Người học nghề mài đá quý thường đi theo lộ trình: phụ việc và làm quen dụng cụ, tập mài trơn mặt trứng trên đá rẻ, học kiến thức ngọc học nền, tập mài giác trên đá dễ, rồi mới làm đá quý của khách dưới sự kèm cặp. Mỗi bước có thể mất vài tháng tới vài năm tuỳ người và tuỳ nơi học.
Bài này viết cho người trẻ ở vùng đá như Lục Yên muốn theo nghề, cho người ở nơi khác mê đá muốn học, và cho phụ huynh muốn hiểu con mình sẽ học gì. Bài không giới thiệu cơ sở đào tạo hay thầy cụ thể, không hứa thu nhập, và không so học phí với lương. Thời gian trong bài là ước lượng chung, mỗi người mỗi khác.
Nghề mài đá quý cần những gì ở người học
Nghề mài đá đòi hỏi trước hết là sự kiên nhẫn. Một viên ruby mài giác có thể mất nhiều buổi; một lần mài lố là phải làm lại cả vòng giác. Người nóng vội, muốn thấy kết quả nhanh thường bỏ cuộc trong vài tháng đầu. Người hợp nghề là người chịu được những giờ ngồi lặp đi lặp lại một động tác, và thấy vui khi một mặt giác sắc lên dưới kính lúp.
Thứ hai là mắt và tay. Mắt phải phân biệt được những khác biệt màu nhỏ, thấy được vết xước mảnh dưới kính lúp. Tay phải đều, cảm nhận được lực ép lên đĩa. Những thứ này luyện được, nhưng người có sẵn tay khéo, như từng làm thêu, làm mộc, sửa đồng hồ, thường tiến nhanh hơn.
Thứ ba là sự trung thực. Thợ mài cầm đá của người khác hằng ngày, có khi là những viên đá quý giá. Nghề này sống bằng lòng tin: cân đúng, trả đúng, nói đúng về những gì đã xảy ra với viên đá. Một lần mất lòng tin có thể mất cả nghề, nhất là ở những vùng nhỏ nơi mọi người biết nhau.
Các con đường học nghề
Học theo người trong làng, trong nhà. Ở vùng đá, nhiều người học từ cha chú, hàng xóm. Ưu điểm là học ngay trên đá thật, gắn với thực tế vùng; hạn chế là kiến thức lý thuyết có thể thiếu, và học được bao nhiêu phụ thuộc vào người dạy.
Học việc ở xưởng. Vào xưởng làm phụ việc, từ rửa đá, gắn que, dọn bùn, rồi dần được giao mài. Học theo kiểu này cần thời gian, nhưng thấy được cả nhịp làm việc và cách xưởng giữ đá khách.
Học khoá đào tạo ngọc học và chế tác. Một số cơ sở đào tạo về đá quý có khoá ngắn về nhận biết đá và kỹ thuật mài. Ưu điểm là kiến thức có hệ thống; nên chọn nơi có giờ thực hành đủ nhiều.
Tự học kết hợp thực hành. Sách ngọc học, tài liệu thiết kế giác và thực hành trên đá rẻ. Cách này đòi hỏi tự giác cao và dễ mắc lỗi không ai sửa, nên tốt nhất kết hợp với một người có kinh nghiệm xem giúp.
Kết hợp nhiều đường. Nhiều thợ giỏi đã học trong làng, rồi đi học thêm lý thuyết, rồi quay về làm. Không có con đường duy nhất đúng.
Một lộ trình học tham khảo
Bảng dưới là lộ trình phổ biến, thời gian chỉ là ước lượng tham khảo. Người học có thể đi nhanh hay chậm tuỳ thời gian luyện tập và người kèm.
| Giai đoạn | Học gì | Dấu hiệu đã sẵn sàng sang bước sau |
|---|---|---|
| Làm quen | Dụng cụ, an toàn, rửa đá, gắn que, dọn bùn, ghi chép | Gắn que thẳng tâm, giữ chỗ làm sạch, thuộc tên dụng cụ |
| Mài trơn trên đá rẻ | Tạo phôi, tạo vòm, đánh bóng mặt trứng | Vòm tròn đều, vệt sáng liền, không còn xước |
| Kiến thức nền | Độ cứng, chiết suất, đa sắc, xử lý, đá tổng hợp | Giải thích được vì sao mỗi đá mài khác nhau |
| Mài giác trên đá dễ | Dùng máy mài giác, góc, chia độ, chuyển que | Cạnh giác giao đúng điểm, không cửa sổ lớn |
| Đọc đá thô | Tìm trục, vết nứt, vùng màu, quyết định đường cưa | Dự đoán được kết quả gần với thực tế |
| Làm đá thật có kèm | Mài ruby, spinel dưới sự xem xét của thợ lâu năm | Được giao đá của khách và tự chịu trách nhiệm |
Tập trên đá gì trước
Không ai nên tập mài trên ruby, spinel của khách. Người mới thường bắt đầu với thạch anh, đá mã não hoặc những loại đá rẻ, dễ kiếm, có độ cứng khoảng 7. Thạch anh mài được trên đĩa kim cương nhưng mềm hơn ruby nhiều, sai thì làm lại cũng ít tiếc. Một số người tập mài giác trên thuỷ tinh hoặc đá tổng hợp rẻ để học cách dùng máy, căn góc và chia độ.
