Một xưởng mài đá quý nhỏ cần năm nhóm dụng cụ: máy cưa đá, máy tạo phôi và mài trơn, máy mài giác, bộ đĩa và bột kim cương, cùng dụng cụ gắn que, đo và soi. Thêm vào đó là đồ bảo hộ, thứ hay bị bỏ qua nhất nhưng quan trọng không kém.
Bài này mô tả công dụng của từng thứ theo cách người thợ dùng hằng ngày ở các xưởng gia đình vùng Lục Yên, để người muốn học nghề hiểu mình sẽ làm việc với gì và người mua hiểu vì sao kết quả mài khác nhau giữa các xưởng. Bài không giới thiệu hãng, không nêu giá máy; các con số về cỡ hạt là ví dụ phổ biến, mỗi xưởng dùng một bộ riêng.
Bàn làm việc của một thợ mài
Ở xưởng gia đình, chỗ làm việc của thợ mài thường là một chiếc bàn chắc đặt sát cửa sổ để có ánh sáng tự nhiên, cạnh đó là ổ điện, bình nước và khay đựng đá. Máy đặt trên mặt bàn hoặc trên giá riêng; người ngồi ngang tầm máy, mắt nhìn xuống đĩa. Ngồi sai tư thế cả ngày sẽ mỏi lưng, mỏi cổ, nên nhiều thợ tự đóng ghế cho vừa tầm.
Nước là thứ có mặt khắp nơi. Hầu hết các công đoạn cưa, mài đều làm ướt: nước làm mát viên đá, cuốn bụi đi và giữ đĩa không bị nóng. Vì vậy chỗ làm phải có đường thoát nước và khay hứng bùn. Bùn mài đá khi khô lại thành bụi mịn, nên phải dọn khi còn ướt.
Ánh sáng là thứ thứ hai. Ngoài ánh sáng cửa sổ, thợ thường có một đèn bàn ánh trắng để soi đá và một bóng đèn đơn để kiểm sao, kiểm độ bóng. Chỗ để đá phải gọn: mỗi viên một ngăn hoặc một gói giấy có ghi chú, tránh lẫn đá của khách này với khách khác. Nhiều xưởng có sổ ghi trọng lượng đá vào và ra ngay trên bàn.
Máy cưa đá quý
Máy cưa dùng lưỡi tròn mỏng, mép lưỡi gắn hạt kim cương. Lưỡi càng mỏng thì đường cưa càng hẹp, mất ít đá hơn; lưỡi dày hơn thì bền và cưa nhanh nhưng phí đá. Với ruby, spinel quý, thợ thường dùng lưỡi mỏng; với đá hoa chứa ruby để làm đá cảnh, dùng lưỡi dày hơn cho nhanh.
Máy cưa luôn chạy với nước hoặc dầu làm mát. Viên đá được giữ bằng tay hoặc bằng kẹp, đẩy chậm vào lưỡi. Đẩy mạnh làm lưỡi lệch, đường cưa cong, có khi làm đá nứt thêm. Với viên nhỏ, giữ bằng tay rất nguy hiểm cho ngón tay; nhiều thợ gắn viên đá lên một khối gỗ hoặc kẹp để đẩy.
Một số xưởng dùng thêm máy cưa nhỏ dạng dây hoặc lưỡi rất mảnh cho việc cắt tỉa những viên tí hon. Nhưng với đa số thợ vùng này, một máy cưa lưỡi tròn là đủ cho việc chia khối và cắt bỏ phần nứt. Lưỡi cưa mòn dần theo thời gian, cưa chậm và nóng hơn; thay lưỡi đúng lúc giúp an toàn và đỡ phí đá.
Máy tạo phôi, máy mài trơn và máy mài giác
Máy tạo phôi. Thường là một máy có đĩa hoặc bánh mài gắn kim cương quay đứng hoặc nằm, có nước nhỏ giọt. Thợ cầm đá hoặc cầm que, mài thô thành dáng gần đúng. Một số máy có nhiều bánh với cỡ hạt khác nhau để chuyển nhanh từ thô sang mịn.
Máy mài trơn. Dùng cho mặt trứng, có thể chính là máy tạo phôi với bánh mịn hơn, hoặc máy đĩa nằm. Thợ lăn que trên bánh để tạo vòm. Điều quan trọng là bánh quay đều, không đảo.
Máy mài giác. Gồm một đĩa quay nằm ngang và một đầu máy kẹp que. Đầu máy có thước chỉnh góc để đặt góc nghiêng của giác, và một bánh chia độ có nhiều nấc để xoay viên đá đều từng giác quanh vòng.
