Đá cảnh ruby giả thường thuộc một trong bốn kiểu: hạt ruby thật nhưng nhỏ, xấu được khoan lỗ gắn keo vào khối đá hoa; tinh thể tổng hợp cấy vào đá mẹ; đá hoa hay đá khác được nhuộm, sơn đỏ từng đốm; và đá có ruby nhưng từ mỏ nước ngoài, như ruby trong zoisite xanh hay trong mica xanh, được bán với mác "đá Lục Yên". Mỗi kiểu để lại dấu vết ở chỗ hạt đỏ tiếp giáp với đá nền, và đó là nơi bạn nên nhìn kỹ nhất.
Khối đá hoa trắng lấm tấm ruby và spinel là món trưng bày được nhiều người ưa khi đến vùng Lục Yên, vì nó giữ được hình ảnh viên đá quý còn nằm trong lòng đá mẹ. Cũng vì được ưa, nó là thứ dễ bị làm giả nhất trong nhóm đá thô. Bài này đi qua từng kiểu làm giả, dấu hiệu ở vùng tiếp giáp, và cách kiểm mà không làm hỏng khối đá.
Một khối đá cảnh ruby tự nhiên trông như thế nào
Ruby và spinel của vùng hình thành trong đá hoa, tức đá vôi đã biến chất dưới nhiệt độ và áp suất cao. Khi khai thác, người ta có thể gặp những khối đá hoa màu trắng đến xám nhạt, trong đó lấm tấm tinh thể đỏ, hồng, tím. Tinh thể ruby thường có dạng lục giác, dạng thùng hay tấm dẹt; tinh thể spinel thường có dạng bát diện như hai kim tự tháp úp vào nhau. Đi kèm có thể có mica vàng nâu, khoáng vật xanh đen và những mạch canxit.
Điểm quan trọng là cách tinh thể nằm trong đá. Tinh thể tự nhiên mọc cùng đá nền nên ranh giới giữa chúng là ranh giới của hai khoáng vật đan vào nhau: không có khe hở, không có lớp keo, đá nền ôm sát theo mọi gờ của tinh thể. Phần tinh thể lộ ra bề mặt thường có mặt hơi mờ, bám bụi đá, có khi sứt mẻ do va chạm khi khai thác hay vận chuyển.
Màu của ruby trong khối đá cảnh tự nhiên thường không đều nhau: có hạt đỏ đậm, có hạt hồng nhạt, có hạt đục như sứ. Kích thước và khoảng cách giữa các hạt cũng ngẫu nhiên. Một khối đá có những hạt ruby đỏ tươi, cùng cỡ, rải đều như được sắp đặt thì nên được nhìn kỹ hơn, vì tự nhiên hiếm khi ngăn nắp như vậy.
Hạt ruby gắn keo vào khối đá hoa
Đây là kiểu làm giả phổ biến nhất vì nguyên liệu rẻ và dễ làm. Người làm lấy một khối đá hoa trắng không có ruby hoặc có rất ít, khoan những hốc nhỏ trên bề mặt, rồi gắn vào đó những hạt ruby thô nhỏ, đục, kém màu, có khi là mảnh vụn còn lại sau khi mài. Hạt ruby là ruby thật, nên người bán vẫn bảo được rằng đó là "ruby thật trong đá" mà không hẳn là nói dối về vật liệu.
Dấu vết nằm ở viền mỗi hạt. Soi kỹ bằng kính lúp, bạn có thể thấy một khe hở mảnh hoặc một lớp chất trong, hơi vàng, bóng hơn đá nền quanh hạt ruby; đó là keo. Có khi bột đá trộn keo được trét quanh để che, tạo một vành màu trắng khác sắc với đá hoa xung quanh. Hạt ruby gắn vào thường "nằm" trong hốc chứ không đan vào đá, và nếu nhìn nghiêng có thể thấy hạt hơi nhô hoặc hơi lún.
Một thử nghiệm không phá huỷ là chiếu đèn cực tím vào khối đá trong phòng tối. Nhiều loại keo và nhựa phát quang màu xanh trắng hay vàng nhạt, khác hẳn đá hoa và ruby. Vành sáng quanh từng hạt ruby là dấu hiệu gợi ý mạnh của việc gắn ghép. Tuy nhiên đá hoa và các khoáng vật đi kèm đôi khi cũng phát quang, nên cần so sánh nhiều vị trí trên khối đá.
Tinh thể tổng hợp cấy vào đá mẹ
Một kiểu tinh vi hơn là dùng tinh thể ruby hay spinel tổng hợp, đặc biệt là loại mọc bằng phương pháp flux có hình lục giác đẹp, để cấy vào khối đá. Khi làm khéo, người làm có thể đục hốc theo đúng hình tinh thể, gắn vào rồi trét bột đá, tạo cảm giác tinh thể mọc tự nhiên. Khối đá kiểu này thường có tinh thể to, đỏ đẹp, cạnh sắc, và được rao như mẫu hiếm.
