Phần lớn tranh đá ở vùng Lục Yên được làm trong những xưởng nhỏ, thường là xưởng gia đình, nơi mỗi người đảm một phần việc: chọn và nghiền đá, sàng hạt, phác hình, rắc hạt, làm chi tiết, đóng khung và bán hàng. Người mới vào nghề thường bắt đầu từ việc phân loại hạt và rắc mảng nền, mất khá lâu mới được giao gương mặt hay chi tiết nhỏ.
Bài này kể về những người làm ra tranh đá: một xưởng vận hành ra sao, tay nghề được truyền thế nào, ai có thể học nghề, và vì sao bụi đá là chuyện sức khoẻ cần được nói thẳng. Bài không nêu tên xưởng, tên người cụ thể và không nói thu nhập của nghề; những mô tả dưới đây là bức tranh chung, các xưởng khác nhau nhiều.
Một xưởng tranh đá trông như thế nào
Đa số xưởng tranh đá ở vùng không lớn. Thường là một gian nhà hoặc một phần sân được che mái, có vài chiếc bàn rộng, giá phơi tranh nằm ngang, kệ đầy lọ hạt đá, và một góc riêng để nghiền, sàng cho bụi không bay vào chỗ rắc tranh. Có xưởng gắn liền với chỗ bày bán, khách vừa xem tranh vừa thấy thợ làm.
Không gian ấy phản ánh nhịp làm của nghề: tranh cần thời gian khô, nên nhiều bức được làm song song ở các bước khác nhau. Một người có thể đang rắc mảng trời của bức này trong khi bức kia nằm chờ khô trên giá. Khi đến vào mùa nồm, bạn sẽ thấy các xưởng xoay xở với độ ẩm bằng quạt, bằng máy hút ẩm, bằng cách chờ những ngày hanh.
Xưởng thường nằm gần nguồn đá: gần các cơ sở mài, gần chợ đá, hoặc trong chính gia đình có người làm nghề mài. Nhờ đó vật liệu đến tay thợ tranh khá trực tiếp, từ phần đá vụn mà nghề mài để lại tới những mẻ đá kém phẩm chất mua về chuyên để nghiền.
Chia việc trong một xưởng gia đình
Không xưởng nào giống xưởng nào, nhưng các phần việc dưới đây hầu như luôn có. Ở xưởng nhỏ, một người kiêm nhiều việc; ở xưởng đông người hơn, việc được chia rõ.
| Phần việc | Làm gì | Đòi hỏi gì ở người làm |
|---|---|---|
| Chọn và tách đá | Loại đất, tách hạt lẫn màu, chia đá theo loại | Mắt nhìn màu, kiên nhẫn |
| Nghiền, sàng | Đập, nghiền, sàng ra nhiều cỡ, phơi khô | Sức khoẻ, cẩn thận với bụi |
| Phác hình | Chuyển mẫu lên nền, chia mảng màu | Biết vẽ, hiểu bố cục |
| Rắc mảng | Phết keo, rắc hạt mảng nền và mảng chính | Tay đều, quen tỉ lệ hạt |
| Làm chi tiết | Gương mặt, mắt, nhuỵ hoa, nét chữ | Tay nghề cao nhất, nhiều năm làm |
| Phủ, đóng khung | Làm sạch, phủ lớp bảo vệ, lên khung, đóng gói | Cẩn thận, hiểu vật liệu |
| Bán hàng, nhận đặt | Giới thiệu, tư vấn mẫu, nhận ảnh đặt riêng | Hiểu tranh, nói đúng về chất liệu |
Người làm chi tiết thường là người chủ xưởng hoặc người thợ lâu năm nhất. Gương mặt trong chân dung, mắt chim, nét chữ là phần quyết định bức tranh có đẹp hay không.
Học nghề: bắt đầu từ việc nhìn màu
Người mới vào nghề hiếm khi được cầm vào tranh ngay. Việc đầu tiên thường là phân loại hạt: ngồi bên khay đá, tách hạt đỏ khỏi hạt hồng, hạt lục khỏi hạt nâu, cho đến khi mắt quen với sự khác nhau rất nhỏ giữa các sắc. Việc này nghe đơn giản nhưng chính là nền của nghề, vì một bức tranh chỉ đẹp khi người làm thấy được sắc độ.
Sau đó là rắc mảng nền: bầu trời, mặt nước, những mảng lớn ít chi tiết. Người học tập cách phết keo vừa đủ, rắc hạt đều, gõ nhẹ cho hạt thừa rơi, và quan trọng nhất là chuyển màu êm ở ranh giới hai mảng. Nhiều người phải làm hỏng không ít tấm nền tập trước khi mảng trời của họ hết loang.
