Ruby lấp đầy thuỷ tinh chì là loại corundum chất lượng thấp, đục và đầy vết nứt, được nung cùng thuỷ tinh có hàm lượng chì cao để thuỷ tinh chảy vào lấp kín các khe, làm viên đá trông trong và đỏ hơn hẳn. Trong nhiều viên, phần thuỷ tinh chiếm tỉ lệ đáng kể, đến mức tài liệu ngành đá quý gọi đây là sản phẩm ghép hay sản phẩm chế tác chứ không còn coi như ruby đã qua xử lý thông thường.
Loại này bắt đầu xuất hiện nhiều trên thị trường thế giới vào khoảng giữa thập niên 2000 và hiện có mặt khắp nơi, từ quầy trang sức giá rẻ tới các sạp ở vùng du lịch. Nó đặc biệt hay đi kèm lời rao "ruby to, giá mềm, đá của vùng". Bài này giúp bạn nhận ra nó, hiểu vì sao nó dễ hỏng và biết cách giữ nếu đã lỡ mua.
Từ viên đá đục đầy nứt thành viên ruby "trong veo"
Nguyên liệu thường là corundum màu đỏ hoặc hồng nhưng quá đục, quá nhiều vết nứt để làm trang sức theo cách thông thường. Những viên như vậy ở dạng thô gần như không có giá trị trang sức. Người xử lý làm sạch các khe nứt bằng axit, rồi nung đá cùng bột thuỷ tinh giàu chì. Thuỷ tinh chảy ra, len vào mọi khe nứt thông ra bề mặt và đông lại khi nguội.
Vì thuỷ tinh chì có chiết suất khá gần với corundum, ánh sáng đi qua khe nứt không còn bị tán xạ mạnh như khi khe rỗng, nên viên đá bỗng trông trong hơn rất nhiều. Thuỷ tinh có thể được pha thêm màu để viên đá đỏ hơn. Một viên đá trước kia trông như cục gạch hồng đục giờ thành viên ruby đỏ, trong, cỡ to.
Điều cần hiểu là phần thuỷ tinh không chỉ lấp vài vết nứt nhỏ như cách nung có chất trợ chảy để lành nứt. Ở ruby lấp chì, thuỷ tinh có thể tạo thành cả một mạng lưới giữ các mảnh corundum với nhau. Nếu lấy hết phần thuỷ tinh ra, có viên sẽ vỡ thành nhiều mảnh. Đó là lý do tài liệu chuyên ngành tách loại này ra khỏi ruby nung thông thường.
Dấu hiệu nhận biết dưới kính lúp 10x
Ánh màu loé trong khe nứt. Khi xoay viên đá dưới đèn, các khe đã lấp thuỷ tinh hay loé ánh xanh lam, xanh tím hoặc vàng cam, thay đổi theo góc nhìn. Đây là dấu hiệu nổi bật nhất và người mua có thể học để nhận ra sau vài lần nhìn mẫu.
Bọt khí dẹt hoặc tròn trong vùng thuỷ tinh. Thuỷ tinh khi chảy vào khe thường kẹt lại bọt khí. Trong khe mỏng, bọt bị ép dẹt, trông như những đốm sáng tròn hoặc bầu dục nằm phẳng trên mặt khe. Ruby tự nhiên không có bọt khí kiểu này.
Độ bóng bề mặt không đều. Thuỷ tinh mềm hơn corundum rất nhiều, nên khi đánh bóng, chỗ khe nứt lộ ra bề mặt có độ bóng kém hơn và có thể hơi lõm. Nghiêng viên đá để ánh đèn phản chiếu trên mặt bàn giác, bạn có thể thấy những đường mạng nhện mờ cắt qua mặt đá.
Mạng nứt dày đặc mà viên đá vẫn "trong". Một viên ruby tự nhiên nhiều nứt thì đục; một viên có mạng nứt chằng chịt mà vẫn trong veo là điều đáng ngờ. Hãy nhìn xem các vết nứt có trông như được "tô" lại bằng một lớp trong suốt hay không.
Kích thước to bất thường so với lời rao. Ruby tự nhiên chất lượng trang sức cỡ lớn là thứ hiếm. Khi một khay ruby to đều nhau được rao giá "mềm", ruby lấp chì là khả năng đầu tiên cần nghĩ tới.
Những thứ làm hỏng ruby lấp thuỷ tinh chì
Phần thuỷ tinh chì là điểm yếu của cả viên đá. Những tác động sau đây, vô hại với ruby thông thường, có thể làm thuỷ tinh bị ăn mòn, đục đi hoặc chảy ra:
- Nước chanh, giấm, nước rửa có tính axit; nhiều người rửa trang sức bằng chanh theo thói quen và làm hỏng viên đá chỉ sau một lần.
- Hơ lửa đèn khò khi thợ hàn, nới hay thu nhỏ nhẫn; nhiệt độ ấy đủ làm thuỷ tinh chảy và bề mặt đá rỗ đi.
