Phần lớn ruby và spinel Lục Yên không đủ trong để mài giác; những viên ấy được mài trơn thành mặt trứng (cabochon), một vòm cong nhẵn không có giác. Dáng vòm, độ dày và kiểu đáy quyết định viên đá nhìn sáng hay tối, bền hay dễ mẻ, gắn trang sức dễ hay khó.
Mài mặt trứng hay bị coi là việc dễ hơn mài giác. Thật ra mài trơn một viên ruby nhiều nứt mà không làm vỡ, giữ vòm đều và mặt bóng như gương đòi hỏi tay nghề không kém. Bài này đi qua những lựa chọn của người thợ, không bàn giá, không bàn tác dụng phong thuỷ của đá. Phần mài ruby sao, vốn đòi hỏi định hướng riêng, được tách ra một bài khác.
Vì sao đá Lục Yên hay được mài mặt trứng
Ruby và spinel Lục Yên mọc trong đá hoa, quá trình hình thành và những biến động địa chất về sau khiến nhiều tinh thể bị nứt, lẫn bao thể khoáng vật khác hoặc có những đám kim mảnh. Trong một túi đá thô thông thường, số viên đủ trong để mài giác thường ít hơn hẳn số viên hợp mài trơn.
Mài giác làm ánh sáng phản xạ nhiều lần bên trong, nên mọi vết nứt, mọi bao thể đều bị phóng to trong mắt người xem. Mài mặt trứng thì khác: bề mặt cong nhẵn tạo một vệt sáng mềm chạy trên vòm, mắt người nhìn vào màu và độ bóng nhiều hơn là nhìn vào bên trong. Vì thế một viên ruby đục màu đẹp, mài trơn khéo, vẫn là một viên đá đẹp.
Mặt trứng còn bền hơn khi đeo hằng ngày. Không có cạnh giác sắc nên ít bị mẻ cạnh; đáy dày giúp viên đá chịu va chạm tốt hơn. Đây là lý do nhiều mặt nhẫn, mặt dây ruby của vùng là mặt trứng. Với đá có hiện tượng quang học như ánh sao, mài mặt trứng là bắt buộc để hiện tượng đó hiện ra.
Các dáng mặt trứng thường gặp
Thợ chọn dáng theo hình phôi, độ trong và mục đích dùng. Bảng dưới gom những dáng hay gặp ở xưởng nhỏ.
| Dáng | Đặc điểm | Hợp với |
|---|---|---|
| Vòm cao | Vòm nhô cao, sườn dốc | Đá có màu nhạt cần dày để đậm lên; đá có hiện tượng quang học |
| Vòm thấp | Vòm dẹt, mỏng hơn | Đá màu đậm, cần mỏng để sáng lên; mặt nhẫn kiểu dẹt |
| Hai mặt vòm | Cả trên và dưới đều cong | Đá giữ trọng lượng, mặt dây treo nhìn cả hai mặt |
| Đáy phẳng | Mặt dưới phẳng, có thể vát nhẹ mép | Dễ gắn chấu, gắn ổ; phổ biến nhất |
| Đáy lõm | Mặt dưới khoét lõm vào | Đá màu rất đậm, khoét để mỏng lại cho ánh sáng đi qua |
Đáy lõm ít gặp hơn vì tốn công và dễ làm yếu viên đá nếu khoét sâu. Khi gặp viên ruby đáy lõm, người mua có thể hỏi thợ lý do để hiểu viên đá.
Dáng nhìn từ trên xuống cũng có nhiều lựa chọn: oval là phổ biến nhất vì hợp hình phôi và dễ gắn trang sức; tròn đòi hỏi bỏ nhiều đá hơn; giọt nước, trái tim hay chữ nhật bo góc thường dành cho viên có hình phôi gợi sẵn dáng đó. Thợ ít khi ép một viên đá vào dáng xa hình phôi, vì phần mài bỏ thêm chính là phần đá mất đi.
Các bước mài một viên mặt trứng
Trình tự thường gặp, áp dụng cho ruby và spinel. Với ruby, mỗi bước đều chậm hơn vì đá cứng.
- Chọn mặt đáy: thường là mặt có vết nứt hoặc bao thể khó coi nhất, để giấu chúng xuống dưới.
- Mài phẳng mặt đáy trên đĩa thô, vạch đường viền bằng khuôn mẫu hình oval hoặc tròn.
- Mài viền theo đường vạch, tạo dáng nhìn từ trên xuống cho cân.
- Mài vát nhẹ mép đáy để đá ít mẻ khi gắn vào ổ.
- Gắn đá lên que bằng sáp, mặt đáy áp vào đầu que.
- Mài vòm bằng cách vừa lăn vừa xoay que trên đĩa, đi từ viền lên đỉnh, giữ vòm đều mọi phía.