Thước chỉnh góc và bánh chia độ. Đây là phần quyết định độ chính xác. Thước chỉnh góc cho biết giác đang được mài ở bao nhiêu độ; bánh chia độ giúp các giác cách đều nhau. Thợ truyền thống làm được không có những thứ này, nhưng kết quả phụ thuộc rất nhiều vào cảm giác tay.
Khối chuyển que. Một khối có rãnh thẳng hàng giúp chuyển viên đá từ que này sang que đối diện mà vẫn giữ đúng trục. Không có khối chuyển, phần trên và phần dưới viên đá dễ bị lệch nhau.
Đĩa mài, đĩa đánh bóng và bột
Đĩa và bột là vật tư tiêu hao chính của xưởng. Cỡ hạt ghi bằng số, số càng lớn hạt càng mịn. Bảng dưới là ví dụ một bộ phổ biến; mỗi xưởng có thể dùng bộ khác.
| Loại | Ví dụ cỡ hạt | Dùng để làm gì |
|---|---|---|
| Đĩa thô | Khoảng vài trăm | Tạo phôi, mài nhanh các giác lớn, bỏ đá thừa |
| Đĩa trung bình | Khoảng sáu trăm tới hơn một nghìn | Mài các giác về đúng vị trí, chốt cạnh |
| Đĩa mịn | Vài nghìn | Xoá vết xước của đĩa trước, chuẩn bị đánh bóng |
| Đĩa đánh bóng | Đĩa kim loại mềm hoặc vật liệu tổng hợp | Mang bột đánh bóng, cho bề mặt như gương |
| Bột kim cương đánh bóng | Rất mịn, trộn dầu hoặc chất bôi trơn | Đánh bóng ruby, sapphire, spinel |
| Bột oxit | Ví dụ oxit xeri, oxit nhôm | Đánh bóng một số đá mềm hơn như thạch anh, tourmaline |
Với ruby cứng 9 Mohs, gần như chỉ dùng kim cương ở mọi bước. Bột oxit hợp với đá mềm hơn; dùng bột không đủ cứng trên ruby sẽ mất thời gian mà mặt không bóng.
Que, sáp, keo: chi tiết nhỏ quyết định độ chính xác
Que gắn đá là những thanh kim loại nhỏ có đầu phẳng, đầu lõm hình chén hoặc đầu nhọn hình chóp, chọn theo kích thước và phần nào của viên đá được gắn vào. Viên đá được gắn bằng sáp nóng chảy chuyên dụng hoặc bằng keo dán nhanh. Sáp dễ tháo và chỉnh lại khi còn nóng; keo bám chắc hơn, ít trượt khi mài mạnh nhưng phải dùng dung môi hoặc nhiệt để tháo.
Thợ thường có cả hộp que đủ cỡ, cùng một đèn cồn hoặc bếp nhỏ để làm nóng sáp. Khi gắn, viên đá phải nằm thẳng tâm que; thợ nhìn từ hai phía vuông góc để căn, khi sáp còn mềm thì đẩy nhẹ cho thẳng. Một viên đá gắn lệch vài độ là mọi giác sau đó đều lệch theo.
Viên đá rất nhỏ, như những viên spinel bé của vùng, khó gắn nhất: sáp phải vừa đủ, không trùm lên mặt đá, que phải đúng cỡ. Một số thợ có bộ que riêng chỉ dùng cho đá tí hon. Khi tháo đá khỏi que, phải làm sạch hết sáp hoặc keo trước khi soi, vì lớp mỏng còn bám có thể bị nhầm là vết mờ trên mặt đá.
Dụng cụ đo và soi
Mài đẹp mà không đo, không soi thì không biết mình đã làm đúng hay chưa. Những thứ dưới đây thường có ở xưởng nhỏ:
- Thước kẹp đo kích thước viên đá, chiều cao vương miện, độ sâu đáy.
- Cân điện tử đọc tới hai chữ số sau dấu phẩy carat, để ghi trọng lượng trước và sau khi mài.
- Kính lúp mười lần, loại có thấu kính sửa sai màu, để soi vết xước, cạnh giác và bao thể.
- Đèn bàn ánh trắng và một bóng đèn đơn hoặc đèn pin để kiểm sao, kiểm độ bóng.
- Kính lưỡng sắc để xem đa sắc của ruby, sapphire, tourmaline khi chọn hướng mặt bàn.
- Đèn cực tím để quan sát huỳnh quang, giúp thợ hiểu thêm về viên đá nhưng không dùng để kết luận tự nhiên hay tổng hợp.
- Kẹp gắp đá, khay lót mềm và giấy gói đá có ghi chú.
Những dụng cụ này giúp thợ làm việc chính xác, không thay thế thiết bị của phòng giám định. Khi có nghi ngờ về nguồn gốc hay xử lý, đá vẫn nên được gửi đi giám định.
