người ngoài ít để ý: cạnh viền và mép đáy cũng cần đánh bóng hoặc ít nhất mài mịn. Viên ruby sao gắn chấu hở hoặc làm mặt dây nhìn được từ cạnh; mép còn thô làm viên đá trông kém chăm chút, dù sao trên vòm rất đẹp.
Từ xưởng mài tới thợ kim hoàn: giữ sao đứng giữa khi gắn
Một viên ruby sao mài đẹp vẫn có thể "lệch" khi lên trang sức nếu ổ gắn không đúng. Sao chỉ đứng giữa khi đỉnh vòm hướng thẳng lên, tức trục c vuông góc với mặt nhẫn. Nếu thợ kim hoàn đặt viên đá hơi nghiêng trong ổ, người đeo nhìn thẳng xuống sẽ thấy sao trôi về một phía.
Vì vậy thợ mài cẩn thận thường đánh dấu hoặc dặn kèm: đáy viên đá đã được mài vuông góc với trục, cứ đặt phẳng là sao đứng giữa. Với viên có đáy hơi nghiêng để bù trục, thợ mài phải nói rõ để thợ kim hoàn làm ổ đỡ nghiêng tương ứng. Thiếu một câu dặn, viên đá đẹp lên nhẫn lại thành viên sao lệch.
Chấu và viền cũng ảnh hưởng. Chấu quá to che mất chân tia sao ở sườn vòm; ổ viền kín quá cao làm phần sườn chìm vào kim loại, sao ngắn lại. Nhiều người làm trang sức chọn chấu mảnh và ổ thấp vừa đủ cho ruby sao. Người mua nhẫn ruby sao có thể tự kiểm bằng cách dùng đèn pin chiếu thẳng từ trên xuống: sao đứng giữa, đủ tia là viên đá được gắn đúng.
Đánh đổi của người mài sao
Mài ruby sao luôn có những lựa chọn không vẹn cả đôi đường. Vùng kim dày cho sao rõ nhất thường lại là vùng đục, màu nhạt; vùng màu đẹp nhất có khi kim thưa, sao mờ. Thợ phải hỏi chủ đá muốn ưu tiên gì: sao rõ, màu đẹp hay trọng lượng. Không có câu trả lời đúng chung cho mọi viên.
Trọng lượng cũng là chuyện khó nói. Đặt đỉnh vòm đúng trục có thể buộc phải bỏ đi một phần lớn khối đá, nhất là khi trục c nằm xiên so với hình dáng cục đá. Ví dụ giả định: một cục ruby có kim, hình thuôn dài, trục c lại chạy ngang thân; muốn sao đứng giữa thì viên thành phẩm có khi chỉ bằng một phần nhỏ khối ban đầu. Người thợ nên nói trước những khả năng này để chủ đá không bất ngờ.
Cuối cùng, người mài sao trung thực luôn nhắc khách một điều: ruby sao tổng hợp có từ lâu, sao thường sắc nét, đều đặn hơn đá tự nhiên. Thấy một viên sao hoàn hảo một cách bất thường thì càng nên đưa giám định. Thợ mài nhận diện được cấu trúc kim khi làm việc, nhưng kết luận tự nhiên hay tổng hợp là việc của phòng giám định.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao ruby sao phải xem dưới một bóng đèn?
Sao hình thành từ ánh sáng phản xạ trên các bó kim bên trong. Một nguồn sáng đơn cho sáu tia gọn, rõ; nhiều nguồn sáng thì mỗi nguồn tạo một sao riêng, chồng lên nhau làm sao nhoè hoặc rối.
Có thể mài ruby sao thành ruby mài giác không?
Về kỹ thuật thì mài được, nhưng kim bên trong làm viên đá mờ, mài giác thường không sáng đẹp. Phần lớn ruby có kim dày được giữ ở dạng mặt trứng để tận dụng hiện tượng sao.
Sao bị lệch có sửa được không?
Thường sửa được bằng cách mài lại vòm để đưa đỉnh về đúng trục, đổi lại viên đá sẽ nhẹ và nhỏ hơn. Nên hỏi thợ ước lượng mức hao hụt trước khi quyết định.
Ruby sao Lục Yên có phải đều có sáu tia?
Phần lớn sao trên corundum là sáu tia. Một số viên có kim phân bố không đều nên sao thiếu tia hoặc tia dài ngắn khác nhau. Những dạng sao đặc biệt khác có được ghi nhận ở nhiều nơi, cần giám định riêng để kết luận.
Làm sao biết ruby sao là tự nhiên hay tổng hợp?
Sao quá sắc, quá đều, màu đồng nhất bất thường là dấu hiệu nên nghi, nhưng không đủ để kết luận. Cần phòng giám định soi cấu trúc bên trong và dấu vết phát triển tinh thể để xác định.
Đánh bóng lại có làm sao rõ hơn không?
Có thể, nếu mặt vòm đã trầy xước do đeo lâu. Đánh bóng lại làm bề mặt nhẵn, ánh sáng phản xạ gọn hơn, tia sao rõ lại. Viên đá chỉ mất rất ít trọng lượng nếu chỉ đánh bóng.