Ruby và spinel thường được mài dáng oval hoặc cushion vì hai dáng này bám sát hình đá thô nhất, giữ được nhiều trọng lượng nhất. Dáng tròn đẹp và dễ ghép trang sức nhưng phải bỏ đi nhiều đá hơn. Dù chọn dáng nào, viên thành phẩm luôn nhẹ hơn khối đá thô nhiều lần.
Câu hỏi "khối đá này mài ra được bao nhiêu" là câu người mua đá thô hay hỏi nhất, và câu thợ khó trả lời nhất. Bài này giải thích lý do từ phía người thợ: dáng mài được chọn thế nào, hao hụt đến từ đâu, và vì sao không thể hứa trước một con số chính xác. Mọi con số trong bài là ví dụ giả định, không phải tỉ lệ chuẩn.
Dáng của viên đá bắt đầu từ dáng của đá thô
Thợ mài không chọn dáng theo ý thích trước rồi mới tìm đá. Họ nhìn đá thô, sau khi đã cắt bỏ phần nứt, và hỏi: hình nào nằm gọn trong khối này mà bỏ ít đá nhất. Một mẩu đá thuôn dài hợp với oval dài hoặc giọt nước; một mẩu gần vuông hợp với cushion; một mẩu tròn đều mới hợp với dáng tròn.
Tinh thể ruby Lục Yên hay có dạng lục giác dẹt hoặc thùng, sau khi bỏ phần nứt thường còn lại những mẩu không đều. Spinel có tinh thể bát diện, nhưng phần lớn spinel đến tay thợ là mảnh vỡ, hình dạng ngẫu nhiên. Vì thế oval và cushion, hai dáng có độ "dễ dãi" cao về tỉ lệ dài rộng, là những dáng hay gặp nhất với đá màu của vùng.
Ngoài hình dạng, hướng màu cũng góp phần quyết định. Với ruby, nếu phải đặt mặt bàn theo hướng trục c để có màu đẹp, khối đá còn dùng được có thể bị thu hẹp theo một chiều, khiến dáng oval dài hợp hơn dáng tròn. Nói cách khác, dáng thành phẩm là kết quả của ba thứ cùng lúc: hình khối đá, vết nứt và hướng màu.
So sánh các dáng mài thường gặp
Bảng dưới so các dáng phổ biến ở góc độ thợ mài. Mức giữ trọng lượng chỉ là so sánh tương đối giữa các dáng trên cùng một mẩu đá, không phải tỉ lệ cụ thể.
| Dáng | Giữ trọng lượng | Ưu điểm | Hạn chế |
|---|---|---|---|
| Oval | Cao | Bám hình đá thô, nhìn to so với trọng lượng | Có thể có vùng tối hình nơ ở giữa nếu mài sai |
| Cushion (vuông bo góc) | Cao | Hợp đá thô vuông, giữ màu tốt, nhiều giác nhỏ che bao thể | Thường để đáy sâu, viên đá nặng mà nhìn nhỏ |
| Tròn | Thấp hơn | Cân đối, dễ ghép bộ, dễ gắn ổ chuẩn | Bỏ nhiều đá, chỉ hợp khối đá đều |
| Giọt nước | Trung bình | Hợp mẩu thuôn một đầu, đẹp cho mặt dây, hoa tai | Mũi nhọn dễ mẻ |
| Chữ nhật, bậc thang | Trung bình | Mảng sáng tối rõ, hợp đá rất trong | Lộ bao thể và dải màu rõ hơn |
| Mặt trứng | Cao nhất | Hợp đá đục, nhiều nứt, đá có sao | Không có độ lấp lánh của giác |
Hao hụt đến từ đâu
Phần mất đi khi đi từ đá thô tới viên thành phẩm không đến từ một chỗ. Lớp đầu tiên là vỏ ngoài sần, đá hoa bám, phần bề mặt đầy nứt nhỏ: thứ này gần như luôn phải bỏ. Lớp thứ hai là các vết nứt và bao thể lớn bên trong, phải cưa bỏ hoặc chia khối để tránh. Lớp thứ ba là phần đá nằm ngoài hình dáng chọn: một viên tròn nằm trong một khối vuông thì bốn góc phải đi.
Lớp thứ tư ít người nghĩ tới là chính các giác. Viên đá mài giác có đáy hình chóp và vương miện vát; phần đá giữa hình hộp ban đầu và hình chóp ấy cũng bị mài đi. Cuối cùng, nếu ưu tiên màu theo hướng trục, có khi phải bỏ thêm đá để xoay mặt bàn về đúng hướng.