- Dung dịch tẩy rửa mạnh, hoá chất dùng trong việc nhà, kem đánh răng hay bột chà nhám.
- Máy rửa siêu âm và hơi nước nóng, vì có thể làm thuỷ tinh nứt hoặc bong khỏi khe.
- Va đập mạnh; vùng thuỷ tinh giòn hơn corundum, dễ sứt mẻ theo đường nứt cũ.
- Mồ hôi, nước hoa, mỹ phẩm bám lâu ngày; tác động chậm hơn nhưng vẫn làm bề mặt kém bóng dần.
Điểm đáng lo là nhiều người mua không biết viên đá của mình là ruby lấp chì, nên đem đi rửa, đem đi sửa như ruby thường. Khi viên đá hỏng, họ mới phát hiện ra bản chất của nó. Vì vậy dù nghi ngờ hay không, khi mang nhẫn ruby đi sửa, hãy dặn thợ hỏi lại trước khi dùng lửa hoặc hoá chất.
Vì sao ruby lấp chì hay mang mác "đá vùng"
Nguyên liệu cho ruby lấp chì chủ yếu là corundum đục từ các mỏ ở nước ngoài, được xử lý ở các trung tâm chế tác lớn rồi bán đi khắp nơi. Nó rẻ, có kích thước lớn, màu đỏ dễ chịu, nên rất hợp để bày ở quầy hàng cho khách du lịch. Khi được bày ở một vùng nổi tiếng về đá quý, người bán dễ kể nó là đá địa phương, và khách cũng dễ tin.
Với vùng Lục Yên, điều này càng dễ xảy ra vì ruby của vùng nổi tiếng màu đỏ hồng tươi, mà ruby lấp chì có thể được pha màu tới đúng sắc ấy. Người mua thấy viên to, đỏ, trong, giá thấp hơn mình nghĩ, lại đứng giữa vùng mỏ, nên bỏ qua bước hỏi. Thực tế một viên ruby tự nhiên của vùng cỡ đó, màu đó, trong như vậy là thứ hiếm, không thể có giá của hàng bày sạp.
Nói vậy không có nghĩa mọi viên ruby giá thấp ở vùng là ruby lấp chì. Ở vùng đá cũng có nhiều ruby tự nhiên chất lượng thấp, đục, nhiều nứt, bán đúng tên với giá tương xứng. Cách tách hai thứ đơn giản là nhìn khe nứt: ruby tự nhiên đục thì khe nứt trắng mờ, còn ruby lấp chì thì khe nứt trong và loé màu.
Ruby nung thường, ruby nung có lấp đầy nhẹ và ruby lấp thuỷ tinh chì
Ba khái niệm này hay bị trộn lẫn khi người bán chỉ nói chung chung "đá có xử lý nhiệt". Bảng giúp bạn hỏi lại cho đúng.
| Kiểu | Làm gì với viên đá | Mức thay đổi | Cần chú ý khi đeo, sửa |
|---|---|---|---|
| Nung thường | Nung nóng để màu đều và sạch hơn, không thêm chất lạ | Viên đá vẫn là corundum nguyên khối | Bền như ruby chưa nung trong sử dụng hằng ngày |
| Nung có chất trợ chảy, lấp đầy nhẹ | Nung cùng chất trợ chảy giúp vết nứt lành lại, để sót một lượng nhỏ chất dạng thuỷ tinh trong khe | Phần lớn vẫn là corundum, có ít chất lạ trong vết nứt | Tránh hơ lửa trực tiếp; giấy giám định thường ghi có dấu tích lấp đầy |
| Lấp đầy thuỷ tinh chì | Bơm thuỷ tinh giàu chì vào mạng nứt dày đặc của đá đục | Thuỷ tinh có thể chiếm phần đáng kể, giữ các mảnh corundum lại với nhau | Tránh axit, lửa, siêu âm, hoá chất; dễ hỏng nếu không biết |
Khi người bán nói "đá có qua nhiệt", hãy hỏi tiếp: nung thường hay có lấp đầy, và nếu có thì lấp bằng gì. Câu trả lời rõ ràng là điều bạn nên ghi vào hoá đơn.
Giấy giám định gọi ruby lấp chì bằng những tên gì
Tên gọi loại này trên giấy giám định không thống nhất giữa các phòng và giữa các thời kỳ, nên người mua dễ bỏ sót. Có giấy ghi kiểu "ruby lấp đầy thuỷ tinh chì", có giấy dùng cách gọi sản phẩm ghép hay sản phẩm chế tác từ corundum và thuỷ tinh, có giấy bằng tiếng Anh dùng các cụm như composite ruby, lead-glass filled hoặc manufactured product. Tất cả đều chỉ cùng một bản chất: viên đá có lượng thuỷ tinh đáng kể trong cấu trúc.