Phần chi tiết, nhất là chân dung, đến muộn nhất. Ngoài tay đều, nó đòi hỏi con mắt hội hoạ: hiểu khối, hiểu sáng tối, biết lược bỏ. Những người có học vẽ thường tiến nhanh hơn ở giai đoạn này. Không có mốc thời gian chung cho việc học nghề; tuỳ người, tuỳ xưởng và tuỳ mức tay nghề muốn đạt.
Nghề tranh đá ở vùng chủ yếu được truyền theo lối kèm cặp trong gia đình hoặc trong xưởng, người đi trước chỉ người đi sau. Ai muốn học nên tìm một xưởng làm cẩn thận, hỏi rõ điều kiện học và làm, và đặc biệt hỏi xưởng làm gì với bụi đá.
Bụi đá: chuyện sức khoẻ phải nói thẳng
Bụi mịn từ đá nghiền có hại cho phổi. Nghiền, sàng, đổ hạt khô đều tạo bụi. Nhiều loại đá như thạch anh và các đá chứa silic khi nghiền mịn tạo ra bụi có thể gây hại cho phổi nếu hít phải thường xuyên trong thời gian dài. Đây là rủi ro nghề nghiệp đã được biết rõ ở nhiều nghề làm đá.
Làm ẩm khi nghiền. Nghiền ướt hoặc làm ẩm đá trước khi nghiền giảm đáng kể bụi bay lên. Phơi khô và sàng nên làm ở chỗ riêng, thoáng, cách xa chỗ ăn ở và chỗ trẻ con chơi.
Đeo khẩu trang đúng loại. Khẩu trang vải hay khẩu trang y tế mỏng không đủ chặn bụi mịn. Khẩu trang lọc bụi đạt chuẩn, đeo kín mặt, thay đúng hạn mới có tác dụng. Đây là khoản đầu tư nhỏ so với rủi ro.
Thông gió và dọn bụi bằng cách ẩm. Quét khô làm bụi bay lại vào không khí. Lau ẩm sàn, bàn sau mỗi buổi làm và mở thông gió tốt hơn nhiều.
Khám sức khoẻ định kỳ. Người làm lâu năm trong khâu nghiền, sàng nên khám phổi định kỳ. Phát hiện sớm luôn tốt hơn. Khách tới xưởng xem cũng nên đứng xa khu nghiền khi đang làm.
Mẫu có sẵn và tranh đặt riêng: hai nhịp làm khác nhau
Phần lớn tranh bày bán ở các xưởng là mẫu có sẵn, những đề tài xưởng đã làm nhiều lần: cảnh hồ, cá chép, hoa sen, tranh chữ quen. Làm mẫu quen, người thợ thuộc tỉ lệ hạt, thuộc thứ tự mảng, nên tay đều và ít lỗi. Đây là nhịp làm ổn định giúp xưởng có hàng để bán quanh năm.
Tranh đặt riêng theo ảnh của khách là một nhịp khác hẳn. Xưởng phải nhận ảnh, đánh giá có làm được không, phác mới, gửi khách duyệt, có khi sửa vài lần, rồi mới rắc hạt. Công sức dồn vào khâu chuẩn bị nhiều hơn hẳn, và người làm chi tiết phải trực tiếp nhận việc. Vì vậy xưởng thường nhận số lượng tranh đặt riêng có giới hạn trong một thời gian.
Hiểu hai nhịp làm này giúp bạn thông cảm khi xưởng hẹn tranh đặt riêng lâu hơn tranh có sẵn. Cũng giúp bạn hiểu vì sao một xưởng nhận "làm mọi ảnh trong ba ngày" là điều nên hỏi lại cho kỹ.
Keo, dung môi và những rủi ro khác
Ngoài bụi, người làm tranh tiếp xúc hằng ngày với keo và lớp phủ. Một số loại có mùi dung môi mạnh khi phun hoặc quét. Làm ở nơi thông gió, đeo găng tay khi pha keo, rửa tay trước khi ăn uống là những thói quen đơn giản nhưng không phải xưởng nào cũng làm đều.
Làm việc cúi người nhiều giờ trên bàn rắc hạt, nhất là khi làm chi tiết bằng nhíp, gây mỏi cổ, mỏi mắt. Bàn có độ cao hợp lý, đèn đủ sáng, nghỉ giải lao đều đặn giúp người thợ làm được lâu năm. Một người thợ giỏi là tài sản của xưởng, giữ sức khoẻ cho họ cũng là giữ tay nghề.
Những điều trên không nhằm làm người đọc e ngại nghề. Mọi nghề thủ công đều có rủi ro riêng; nói rõ ra là để người học biết tự bảo vệ, và để khách khi chọn xưởng biết quý những nơi làm cẩn thận.