Ví dụ giả định: một khối ruby thô sạch vỏ, sau khi cưa bỏ một vết nứt chạy ngang còn lại hai mẩu. Mẩu lớn mài oval, mẩu nhỏ mài mặt trứng. Tổng trọng lượng hai viên thành phẩm cộng lại chỉ còn một phần nhỏ so với khối ban đầu. Con số cụ thể khác nhau rất nhiều theo từng viên; thợ có kinh nghiệm chỉ có thể ước lượng một khoảng sau khi đã đọc đá kỹ, và nên nói rõ đó là ước lượng.
Giữ trọng lượng hay giữ vẻ đẹp: những đánh đổi thường gặp
Để đáy dày. Cách phổ biến nhất để giữ trọng lượng. Viên đá nặng hơn nhưng có thể tối màu ở giữa, nhìn từ trên xuống lại không to hơn.
Để viền dày. Viền dày giúp đá bền hơn khi gắn chấu nhưng cộng thêm trọng lượng "chết", không góp phần vào vẻ đẹp nhìn từ trên.
Chấp nhận dáng lệch. Oval hơi méo hoặc cushion không cân giữ được đá nhưng nhìn kém chỉn chu, khó ghép đôi.
Giữ bao thể ở mép. Thay vì mài bỏ, thợ để bao thể nằm sát viền, nơi chấu nhẫn có thể che bớt.
Chọn kiểu giác che khuyết điểm. Kiểu giác nhiều mặt nhỏ, ánh sáng vụn giúp che bớt bao thể và dải màu, cho phép giữ lại phần đá mà kiểu giác lớn sẽ buộc phải bỏ. Đổi lại, viên đá có thể kém nét so với kiểu giác bậc thang.
Mài nhỏ lại cho đẹp. Ngược lại, có chủ đá chọn viên nhỏ hơn nhưng sáng đều, cân đối. Không bên nào sai; điều quan trọng là thợ và chủ đá thống nhất từ trước.
Mài theo cỡ chuẩn và mài tự do
Trong nghề có hai lối làm. Mài theo cỡ chuẩn là mài viên đá về những kích thước định sẵn, chẳng hạn oval có chiều dài, chiều rộng theo bảng cỡ quen dùng của thợ kim hoàn, để vừa ngay các ổ đúc sẵn. Lối này tiện cho sản xuất trang sức hàng loạt, nhưng thường phải bỏ thêm đá để viên đá về đúng cỡ.
Mài tự do là mài theo hình đá thô, kích thước nào cũng được, miễn đẹp và giữ được đá. Viên đá mài tự do thường cần thợ kim hoàn làm ổ riêng. Với ruby và spinel Lục Yên, nhất là những viên có màu đẹp hiếm, mài tự do phổ biến hơn vì người ta không muốn bỏ đá chỉ để vừa một cái khuôn.
Những viên nhỏ, nhiều, cùng màu như spinel hồng tím hay ruby nhỏ thì hay được mài theo cỡ chuẩn để ghép vào trang sức có nhiều viên. Ở đây sự đồng đều quan trọng hơn trọng lượng từng viên. Thợ sẽ phân loại đá theo màu trước, rồi mài loạt theo cùng một cỡ để bộ đá trông liền mạch.
Spinel và tourmaline: dáng mài có gì khác
Spinel đơn chiết nên thợ được tự do hơn trong việc đặt mặt bàn; hướng nào giữ nhiều đá nhất thì chọn hướng đó, không lo màu đổi theo trục. Nhờ vậy, với cùng một khối đá, spinel thường cho tỉ lệ thành phẩm tốt hơn ruby. Spinel cũng hay được mài tròn hoặc cushion nhỏ để ghép bộ, vì màu tím, hồng của vùng khá dễ phân loại thành lô đều nhau.
Tourmaline là trường hợp đặc biệt vì tinh thể thường dài như cây bút chì. Dáng chữ nhật dài, bậc thang hoặc oval dài bám sát hình tinh thể nhất, nên rất phổ biến với tourmaline. Như đã nói ở bài đọc đá thô, hướng mặt bàn so với trục dài quyết định màu sáng hay tối; dáng dài cho phép đặt mặt bàn song song thân tinh thể mà vẫn giữ nhiều đá.