Cần phân biệt với dòng ghi nung có dấu tích lấp đầy nhẹ, thường mô tả bằng các cụm như "có dấu vết chất lấp đầy trong khe nứt" hoặc ghi mức độ ít, vừa, nhiều. Hai dòng này nghe gần nhau nhưng mức thay đổi viên đá khác hẳn. Nếu thấy chữ thuỷ tinh chì, chữ composite hay chữ manufactured, hãy hiểu đó là loại đang bàn trong bài này.
Khi người bán đưa giấy giám định, hãy đọc kỹ phần kết luận chứ đừng chỉ nhìn chữ "ruby" in to ở đầu trang. Một tờ giấy ghi tên khoáng vật là corundum, màu đỏ, kèm dòng nhỏ về chất lấp đầy, hoàn toàn khác với tờ giấy ghi ruby tự nhiên không có dấu hiệu xử lý. Nếu giấy viết bằng ngôn ngữ bạn không đọc thạo, hãy nhờ người hiểu chuyên môn đọc giúp trước khi trả tiền.
Nếu đã mua ruby lấp chì thì giữ thế nào
Nếu giấy giám định cho thấy viên đá của bạn là ruby lấp thuỷ tinh chì, điều đầu tiên là đối chiếu với lời người bán lúc mua. Nếu người bán đã nói rõ đó là ruby xử lý lấp đầy và giá tương xứng, bạn chỉ cần học cách giữ. Nếu người bán nói đó là ruby tự nhiên chưa xử lý hay ruby của vùng, bạn có căn cứ để trao đổi lại với họ.
Để giữ viên đá bền, hãy lau bằng khăn mềm hơi ẩm, không ngâm, không dùng chanh, giấm hay chất tẩy. Tháo nhẫn ra khi rửa bát, khi làm việc với hoá chất, khi xoa kem tay. Cất riêng trong túi vải để viên đá không cọ vào trang sức khác. Khi cần sửa, hãy nói rõ với thợ rằng đá là ruby lấp chì để thợ tháo đá ra trước khi hàn, hoặc dùng cách sửa không cần nhiệt.
Một viên ruby lấp chì giữ cẩn thận vẫn có thể đẹp nhiều năm. Nó chỉ không phải là thứ để truyền lại như một viên ruby tự nhiên quý, và không phải thứ nên mua với kỳ vọng giữ giá trị. Hiểu đúng điều đó, bạn có thể đeo nó một cách thoải mái như một món trang sức màu đỏ dễ thương.
Câu hỏi thường gặp
Ruby lấp thuỷ tinh chì có phải là ruby thật không?
Phần khung của viên đá là corundum tự nhiên, nhưng thuỷ tinh có thể chiếm phần đáng kể và giữ các mảnh corundum lại với nhau. Vì vậy tài liệu ngành đá quý không coi nó là ruby xử lý thông thường mà xếp vào nhóm sản phẩm ghép, phải được gọi đúng tên khi bán.
Làm sao nhận ra ruby lấp chì bằng mắt?
Dấu hiệu dễ thấy nhất là ánh xanh lam hoặc vàng cam loé lên trong các khe nứt khi xoay đá dưới đèn, kèm bọt khí dẹt trong khe và những đường mạng nhện mờ trên mặt đá. Kính lúp 10x giúp nhìn rõ hơn; kết luận chắc chắn vẫn nên dựa vào giấy giám định.
Rửa ruby bằng chanh có sao không?
Với ruby tự nhiên hay ruby nung thường thì chanh không làm hại đá. Nhưng nếu viên đá là ruby lấp thuỷ tinh chì, axit trong chanh có thể ăn mòn phần thuỷ tinh, làm đá đục và rỗ đi. Khi không chắc loại đá, an toàn nhất là chỉ lau bằng khăn ẩm.
Thợ sửa nhẫn có cần biết đá là ruby lấp chì không?
Rất cần. Lửa đèn khò khi hàn, nới hay thu nhẫn có thể làm phần thuỷ tinh chảy ra và hỏng viên đá. Thợ biết trước sẽ tháo đá ra rồi mới hàn, hoặc chọn cách sửa không dùng nhiệt.
Ruby lấp chì có giữ giá trị khi bán lại không?
Thường là không đáng kể. Loại này được làm từ nguyên liệu rẻ, số lượng lớn và dễ hỏng, nên thị trường mua lại rất hạn chế. Bạn nên coi nó là trang sức để đeo chứ không phải tài sản để giữ.
Ruby lấp chì có phải là đá của Lục Yên không?
Nguyên liệu cho ruby lấp chì chủ yếu là corundum đục từ các mỏ nước ngoài, được xử lý ở những trung tâm chế tác lớn rồi phân phối khắp nơi. Một viên ruby lấp chì được bán với lời rao đá Lục Yên thì lời rao ấy rất cần được kiểm lại.