- Chuyển dần sang đĩa mịn, xoá vết xước của lần trước.
- Đánh bóng bằng bột kim cương mịn trên đĩa mềm cho tới khi vệt sáng chạy trên vòm liền mạch.
- Tháo que, làm sạch, soi lại dưới đèn và kính lúp, cân và ghi chép.
Bước lăn que tạo vòm là bước khó học nhất. Người mới hay mài vòm có "bậc" hoặc bị phẳng ở một bên; thợ quen tay thì vòm tròn đều như vỏ trứng.
Mài ruby nhiều nứt mà không làm vỡ
Đi nhẹ ở vùng nứt. Lực ép và nhiệt sinh ra khi mài có thể làm vết nứt lan rộng. Thợ giảm lực, giữ nước làm mát liên tục khi đi qua vùng có nứt.
Không để nứt nằm ở đỉnh vòm. Đỉnh vòm là chỗ chịu va chạm nhiều nhất khi đeo. Nếu có thể, thợ xoay để vết nứt chạy xuống sườn hoặc xuống đáy.
Chấp nhận viên nhỏ hơn. Có khi phải mài bỏ thêm một phần để loại vết nứt hở ở mép. Viên nhỏ mà chắc vẫn hơn viên to dễ vỡ khi gắn chấu.
Cẩn thận với vết nứt đã được lấp. Đá từng qua xử lý lấp đầy có thể bị tróc, lộ vết khi mài hoặc đánh bóng. Nếu thấy vật liệu lạ trong vết nứt, thợ nên báo chủ đá và gợi ý giám định.
Ghi lại tình trạng trước khi mài. Chụp ảnh các vết nứt có sẵn để khi giao lại cho khách, hai bên cùng biết vết nào có từ trước.
Độ dày và đáy: chuyện trọng lượng và chuyện đeo
Mặt trứng cho phép giữ trọng lượng nhiều hơn mài giác, nên có xu hướng để đáy rất dày. Một viên ruby đục mài vòm cao, đáy dày nhìn từ trên xuống có thể nhỏ nhưng cân lên lại nặng. Với người mua chỉ nhìn con số trọng lượng, điều này dễ gây hiểu nhầm. Nhìn ngang viên đá là cách đơn giản nhất để thấy độ dày thật.
Đáy dày cũng làm khó thợ kim hoàn. Ổ gắn phải sâu hơn, chấu phải dài hơn, mặt nhẫn cao lên, dễ vướng khi đeo. Vì vậy ở xưởng có hợp tác với thợ kim hoàn, người mài thường hỏi trước: viên đá này sẽ lên nhẫn, lên mặt dây hay để bộ sưu tập. Câu trả lời quyết định độ dày phù hợp.
Màu cũng liên quan tới độ dày. Ruby màu đậm mài dày sẽ gần như đen dưới ánh sáng yếu; thợ thường mài mỏng hơn hoặc khoét đáy để ánh sáng đi qua. Ruby màu nhạt thì ngược lại, để dày giúp màu đậm lên. Một ví dụ giả định: hai mẩu spinel tím cùng cỡ, mẩu nhạt mài vòm cao, mẩu đậm mài vòm thấp, khi đặt cạnh nhau lại có màu gần giống nhau.
Spinel và tourmaline mặt trứng khác ruby ở đâu
Spinel mềm hơn ruby một chút nên mài vòm nhanh hơn, đánh bóng cũng thuận tay hơn. Vì không có đa sắc, thợ không phải lo hướng màu, chỉ cần lo giấu bao thể và chọn độ dày theo màu. Spinel Lục Yên nhiều viên nhỏ, mài mặt trứng nhỏ để làm hạt điểm trên trang sức hoặc ghép thành bộ có màu gần nhau.
Tourmaline cứng thấp hơn, khoảng 7 đến 7,5, dễ nứt ngang thân và rất nhạy với nhiệt khi mài. Thợ phải giữ nước liên tục, đi nhẹ tay. Tourmaline đa sắc mạnh nên hướng đặt vòm vẫn quan trọng như ruby, có khi còn hơn. Một số tourmaline có những đám ống mảnh song song có thể cho hiệu ứng ánh mắt mèo khi mài vòm đúng hướng.
Với tất cả các loại đá, bước đánh bóng là phần phân biệt thợ cẩn thận và thợ vội. Mặt trứng không có giác để đánh lừa mắt, nên mọi vết xước, mọi chỗ lõm đều lộ ra khi nghiêng viên đá dưới đèn. Thợ giỏi soi viên đá dưới một bóng đèn duy nhất, nhìn vệt sáng chạy trên vòm: vệt liền mạch, không gãy là vòm đều và bóng tốt.