Nghề tranh đá trong đời sống vùng đá quý
Ở một vùng mà nghề khai thác và buôn đá có lúc lên lúc xuống, nghề tranh đá là một cách sống khác với đá: không đào, không đãi, mà dùng chính phần đá người ta bỏ lại. Nó tạo việc làm cho nhiều người, kể cả người không có sức làm việc nặng, và giữ lại ở vùng một phần giá trị từ những viên đá kém phẩm chất.
Vùng Lục Yên là nơi sinh sống của nhiều dân tộc như Tày, Dao, Kinh, Nùng và các dân tộc khác. Những hoạ tiết, cảnh quan quen thuộc của bản làng, ruộng nương đôi khi đi vào tranh, khiến tranh của vùng có chất riêng so với tranh đá làm ở nơi khác. Khi đi thăm xưởng, bạn nên hỏi người thợ về những cảnh họ hay làm và vì sao.
Đến xưởng, hãy nhớ đó là nơi làm việc của một gia đình. Hỏi trước khi chụp ảnh người, không chạm vào tranh đang khô, không bước vào khu nghiền khi đang làm. Mua hay không là quyền của bạn; một lời cảm ơn khi ra về là cách tôn trọng người làm nghề.
Giữ nghề: nguồn đá và chuyện nói thật về chất liệu
Nghề tranh đá phụ thuộc vào nguồn đá vụn của vùng. Khi hoạt động khai thác và chế tác thay đổi, lượng và loại vật liệu đến tay thợ tranh cũng đổi theo. Các xưởng thích nghi bằng cách tích trữ hạt khi có, dùng sắc đá này thay cho sắc đá kia, hoặc bổ sung vật liệu khác cho những màu thiếu.
Chính ở chỗ bổ sung ấy nảy ra câu chuyện niềm tin. Một xưởng nói thật với khách phần nào là đá tự nhiên của vùng, phần nào là cát nhuộm hay sơn, sẽ giữ được khách lâu dài. Khi nhiều nơi gọi chung mọi thứ là "tranh đá quý Lục Yên", người mua mất phương hướng và người làm thật thà chịu thiệt nhất.
Với người đọc, cách ủng hộ nghề tốt nhất là mua tranh từ nơi nói rõ chất liệu, trân trọng công sức người thợ, và không đòi hỏi một bức tranh vừa rẻ, vừa nhanh, vừa toàn đá quý. Ba điều ấy hiếm khi đi cùng nhau trong nghề thủ công.
Câu hỏi thường gặp
Học làm tranh đá quý mất bao lâu?
Không có mốc chung. Người mới thường bắt đầu bằng phân loại hạt và rắc mảng nền, phải làm khá lâu mới được giao chi tiết và chân dung. Thời gian tuỳ năng khiếu, việc có học vẽ hay không và cách kèm cặp của xưởng.
Bụi đá trong nghề làm tranh có nguy hiểm không?
Bụi mịn từ đá nghiền, nhất là đá chứa silic như thạch anh, có thể hại phổi nếu hít thường xuyên trong thời gian dài. Nghiền ướt, khẩu trang lọc bụi đạt chuẩn, thông gió, lau ẩm và khám phổi định kỳ giúp giảm rủi ro.
Một xưởng tranh đá thường gồm những phần việc nào?
Chọn và tách đá, nghiền và sàng hạt, phác hình, rắc mảng, làm chi tiết, phủ và đóng khung, bán hàng và nhận đặt. Xưởng nhỏ thì một người kiêm nhiều việc, xưởng lớn hơn thì chia việc rõ ràng.
Có thể đến xem xưởng làm tranh đá ở Lục Yên không?
Nhiều xưởng gắn với chỗ bày bán nên khách có thể xem thợ làm. Hãy hỏi trước khi chụp ảnh người, không chạm vào tranh đang khô, đứng xa khu nghiền khi đang làm và cư xử như đến thăm nơi làm việc của một gia đình.
Nghề tranh đá liên quan gì tới nghề mài đá quý?
Hai nghề gắn bó với nhau. Nghề mài để lại phần đá vụn, đá cưa bỏ; nghề tranh dùng phần ấy cùng đá kém phẩm chất làm hạt màu. Nhiều xưởng tranh nằm gần cơ sở mài hoặc trong gia đình có người làm mài.
Chọn xưởng để học nghề tranh đá nên để ý gì?
Tìm xưởng làm cẩn thận, hỏi rõ điều kiện học và làm, xem cách xưởng xử lý bụi đá: có nghiền ướt, có khu nghiền riêng, có khẩu trang đạt chuẩn không. Một nơi chăm lo sức khoẻ người thợ thường cũng làm tranh tử tế.