Sau khi chắc tay với đá rẻ, người học có thể tập trên những mẩu ruby, spinel đục, vụn của chính xưởng, loại không có giá trị cao. Ở vùng Lục Yên, những mẩu như vậy không hiếm, là vật liệu tập rất tốt vì người học quen với độ cứng thật của corundum, cách ruby phản ứng với đĩa, cách vết nứt lan.
Một thói quen nên có từ ngày đầu là ghi sổ: mỗi viên tập ghi trọng lượng trước sau, kiểu mài, góc dùng, lỗi gặp phải. Sau vài chục viên, đọc lại sổ sẽ thấy rõ mình hay mắc lỗi gì. Thói quen này cũng chính là thói quen người thợ cần khi về sau nhận đá của khách.
Kiến thức ngọc học nền người thợ mài nên có
Thợ mài không cần là chuyên gia giám định, nhưng cần hiểu đủ để mài đúng và nói đúng với khách. Những mảng nên nắm:
- Độ cứng Mohs của các loại đá hay gặp và vì sao ruby cần dụng cụ kim cương.
- Chiết suất, góc giới hạn và vì sao góc đáy quyết định độ sáng.
- Đa sắc: ruby, sapphire, tourmaline đổi màu theo hướng; spinel thì không.
- Cát khai, mặt tách: đá nào dễ tách theo mặt nào khi mài mạnh.
- Các dạng xử lý phổ biến: nung, lấp đầy, nhuộm, ngâm, và dấu hiệu nghi ngờ khi mài.
- Đá tổng hợp và đá giả phổ biến, để biết khi nào cần dừng lại và khuyên khách đi giám định.
- Cách đọc giấy giám định ở mức cơ bản.
Kiến thức này giúp thợ tránh làm hỏng đá và tránh nói sai. Khi không chắc, câu trả lời đúng nhất của người thợ là "cần đưa đi giám định".
Sách ngọc học phổ thông bằng tiếng Việt và tiếng Anh đều có; người học nên đọc chậm từng chương, đối chiếu với viên đá thật trên bàn mài. Một khái niệm như đa sắc đọc trên giấy thì khó hình dung, nhưng nhìn một mẩu ruby qua kính lưỡng sắc một lần là nhớ mãi.
An toàn và sức khoẻ: học từ ngày đầu
Nghề mài sinh bụi mịn, tiếng ồn và có máy quay nhanh. Bụi đá, nhất là khi trong đá mẹ hoặc trong đá đang mài có thạch anh, có thể gây hại phổi nếu hít nhiều năm. Mài ướt, dọn bùn khi còn ướt, đeo khẩu trang lọc bụi mịn đúng chuẩn và thông gió tốt là những việc nên làm ngay từ buổi học đầu.
Mắt cần kính bảo hộ khi cưa, khi chạm bằng máy quay nhanh. Tai cần nút bảo vệ nếu xưởng có máy cưa chạy nhiều giờ. Tay cần tránh xa lưỡi cưa; viên đá nhỏ nên giữ bằng kẹp hoặc gắn lên khối gỗ thay vì giữ bằng đầu ngón tay. Điện và nước luôn ở gần nhau, nên học cách bố trí dây, ổ cắm an toàn.
Tư thế cũng là chuyện sức khoẻ. Ngồi cúi cả ngày gây đau cổ, đau lưng; nhìn kính lúp lâu gây mỏi mắt. Người thợ lâu năm thường tự chỉnh ghế, đèn, và nghỉ ngắn đều đặn. Những chuyện này ít ai dạy, nhưng nghề mài là nghề dài, giữ được sức khoẻ mới giữ được nghề.