Tự kiểm một viên mặt trứng bằng mắt
Người mua hoặc người nhận lại đá sau khi gửi mài có thể tự kiểm vài điều đơn giản, không cần dụng cụ chuyên môn:
- Đặt viên đá dưới một bóng đèn, nghiêng chậm: vệt sáng chạy trên vòm phải liền, không gãy, không méo.
- Nhìn từ trên xuống: đường viền cân hai bên, không bị lệch về một phía.
- Nhìn ngang: vòm tròn đều, không có bậc hay chỗ phẳng; đáy không phình quá mức.
- Sờ nhẹ mép đáy: có vát mép thì khi gắn ổ ít bị mẻ.
- Soi kính lúp mặt vòm: không còn vết xước của đĩa thô, không có lỗ rỗ lớn do bao thể bị bong ra.
- Đối chiếu với ảnh chụp trước khi mài nếu là đá của mình gửi thợ.
Vết rỗ nhỏ trên bề mặt ruby mặt trứng không hiếm, vì bao thể nằm sát mặt có thể bị bật ra khi mài. Điều đó không có nghĩa thợ làm ẩu; nhưng rỗ lớn ở đỉnh vòm thì nên hỏi thợ có thể mài thêm để xoá không.
Mặt trứng trong trang sức và đồ trưng bày của vùng
Ở Lục Yên, mặt trứng ruby, spinel không chỉ dùng cho nhẫn. Những viên nhỏ, màu gần nhau được gom thành bộ để gắn quanh một viên lớn hoặc làm hoa tai. Viên lớn hơn, nhiều bao thể, có thể làm mặt dây, khuy áo, hoặc gắn vào đồ bạc. Những viên quá đục nhưng màu đẹp đôi khi được giữ nguyên dạng mặt trứng to để làm đồ trưng bày nhỏ.
Một số xưởng mài trơn cả những mẩu đá hoa trắng có lẫn tinh thể ruby, để lộ những chấm đỏ trên nền trắng. Kiểu này không còn là viên đá quý gắn nhẫn mà gần với đá cảnh, đá trưng bày, nhưng kỹ thuật tạo vòm, đánh bóng thì giống nhau. Vì đá hoa mềm hơn ruby rất nhiều, mài vòm trên loại đá này cần tay rất đều: phần đá hoa mòn nhanh, phần ruby mòn chậm, dễ để lại những chấm ruby nhô lên mặt.
Dù dùng vào việc gì, người làm nghề ở vùng này thường nhắc nhau một điều: mô tả đúng cái mình bán. Ruby đục mài trơn là ruby đục mài trơn, không gọi thành ruby cao cấp; đá hoa có chấm ruby là đá trưng bày, không gọi thành khối ruby nguyên chất. Nói đúng giúp giữ tên tuổi của cả vùng đá.
Câu hỏi thường gặp
Mặt trứng có phải là kiểu mài cho đá kém chất lượng không?
Không. Mặt trứng là kiểu mài phù hợp với đá đục, nhiều bao thể hoặc có hiện tượng quang học. Nhiều viên ruby, spinel mặt trứng có màu rất đẹp và được giới sưu tập quý. Kiểu mài chọn theo tính chất viên đá.
Làm sao biết viên mặt trứng có đáy quá dày?
Nhìn ngang viên đá, so chiều cao với chiều rộng. Nếu phần dưới viền phình to, sâu hơn hẳn phần vòm, viên đá có thể được để dày để giữ trọng lượng. Hỏi người bán kích thước ba chiều cũng là cách hay.
Ruby mặt trứng đeo hằng ngày có bền không?
Ruby cứng 9 Mohs và mặt trứng không có cạnh sắc nên khá bền khi đeo. Dù vậy, viên có nhiều vết nứt vẫn có thể mẻ khi va đập mạnh, nên tháo ra khi làm việc nặng và cất riêng với trang sức khác.
Đáy lõm trên viên ruby để làm gì?
Đáy lõm làm phần giữa viên đá mỏng lại để ánh sáng đi qua dễ hơn, giúp viên đá màu rất đậm sáng lên. Cách này tốn công và cần làm khéo để viên đá không yếu đi.
Mài mặt trứng có làm lộ đá đã xử lý không?
Có thể. Ruby đã lấp đầy vết nứt bằng vật liệu như thuỷ tinh đôi khi lộ dấu khi mài hoặc đánh bóng lại. Thấy dấu hiệu lạ, thợ nên dừng lại, báo chủ đá và gợi ý đưa đi giám định.
Có thể tự mài mặt trứng ở nhà không?
Có người tự học với đá mềm, rẻ để làm quen. Với ruby và spinel, cần đĩa kim cương, nước làm mát và khẩu trang lọc bụi. Người mới nên bắt đầu với đá không quý trước khi chạm vào đá của mình.