Đá cảnh ở vùng Lục Yên có thể chia thành vài dạng chính: khối đá hoa lớn có tinh thể ruby lộ ra mà người ta quen gọi là "núi ruby", khối đá hoa điểm nhiều hạt đỏ hồng nhỏ, cụm tinh thể ruby hay spinel bám trên một mẩu đá mẹ, và những lát đá được cắt, mài phẳng một mặt. Mỗi dạng có nguồn gốc, cách ngắm và cách giữ khác nhau.
Người mới thường gọi chung tất cả là "đá ruby", rồi ngạc nhiên khi hai khối cùng gọi tên ấy mà trông khác nhau đến vậy. Bài này phân loại theo cách người chơi đá hay dùng, kèm những điều cần biết về từng dạng. Bài không nói tới giá cả và không gắn bất kỳ dạng đá nào với tác dụng phong thuỷ; đá cảnh ở đây được nhìn như một vật trưng bày tự nhiên.
Núi ruby: khối đá hoa lớn với tinh thể lộ trên bề mặt
Cái tên "núi ruby" là cách gọi nôm, chỉ những khối đá hoa có dáng đứng như một ngọn núi nhỏ, trên mặt lộ ra một hoặc nhiều tinh thể ruby. Khối có thể chỉ cỡ bàn tay, cũng có thể nặng hàng chục cân. Nền đá thường trắng ngà, xám nhạt hoặc trắng có vệt xám đen, hạt đá thô như đường cát khi nhìn gần.
Dáng "núi" có khi là tự nhiên, do khối đá bị phong hoá thành hình chóp, có khi là do người tỉa bớt đá mẹ để tạo dáng đứng. Hai kiểu đều phổ biến; điều bạn nên biết là khối đá đã được tỉa đến đâu. Một khối giữ được nhiều mặt đá tự nhiên, chỉ phẳng phần đáy để đứng, khác hẳn một khối bị đẽo gọt cả bốn phía cho giống hình núi trong tranh.
Khi ngắm núi ruby, người chơi thường để ý vị trí tinh thể. Tinh thể nằm gần đỉnh hoặc giữa thân, quay ra mặt chính, dễ tạo điểm nhấn. Tinh thể nằm sát đáy hay ở mặt sau thì khó thấy khi đặt lên đế. Số lượng tinh thể không quyết định vẻ đẹp: một tinh thể lớn, hình rõ có khi đẹp hơn mười hạt nhỏ rải rác.
Núi ruby cỡ lớn hợp với phòng khách, sảnh, bàn làm việc rộng, nơi có khoảng cách để lùi ra ngắm. Khối nhỏ cỡ nắm tay thì hợp với kệ sách, tủ kính, bàn trà.
Khối đá hoa điểm hạt: nhiều hạt nhỏ rải khắp thân đá
Dạng thứ hai là những khối đá hoa có nhiều hạt ruby hoặc spinel nhỏ, cỡ hạt gạo đến hạt đậu, rải khắp thân. Các hạt thường không có hình tinh thể rõ, trông như những chấm màu đỏ, hồng, tím trên nền trắng. Có khối lẫn cả vảy mica màu nâu vàng, hạt pargasite xanh lục, tạo nên một bức "tranh" chấm màu tự nhiên.
Dạng này dễ gặp hơn núi ruby có tinh thể lớn, và nhiều người thích vì nó đẹp theo kiểu tổng thể. Ngắm từ xa, khối đá như một mảnh nền trắng điểm hoa đỏ; nhìn gần, mỗi hạt lại có màu hơi khác nhau. Khối điểm hạt cũng là dạng hay được cắt một mặt phẳng rồi đánh bóng để lộ rõ mặt cắt ngang các hạt.