Đạo đức nghề: những nguyên tắc với đá của khách
Nguyên tắc đầu tiên là ghi rõ. Nhận đá thì cân, đo, chụp ảnh, ghi tình trạng có sẵn như vết nứt, mẻ; giao đá thì cân lại, ghi hao hụt và trả lại cả phần vụn nếu đã thoả thuận. Sổ ghi chép rõ ràng bảo vệ cả khách lẫn thợ.
Nguyên tắc thứ hai là không tráo đá, không lẫn đá. Ở xưởng nhận nhiều đá cùng lúc, mỗi viên phải có gói riêng, ghi tên chủ, không để chung khay. Lẫn đá dù vô tình cũng làm mất uy tín rất nhanh.
Nguyên tắc thứ ba là nói đúng về những gì mình thấy. Khi mài phát hiện dấu hiệu lấp đầy hay nghi đá tổng hợp, người thợ nên báo khách và gợi ý giám định, không giấu, cũng không tự kết luận vội. Người thợ cũng không nên hứa với khách những điều ngoài tay nghề, như viên đá sau khi mài sẽ "tăng giá" bao nhiêu hay mang lại may mắn gì. Việc của thợ mài là làm viên đá đẹp nhất có thể và nói thật về nó.
Nghề mài ở vùng đá hôm nay
Ở vùng Lục Yên, nghề mài vẫn chủ yếu là xưởng nhỏ, gắn với gia đình. Bên cạnh đó, đá quý mài sẵn từ nhiều nơi trên thế giới lưu thông rộng rãi, nên người thợ mài trong vùng không chỉ so tay nghề với hàng xóm mà với cả những viên đá mài chính xác bằng máy hiện đại. Điều này khiến nhiều thợ trẻ chịu khó học thêm mài giác chính xác, học dùng máy có chia độ, thay vì chỉ giữ lối mài truyền thống.
Nghề cũng không chỉ có mài viên đá gắn nhẫn. Thợ trong vùng còn làm hạt chuỗi, chạm tượng nhỏ, làm đá cảnh, cung cấp bột và hạt đá cho nghề tranh đá quý. Người học nghề có thể chọn một hướng đi sâu, hoặc biết nhiều việc để linh hoạt theo lượng đá và nhu cầu từng mùa.
Điều mà những người đi trước hay nhắc người trẻ là giữ tên cho vùng đá: mài kỹ, nói thật về đá, không gọi đá nơi khác là đá Lục Yên, không gọi đá xử lý là đá tự nhiên chưa xử lý. Tay nghề tốt cộng với sự trung thực là thứ giúp một nghề nhỏ ở vùng núi đứng được lâu dài, bất kể thị trường lên xuống ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Học nghề mài đá quý mất bao lâu?
Tuỳ người và tuỳ cách học. Làm quen và mài trơn được có thể vài tháng; mài giác ổn định thường cần lâu hơn nhiều; đọc đá thô giỏi là kinh nghiệm tích luỹ nhiều năm. Không có mốc chung cho mọi người.
Không ở vùng đá có học mài đá quý được không?
Được. Kỹ thuật mài giống nhau ở mọi nơi, đá tập có thể mua ở dạng đá rẻ. Ở xa vùng đá thì ít cơ hội làm đá thật, nhưng có thể học lý thuyết và tập tay vững rồi tìm nơi thực hành sau.
Có cần biết ngọc học mới học mài được không?
Không cần trước khi bắt đầu, nhưng nên học song song. Kiến thức ngọc học giúp hiểu vì sao mỗi đá mài khác nhau, tránh làm hỏng đá và giải thích đúng cho khách. Thợ giỏi thường hiểu đá khá sâu.
Nghề mài đá có độc hại không?
Có những rủi ro thật như bụi mịn, tiếng ồn, chấn thương tay và mắt. Mài ướt, đeo khẩu trang lọc bụi mịn, kính bảo hộ, thông gió tốt và bố trí điện an toàn giúp giảm rủi ro đáng kể.
Nữ giới có theo nghề mài đá được không?
Được. Nghề mài cần sự tỉ mỉ, kiên nhẫn và tay đều hơn là sức mạnh. Ở nhiều xưởng gia đình, phụ nữ làm các công đoạn mài, đánh bóng, phân loại đá rất giỏi.
Tập mài ở nhà cần chuẩn bị những gì?
Tối thiểu cần máy mài có đĩa kim cương, nước làm mát, que và sáp, kính lúp, khẩu trang lọc bụi mịn và chỗ làm có thoát nước. Nên bắt đầu với đá rẻ và có người kinh nghiệm xem giúp kết quả.