Làm hạt chuỗi từ ruby và spinel gồm năm công đoạn: cắt đá thành khối nhỏ, mài khối thành hạt tròn, khoan lỗ từ hai đầu gặp nhau ở giữa, đánh bóng, rồi phân loại hạt theo màu và cỡ. Đây là cách tận dụng phần lớn đá đục, đá vụn mà không thể mài giác.
Ở Lục Yên, lượng ruby đục và spinel nhỏ nhiều hơn hẳn đá đủ trong. Một phần trong số đó được làm thành hạt cho vòng tay, chuỗi cổ, hoa tai. Bài này mô tả nghề làm hạt theo góc nhìn của người làm, cũng như những điều người mua chuỗi nên biết về hạt ruby trên thị trường. Bài không nói về công dụng phong thuỷ hay sức khoẻ của chuỗi hạt, và không nêu giá.
Vì sao ruby đục hợp làm hạt
Hạt chuỗi không cần độ trong như viên đá mài giác. Thứ người ta nhìn ở một chuỗi hạt là màu, độ đều giữa các hạt và độ bóng. Một khối ruby đục, nhiều bao thể, nếu có màu đỏ hoặc hồng đẹp, khi làm thành hạt vẫn cho chuỗi rất bắt mắt. Bao thể và vết nứt nhỏ nằm bên trong hạt ít khi ảnh hưởng tới vẻ ngoài.
Hạt tròn cũng tận dụng được những mẩu đá nhỏ, hình dạng lung tung mà mài mặt trứng hay mài giác đều không hợp. Một mẩu đá cỡ hạt đậu có thể thành một hạt nhỏ; nhiều mẩu như vậy gom lại thành một chuỗi. Với vùng đá có nhiều đá vụn như Lục Yên, nghề làm hạt giúp giảm phần đá bị bỏ đi.
Tuy vậy, ruby nhiều nứt cũng là thách thức. Khi khoan lỗ hoặc mài tròn, vết nứt có thể lan, hạt vỡ đôi. Thợ làm hạt phải chọn mẩu đá đủ chắc, bỏ những mẩu nứt xuyên, và làm việc nhẹ tay. Spinel ít nứt hơn và dễ mài hơn ruby, nên hạt spinel thường tròn đều, bóng đẹp, dù cỡ hạt thường nhỏ.
Các công đoạn làm hạt
Trình tự sau là cách làm phổ biến ở các xưởng nhỏ. Ở xưởng lớn hơn, một số bước được làm bằng máy chạy hàng loạt.
- Phân loại đá thô theo màu và độ chắc, bỏ mẩu nứt xuyên.
- Cưa đá thành những khối gần vuông, cỡ lớn hơn hạt định làm một chút.
- Mài bỏ các góc khối, biến khối vuông thành hình gần tròn.
- Mài tròn: lăn hạt giữa hai mặt mài có rãnh, hoặc mài từng hạt bằng tay trên đĩa, cho tới khi hạt tròn đều.
- Khoan lỗ: dùng mũi khoan kim cương, có nước làm mát, khoan từ một đầu tới gần giữa, lật hạt khoan từ đầu kia để hai lỗ gặp nhau.
- Đánh bóng: cho hạt vào thùng quay với bột đánh bóng, hoặc đánh từng hạt trên đĩa mềm.
- Rửa sạch, phân hạt theo cỡ và màu, xâu thử để so độ đều.
Khoan từ hai đầu là kỹ thuật quan trọng: nếu khoan xuyên một chiều, khi mũi khoan sắp ra đầu kia, lực ép sẽ làm vỡ một mảng quanh miệng lỗ.
Khoan lỗ: công đoạn dễ hỏng nhất
Mũi khoan kim cương nhỏ. Ruby cứng 9 Mohs nên chỉ mũi khoan phủ kim cương mới khoan được. Mũi khoan mảnh, dễ gãy nếu ấn mạnh.
Luôn có nước. Thợ khoan hạt ngập trong khay nước hoặc nhỏ nước liên tục. Không có nước, nhiệt làm mũi khoan cháy và hạt nứt.
Khoan từng chút, rút lên thường xuyên. Rút mũi khoan lên để nước vào lỗ, cuốn bùn ra. Khoan một mạch dễ kẹt mũi và vỡ hạt.
Hai lỗ phải gặp nhau. Khi lật hạt khoan từ đầu kia, mũi khoan phải nhắm đúng trục. Lệch thì hai lỗ không gặp, hoặc gặp nhau thành lỗ gấp khúc, khó xâu.
Cỡ lỗ hợp với dây. Lỗ quá nhỏ khó xâu dây chắc; lỗ quá to làm hạt yếu và lộ lỗ khi nhìn. Thợ chọn cỡ mũi khoan theo cỡ hạt và loại dây sẽ dùng, giữ đồng đều cho cả lô.