Sapphire của vùng, cũng là corundum như ruby, chịu chung những ràng buộc về trục màu. Sapphire có dải màu rõ thường được mài cushion hoặc oval với đáy sâu để màu dồn lại, che bớt vùng nhạt. Mỗi loại đá một tính khí, người thợ mài nhiều loại đá phải nhớ những khác biệt đó để không áp một khuôn cho tất cả.
Ruby mài kiểu xưa và chuyện mài lại dáng
Ngoài đá mới khai thác, thợ mài còn nhận những viên ruby đã mài từ lâu, đem đến để sửa mẻ, làm bóng lại hoặc đổi dáng. Nhiều viên mài theo lối cũ có dáng lệch, đáy rất dày, mặt bàn nghiêng, vì người mài trước ưu tiên giữ trọng lượng. Mài lại cho cân có thể làm viên đá sáng hơn hẳn nhưng mất đi một phần đáng kể.
Thợ cẩn thận thường soi kỹ trước khi nhận: viên đá có vết nứt ẩn không, có dấu hiệu từng được lấp đầy không, viền có mẻ sâu không. Những viên đã qua xử lý lấp đầy có thể lộ hoặc hỏng khi mài lại. Trường hợp đó, nên đưa giám định trước, rồi chủ đá và thợ cùng quyết.
Cũng có những viên mài kiểu xưa được giữ nguyên vì chính kiểu mài ấy là một phần lịch sử của món đồ, chẳng hạn viên đá trên một món trang sức gia đình. Thợ có tâm sẽ hỏi chủ đá viên đá có ý nghĩa gì trước khi đề nghị mài lại. Đổi dáng là việc không quay lại được.
Mài cặp đá đôi cho hoa tai
Một việc đòi hỏi tay nghề riêng là mài hai viên giống nhau để làm hoa tai hoặc khuy áo. Những điều thợ thường cân nhắc:
- Chọn hai mẩu đá thô cùng màu dưới cùng một nguồn sáng, tốt nhất cắt ra từ cùng một khối.
- Đọc trục và hướng màu của cả hai để mặt bàn đặt cùng hướng, màu không lệch.
- Mài viên khó hơn trước, rồi mài viên còn lại theo kích thước của viên đầu.
- So hai viên liên tục khi mài, đặt cạnh nhau trên nền trắng.
- Chấp nhận mất thêm đá ở viên lớn để hai viên bằng nhau.
- Ghi rõ trọng lượng từng viên và tổng khi giao lại.
Một cặp đá đôi khớp màu, khớp dáng thường đòi hỏi bỏ nhiều đá hơn hai viên lẻ. Nếu bạn đặt mài cặp đôi từ đá của mình, nên hiểu trước điều này.
Với spinel, việc ghép đôi dễ hơn ruby vì không phải lo trục màu; nhưng spinel Lục Yên hay có màu thay đổi nhẹ giữa hồng và tím theo ánh sáng, nên thợ phải so dưới cả đèn và ánh sáng ban ngày trước khi chốt một cặp.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao ruby ít được mài tròn?
Dáng tròn đòi hỏi khối đá đều theo mọi phía, trong khi đá thô ruby thường dẹt hoặc không đều. Mài tròn phải bỏ nhiều đá hơn, nên thợ và chủ đá thường chọn oval hoặc cushion để giữ trọng lượng.
Có thể biết trước khối đá thô mài ra bao nhiêu không?
Chỉ ước lượng được một khoảng sau khi đọc đá kỹ, vì vết nứt ngầm, hướng màu và lựa chọn dáng đều ảnh hưởng. Thợ trung thực sẽ nói đó là ước lượng, không hứa con số chắc chắn.
Viên cushion có đáy sâu có phải là mài kém?
Không hẳn. Cushion thường được mài đáy sâu để giữ màu và trọng lượng. Nếu đáy sâu đến mức tạo vùng tối lớn hoặc khó gắn ổ, khi đó mới coi là đánh đổi chưa hợp lý.
Mài theo cỡ chuẩn có làm đá kém giá trị không?
Mài theo cỡ chuẩn thường phải bỏ thêm đá, nhưng giúp viên đá vừa ngay ổ trang sức sẵn có. Với đá nhỏ, nhiều, dùng để ghép bộ, đây là cách hợp lý; với viên đẹp hiếm, nhiều người chọn mài tự do.
Phần đá vụn sau khi mài có dùng được không?
Nhiều xưởng giữ lại phần vụn để mài viên rất nhỏ, làm hạt, làm vật liệu cho tranh đá quý hoặc đá trang trí. Nếu đá là của bạn gửi mài, có thể thoả thuận nhận lại phần vụn từ trước.