Dấu hiệu nghi ngờ đầu tiên là tinh thể quá đẹp so với đá nền. Một tinh thể ruby lớn, trong, đỏ đậm, có mặt bóng như vừa mài, nằm trong một khối đá hoa bình thường là sự kết hợp hiếm gặp trong tự nhiên. Tinh thể tự nhiên mọc trong đá thường có mặt đục hơn, có vết ăn mòn hay khoáng vật bám vào, và màu thay đổi theo vùng.
Dấu hiệu thứ hai là vùng tiếp giáp, như với hạt gắn keo: tìm khe hở, keo, vành bột đá. Dấu hiệu thứ ba cần phòng giám định: soi tinh thể dưới kính hiển vi tìm bao thể chất trợ chảy hay mảnh bạch kim của ruby flux. Với khối đá lớn khó mang đi, có thể nhờ người có chuyên môn mang thiết bị cầm tay tới xem hoặc chụp ảnh cận vùng tiếp giáp để hỏi ý kiến.
Đá nhuộm, đá sơn, đá tẩm nhựa
Đốm đỏ nhuộm. Đá hoa hay đá khác có thể được chấm thuốc nhuộm đỏ ở những chỗ có khoáng vật xốp, tạo các đốm đỏ giống ruby. Màu nhuộm thấm loang ra vùng xung quanh, ranh giới mờ, không có hình tinh thể. Soi kính lúp thấy màu đỏ nằm trên bề mặt hoặc theo vết nứt chứ không phải một khối tinh thể riêng.
Sơn bóng phủ ngoài. Cả khối đá được phủ một lớp sơn bóng hay nhựa trong để màu ruby tươi hơn, đá nền trắng hơn, trông như vừa rửa nước. Lớp phủ có thể bong tróc ở góc cạnh, có mùi nhựa khi để nơi nóng, và làm bề mặt bóng đều một cách thiếu tự nhiên. Đá cảnh tự nhiên thường có độ bóng khác nhau giữa đá nền và tinh thể.
Tẩm nhựa cho chắc. Đá nền nhiều nứt có thể được tẩm nhựa để không vỡ khi vận chuyển. Việc này không hẳn là gian dối nếu được nói rõ, nhưng nó thay đổi bản chất khối đá và có thể che các vết gắn ghép. Khối đá nhẹ hơn mong đợi so với kích thước, có chỗ bóng như thuỷ tinh trong khe nứt, là dấu hiệu nên hỏi.
Đá ép từ bột. Bột đá hoa trộn nhựa đổ khuôn, rắc mảnh ruby vụn lên bề mặt, tạo thành "khối đá" có hình dạng đẹp. Loại này thường nhẹ, đá nền đồng đều quá mức, không có vân hay mạch tự nhiên, và mặt dưới có thể còn dấu khuôn.
Đá có ruby từ nơi khác hay bị nhầm với đá Lục Yên
Một số loại đá có ruby từ các mỏ nước ngoài được bán rộng rãi làm đá trưng bày, chạm khắc, hạt chuỗi. Chúng là đá tự nhiên đẹp, chỉ không phải đá của vùng.
| Loại | Đá nền | Hình ảnh thường gặp | Khác với đá cảnh Lục Yên ở chỗ |
|---|---|---|---|
| Ruby trong zoisite | Zoisite màu xanh lá, thường lẫn mảng đen | Đốm ruby đỏ hồng đục trên nền xanh lá, hay được mài nhẵn làm tượng, chén | Đá nền xanh lá chứ không phải đá hoa trắng xám |
| Ruby trong fuchsite | Mica crom màu xanh lục, có ánh lấp lánh | Hạt ruby đỏ tím đục trên nền xanh óng, hay mài cabochon và đánh bóng | Đá nền mềm, lấp lánh vảy mica |
| Ruby trong kyanite | Kyanite màu xanh lam | Ruby đỏ cạnh mảng xanh lam, thường mài cabochon | Đá nền xanh lam, có thớ sợi |
| Ruby trong đá hoa từ mỏ nước ngoài | Đá hoa trắng như ở Lục Yên | Rất giống đá cảnh của vùng | Gần như không phân biệt được bằng mắt |
Ba dòng đầu dễ nhận vì đá nền khác màu hẳn đá hoa của vùng. Dòng cuối là khó nhất: đá hoa chứa ruby có ở nhiều nơi trên thế giới, và một khối đá trưng bày thường không có giấy giám định xuất xứ. Với loại này, điều duy nhất bạn có là lời người bán, nên hãy ghi lời ấy vào hoá đơn.
Kiểm tra một khối đá cảnh mà không làm hỏng nó
Đá cảnh khác đá mài ở chỗ bạn không thể mang cả khối vào kính hiển vi. Các bước dưới đây giúp bạn xem kỹ mà không gây hư hại:
- Xem dưới ánh sáng tự nhiên trước, ghi nhận sự phân bố, kích thước, màu của các hạt đỏ; sự đều đặn bất thường là điều cần ghi lại.
- Dùng kính lúp 10x soi viền từng hạt lớn, tìm khe hở, keo trong hơi vàng, vành bột đá khác màu.