Kiểm miệng lỗ. Miệng lỗ mẻ không chỉ xấu mà còn cứa đứt dây xâu theo thời gian. Thợ cẩn thận mài nhẹ cho miệng lỗ trơn.
Hạt ruby, spinel trên thị trường: những dạng cần phân biệt
Không phải hạt đỏ nào gọi là ruby cũng giống nhau. Bảng dưới gom những dạng thường gặp; muốn chắc chắn thì phải giám định, bảng chỉ giúp đặt câu hỏi đúng.
| Dạng hạt | Mô tả | Câu nên hỏi người bán |
|---|---|---|
| Ruby tự nhiên chưa xử lý | Màu theo đá thật, thường không đều giữa các hạt, có bao thể | Hạt có qua xử lý gì không? |
| Ruby đã nung | Nung để cải thiện màu, độ trong; phổ biến trong ngành | Đá có được nung không, có ghi trên hoá đơn không? |
| Ruby nhuộm hoặc ngâm | Màu đậm đều bất thường, màu có thể đọng ở vết nứt | Hạt có nhuộm màu hay ngâm dầu, ngâm nhựa không? |
| Ruby lấp đầy vết nứt | Vết nứt được lấp bằng vật liệu như thuỷ tinh để trông trong hơn | Có lấp đầy không, cần bảo quản thế nào? |
| Spinel tự nhiên | Thường nhỏ, màu tím, hồng, đỏ, ít bị xử lý | Có phải spinel tự nhiên không? |
| Hạt tổng hợp hoặc thuỷ tinh | Đều tuyệt đối, không bao thể, màu như nhau mọi hạt | Đây có phải đá tự nhiên không? |
Câu trả lời của người bán cần kèm hoá đơn ghi rõ. Hạt nhuộm, lấp đầy không phải là "đá giả" theo nghĩa xấu, nhưng phải được nói rõ, vì chúng cần bảo quản khác và giá trị khác hẳn đá chưa xử lý.
Các dáng hạt ngoài hạt tròn
Hạt tròn là dáng phổ biến nhất, nhưng không phải duy nhất. Hạt mài giác, tức hạt có nhiều mặt phẳng nhỏ quanh thân, bắt sáng lấp lánh hơn hạt tròn trơn và hợp với spinel hoặc ruby nửa trong. Làm hạt mài giác tốn công hơn nhiều vì mỗi hạt phải mài từng mặt, thường cần đồ gá riêng.
Hạt dẹt hình bánh xe, hạt bầu dục, hạt trụ là những dáng giúp tận dụng mẩu đá dẹt hoặc thuôn, không đủ để mài thành hạt tròn. Còn hạt dáng tự do, tức mẩu đá chỉ được mài bo các cạnh, đánh bóng rồi khoan lỗ, giữ được gần như toàn bộ đá và cho vẻ mộc mạc, mỗi hạt một hình. Với ruby đục nhiều màu sắc của vùng, dáng tự do được nhiều người ưa vì thấy rõ chất đá.
Một số xưởng còn lăn bóng những mẩu đá nhỏ trong thùng quay nhiều ngày với bột mài từ thô tới mịn, cho ra những viên tròn trịa không đều, không khoan lỗ, dùng làm đá trang trí hoặc gắn vào đồ bạc. Dù là dáng nào, nguyên tắc vẫn là chọn dáng theo hình đá thô để bỏ ít đá nhất, và mô tả đúng loại đá cho người mua.
Phân loại hạt và xâu chuỗi
Sau khi đánh bóng, hạt được phân theo cỡ bằng sàng hoặc thước đo, rồi theo màu dưới cùng một nguồn sáng. Một chuỗi đẹp là chuỗi có các hạt cùng tông màu hoặc chuyển màu từ từ có chủ ý. Với ruby Lục Yên, màu thay đổi nhiều từ hạt này sang hạt khác, nên việc phân màu tốn thời gian không kém việc mài.
Có hai kiểu xâu thường gặp: xâu đều cỡ, mọi hạt bằng nhau; và xâu thang cỡ, hạt to ở giữa nhỏ dần về hai bên. Kiểu thang cỡ tận dụng được nhiều cỡ hạt khác nhau từ cùng một lô đá. Dây xâu nên chắc và có nút thắt giữa các hạt đối với chuỗi đá quý, để nếu đứt dây thì hạt không rơi hết, đồng thời hạt không cọ vào nhau.
Hạt ruby cứng hơn hầu hết các loại đá khác, nên đeo lẫn với chuỗi đá mềm hơn có thể làm trầy những chuỗi kia. Ngược lại, hạt lấp đầy hoặc nhuộm có thể nhạy với hoá chất, nước hoa, chất tẩy rửa. Đây là những lời dặn thợ làm hạt có trách nhiệm thường gửi kèm khi giao hàng.