Giữ máy và đĩa trong tình trạng tốt
Máy mài giác chỉ chính xác khi đĩa quay phẳng và đầu máy không rơ. Đĩa bị cong hoặc mòn lõm ở giữa sẽ làm giác cong, cạnh không sắc. Thợ thường kiểm đĩa bằng thước thẳng, mài đều khắp mặt đĩa thay vì chỉ dùng một vòng, và thay đĩa khi mòn không đều.
Đĩa đánh bóng phải giữ sạch tuyệt đối. Chỉ một hạt bột thô lẫn vào đĩa đánh bóng cũng đủ để lại vết xước dài trên mặt giác ruby. Nhiều xưởng có hộp đậy riêng cho từng đĩa đánh bóng, ghi rõ loại bột, và rửa tay, rửa que trước khi chuyển từ đĩa mài sang đĩa đánh bóng.
Máy cưa cần thay nước làm mát thường xuyên, vớt bùn ra khỏi khay. Lưỡi cưa lâu ngày bị bít bởi bùn đá thì cưa chậm, nóng; thợ thường "mở lưỡi" bằng cách cưa vài nhát vào một thanh đá mài mềm. Ổ trục của máy cần tra dầu theo hướng dẫn của máy. Những việc nhỏ này giúp kết quả mài đều đặn hơn và giảm nguy cơ tai nạn.
Đồ bảo hộ: phần hay bị bỏ qua
Bụi đá mịn, nhất là bụi từ đá có thạch anh lẫn trong đá mẹ, có thể gây hại cho phổi nếu hít lâu ngày. Mài ướt giảm phần lớn bụi, nhưng khi cưa đá khô, đánh bóng hoặc dọn bùn khô, bụi vẫn bay lên. Khẩu trang lọc bụi mịn đúng chuẩn, không phải khẩu trang vải, là thứ nên có sẵn ở bàn.
Kính bảo hộ chống mảnh đá văng khi cưa hoặc khi đá vỡ giữa lúc mài. Tiếng ồn của máy cưa, máy mài chạy cả ngày cũng ảnh hưởng tai; nút tai đơn giản giúp ích nhiều. Điện và nước luôn ở gần nhau trong xưởng mài, nên ổ cắm cần đặt cao, có thiết bị chống giật, dây điện không nằm trong vũng nước.
Với xưởng nằm trong nhà ở, tách khu mài khỏi chỗ ăn ngủ, giữ trẻ nhỏ tránh xa máy đang chạy và đá sắc, giặt quần áo làm việc riêng là những việc đơn giản mà nhiều gia đình đã làm. Người mới học nghề nên tập thói quen bảo hộ ngay từ ngày đầu; thói quen ấy khó sửa khi tay đã quen làm "trần".
Câu hỏi thường gặp
Mới học mài đá quý có cần mua máy mài giác ngay không?
Không nhất thiết. Nhiều người bắt đầu bằng mài trơn mặt trứng trên máy đơn giản để quen tay, hiểu đá và hiểu đĩa. Khi đã chắc tay, chuyển sang mài giác với máy có thước góc sẽ học nhanh hơn.
Vì sao mài đá quý phải dùng nước?
Nước làm mát viên đá và đĩa, tránh nhiệt làm đá nứt; nước cũng cuốn bụi đi, giữ không khí sạch hơn và giúp đĩa cắt đều. Mài khô vừa hại đá, vừa hại người làm.
Đĩa kim cương dùng được bao lâu?
Tuỳ chất lượng đĩa, loại đá mài và cách dùng. Đĩa mài ruby nhiều sẽ mòn nhanh hơn đĩa mài đá mềm. Dấu hiệu cần thay là đĩa cắt chậm hẳn, nóng hơn, hoặc mặt đĩa không còn phẳng.
Có cần đèn cực tím trong xưởng mài không?
Không bắt buộc, nhưng hữu ích. Đèn cực tím cho thấy huỳnh quang của ruby và một số đá, giúp thợ hiểu thêm về viên đá. Tuy vậy huỳnh quang không đủ để kết luận đá tự nhiên hay tổng hợp.
Sáp hay keo tốt hơn để gắn đá lên que?
Mỗi loại có ưu điểm. Sáp dễ chỉnh và tháo, hợp khi cần căn lại nhiều lần. Keo bám chắc, hợp khi mài lâu hoặc mài mạnh. Nhiều thợ dùng cả hai tuỳ viên đá và công đoạn.
Khẩu trang nào phù hợp khi mài đá?
Nên dùng khẩu trang lọc bụi mịn đạt chuẩn dùng trong công nghiệp, đeo khít mặt. Khẩu trang vải hoặc khẩu trang y tế mỏng không lọc được bụi đá mịn hiệu quả khi làm việc lâu.