- Trong phòng tối, chiếu đèn cực tím, quan sát vùng phát quang lạ quanh các hạt hoặc dọc các đường nứt.
- Nhấc thử để cảm nhận trọng lượng so với kích thước; khối đá ép hay tẩm nhiều nhựa thường nhẹ hơn mong đợi.
- Lật mặt dưới và các mặt khuất: dấu khuôn, vết cắt máy quá phẳng, lớp sơn bong là những thứ người làm giả hay quên xử lý.
- Không nhỏ axit, không hơ lửa, không cạy hạt ruby ra để thử; đá hoa vốn sủi bọt với axit nên phép thử ấy không nói lên điều gì, lại làm hỏng đá.
- Với khối đá giá trị lớn, chụp ảnh cận các vùng nghi ngờ và hỏi ý kiến người có chuyên môn ngọc học trước khi quyết định.
Nếu bạn mua đá cảnh làm quà hay trưng bày cho vui và chấp nhận khối đá có gắn ghép, điều đó hoàn toàn được, miễn là bạn biết và trả số tiền tương xứng. Điều cần tránh là trả tiền cho "mẫu đá tự nhiên hiếm của Lục Yên" mà thực tế là một sản phẩm thủ công.
Mua đá cảnh làm quà: điều nên ghi lại
Đá cảnh ruby thường được mua làm quà tặng, quà tân gia, quà biếu, nên người mua hay ngại hỏi kỹ vì sợ mất vui. Nhưng chính vì là quà, món đá sẽ được người nhận trưng lâu năm và kể lại cho người khác, nên biết đúng bản chất của nó lại càng cần. Một khối đá gắn ghép được tặng như "mẫu đá tự nhiên hiếm" có thể gây ngượng về sau nếu ai đó nhận ra.
Khi mua, hãy đề nghị người bán ghi vào hoá đơn: loại đá nền, loại tinh thể, có gắn ghép, tẩm nhựa hay phủ bóng hay không, và nguồn gốc theo lời người bán. Chụp ảnh khối đá từ nhiều phía, chụp cận vài hạt ruby lớn, để sau này có thể so lại nếu khối đá bị đổi hay bị hỏng khi vận chuyển. Hỏi thêm cách vận chuyển an toàn và đế kê phù hợp với trọng lượng.
Nếu khối đá là sản phẩm gắn ghép nhưng bạn vẫn thích vì đẹp và hợp túi tiền, cứ mua, chỉ cần khi tặng thì nói đúng là đá trang trí có gắn ruby. Món quà vẫn đẹp và vẫn mang dấu ấn chuyến đi tới vùng đá, mà người nhận không phải mang một hiểu lầm suốt nhiều năm.
Câu hỏi thường gặp
Đá cảnh ruby có gắn keo có phải đá giả không?
Hạt ruby gắn vào có thể là ruby thật, nhưng khối đá không còn là mẫu tự nhiên nguyên trạng. Nếu được bán đúng là đá cảnh gắn ghép thì đó là sản phẩm thủ công hợp lệ; nếu được bán như mẫu đá tự nhiên thì người mua đang bị mô tả sai.
Làm sao biết hạt ruby mọc tự nhiên trong đá hay được gắn vào?
Soi kỹ vùng tiếp giáp giữa hạt và đá nền. Tinh thể mọc tự nhiên được đá nền ôm sát, không có khe hở hay lớp keo. Hạt gắn vào thường có khe mảnh, keo trong hơi vàng hoặc vành bột đá khác màu, và có thể phát quang lạ dưới đèn cực tím.
Ruby trong đá xanh lá có phải đá Lục Yên không?
Ruby trên nền đá xanh lá thường là ruby trong zoisite hoặc trong fuchsite, những loại nổi tiếng từ các mỏ nước ngoài. Đá cảnh của vùng Lục Yên đặc trưng bởi nền đá hoa trắng đến xám. Một khối đá nền xanh lá được rao là đá Lục Yên thì nên hỏi lại.
Có nên nhỏ axit để thử đá cảnh không?
Không nên. Đá hoa là đá chứa canxit nên sẽ sủi bọt với axit dù là đá thật hay đá ghép, phép thử này không phân biệt được gì. Axit còn làm mờ bề mặt, ăn mòn keo và có thể hỏng các hạt đá đã xử lý.
Đá cảnh có giấy giám định không?
Đá cảnh và mẫu khoáng vật thường không có giấy giám định như đá mài. Một số phòng có thể kiểm tra mẫu theo yêu cầu, nhưng khó với khối đá lớn. Vì vậy hoá đơn ghi rõ lời người bán và ảnh chụp lúc mua là thứ quan trọng nhất bạn nên giữ.
Đá cảnh tẩm nhựa có hại gì không?
Tẩm nhựa giúp đá nền nhiều nứt không vỡ, bản thân không gây hại khi trưng bày bình thường. Tuy vậy nó có thể che vết gắn ghép, ngả vàng theo thời gian và bong ở nơi nóng. Nếu đá đã tẩm, người bán nên nói rõ để bạn biết cách giữ.