Tự kiểm một chuỗi hạt khi mua
Không có dụng cụ, người mua vẫn có thể nhìn ra chất lượng chế tác của một chuỗi hạt. Vài điều nên xem:
- Lăn chuỗi trên lòng bàn tay: hạt tròn đều thì lăn trơn, không có hạt méo, hạt dẹt lẫn vào.
- Nhìn miệng lỗ từng hạt dưới đèn: trơn, không mẻ, lỗ nằm đúng tâm.
- Xem độ bóng: các hạt bóng đều, không có hạt còn mờ hay xước.
- Xem màu dưới ánh sáng ban ngày: chuyển màu tự nhiên hay đều tuyệt đối bất thường.
- Soi vết nứt: nứt có màu đậm đọng lại là dấu hiệu nên hỏi về nhuộm.
- Hỏi hoá đơn có ghi tên đá, tình trạng xử lý và cỡ hạt.
Những điểm trên nói về tay nghề và giúp đặt câu hỏi. Kết luận đá tự nhiên hay tổng hợp, có xử lý hay không vẫn cần phòng giám định, nhất là khi chuỗi có giá trị cao.
Hạt đá cũng là một phần của nghề, không phải phụ phẩm
Người ngoài hay nghĩ làm hạt chỉ là tận dụng đá thừa. Thật ra, một chuỗi hạt tròn đều, khoan thẳng, bóng đẹp đòi hỏi tay nghề và kiên nhẫn. Mỗi hạt phải qua đủ các công đoạn như một viên đá nhỏ; một chuỗi vài chục hạt là vài chục lần cưa, mài, khoan, đánh bóng.
Ở nhiều gia đình vùng đá, làm hạt là việc có thể chia cho nhiều người: người cưa khối, người mài tròn, người khoan, người phân màu. Việc này tạo thêm công việc tại chỗ, nhất là vào những lúc nông nhàn. Nhưng cũng chính vì làm nhiều, làm lâu, những người làm hạt cần chú ý bụi và tiếng ồn, đeo khẩu trang lọc bụi mịn và làm ướt ở mọi công đoạn có thể.
Với người mua, hiểu công sức sau một chuỗi hạt giúp nhìn chuỗi đá công bằng hơn: không tô vẽ nó bằng những lời hứa về may mắn, cũng không coi nhẹ nó như đồ trang sức rẻ. Một chuỗi ruby Lục Yên mô tả trung thực, có hoá đơn ghi rõ loại đá và tình trạng xử lý, là một món đồ có thể đeo lâu và truyền lại.
Câu hỏi thường gặp
Hạt ruby đục có phải ruby thật không?
Ruby đục vẫn là corundum màu đỏ, tức là ruby về mặt khoáng vật, chỉ là độ trong thấp. Tuy vậy thị trường có cả hạt tổng hợp, thuỷ tinh và đá xử lý, nên muốn chắc chắn cần giám định hoặc mua nơi có hoá đơn ghi rõ.
Vì sao hạt ruby tự nhiên thường không đều màu?
Màu ruby đến từ crom, mà lượng crom thay đổi theo từng vùng của tinh thể và từng mẩu đá. Hạt cắt từ nhiều mẩu khác nhau nên màu khác nhau. Chuỗi đều màu tuyệt đối có thể do phân loại rất kỹ, hoặc là dấu hiệu nên hỏi thêm về xử lý.
Khoan lỗ có làm hạt yếu đi không?
Lỗ khoan làm hạt có một khoảng rỗng ở giữa, nhưng nếu khoan đúng kỹ thuật từ hai đầu và miệng lỗ trơn thì hạt vẫn bền khi đeo bình thường. Hạt có nứt sẵn mới dễ vỡ khi khoan hoặc khi bị va mạnh.
Nên bảo quản chuỗi hạt ruby thế nào?
Cất riêng trong túi vải mềm, tránh cọ với trang sức khác. Lau bằng khăn mềm hơi ẩm, tránh hoá chất và nước hoa. Với hạt đã lấp đầy hoặc nhuộm, càng nên tránh nhiệt, siêu âm và chất tẩy.
Dây xâu chuỗi đá quý nên thay khi nào?
Dây xâu lâu ngày bị giãn, sờn ở miệng lỗ. Khi thấy chuỗi lỏng, hạt xô dịch nhiều hoặc dây sờn màu thì nên đem xâu lại, đặc biệt với chuỗi có giá trị hoặc chuỗi đeo thường xuyên.
Hạt spinel khác hạt ruby thế nào?
Spinel mềm hơn ruby một chút, ít nứt hơn và thường ít qua xử lý hơn. Hạt spinel Lục Yên hay nhỏ, màu tím, hồng hoặc đỏ. Bằng mắt thường khó phân biệt hai loại, cần phép đo trong phòng giám định.