Điều cần cẩn thận là hạt nhỏ dễ bị tô thêm màu. Có trường hợp người ta chấm sơn đỏ, dầu màu vào những chỗ lõm để khối đá trông "nhiều ruby" hơn. Hạt tự nhiên có ranh giới với đá hoa sắc nét, màu nằm trong khoáng vật; hạt tô màu thì màu đọng ở bề mặt, trong kẽ nứt, lau bằng bông thấm cồn có khi ra màu. Hỏi người bán và nhìn kỹ dưới kính lúp là đủ để phát hiện phần lớn trường hợp.
Cụm tinh thể trên mẩu đá mẹ: dạng mẫu nhỏ được người chơi khoáng vật thích
Kích thước nhỏ, chi tiết nhiều. Đây là những mẫu chỉ vài phân đến một gang tay, phần lớn là tinh thể, phần đá mẹ chỉ đủ làm đế. Chúng hợp với tủ kính, hộp trưng bày, nơi người xem đứng gần.
Spinel bát diện trên đá hoa. Lục Yên có tiếng với spinel; những tinh thể bát diện màu đỏ, hồng, tím, đôi khi lam, nằm trên mẩu đá hoa trắng là mẫu được người chơi khoáng vật trong và ngoài nước tìm. Góc nhọn và mặt tam giác của spinel cho cảm giác rất khác ruby.
Ruby hình tấm. Tinh thể ruby dẹt, sáu cạnh, nằm nghiêng trên đá mẹ là dạng hay gặp. Mẫu đẹp là mẫu tinh thể ít sứt mẻ, mặt tấm quay về hướng ngắm.
Tổ hợp hai, ba khoáng vật. Một mẩu đá mẹ có cả ruby, spinel và mica là mẫu kể chuyện được nhiều nhất. Người chơi mẫu hay để những mẫu này vào hộp riêng, có ghi chép.
Dễ hư hơn khối lớn. Vì phần đá mẹ ít, chân tinh thể dễ lung lay sau va đập. Nên cầm mẫu bằng phần đá mẹ, tránh bóp vào tinh thể, và đặt trong hộp có lót.
Lát cắt và khối mài một mặt: khi đá cảnh có bàn tay người
Dạng thứ tư là đá đã được cắt phẳng một hoặc hai mặt rồi mài bóng. Lát cắt mỏng của khối đá hoa điểm hạt cho thấy các hạt ruby, spinel cắt ngang, có khi lộ hình lục giác của ruby và hình vuông, tam giác của spinel. Khi đặt ngược sáng hoặc đặt nghiêng dưới đèn, mặt cắt bóng loáng làm màu hạt rõ hơn hẳn mặt đá thô.
Có khối giữ phần lớn mặt tự nhiên, chỉ mài bóng một "cửa sổ" ở mặt trước để người xem nhìn vào bên trong. Cách này gần với cách người ta xử lý ngọc thô và đá thô ở nhiều vùng khác. Với đá cảnh, cửa sổ mài giúp người xem thấy rõ chất đá mà khối đá vẫn giữ được dáng tự nhiên.
Đá cảnh có cắt mài không kém giá trị hơn đá nguyên, chỉ là thuộc một dạng khác. Điều quan trọng là người bán nói rõ phần nào là tự nhiên, phần nào là gia công. Một khối đá mài bóng cả bốn mặt, đánh bóng luôn mặt tinh thể thì đã gần với đồ mỹ nghệ hơn là mẫu khoáng vật. Đá hoa chỉ cứng 3 Mohs nên mặt mài bóng dễ xước, mờ đi theo thời gian; ruby và spinel nằm trên đó thì giữ bóng lâu hơn nhiều.
Bảng tóm tắt bốn dạng đá cảnh
Để dễ so, bảng gom các đặc điểm chính của từng dạng:
| Dạng | Điểm nhìn chính | Không gian hợp | Điều cần để ý |
|---|---|---|---|
| Núi ruby | Dáng khối và vị trí tinh thể | Phòng khách, sảnh, bàn rộng | Khối đã tỉa đến đâu; độ vững của đáy |
| Khối đá hoa điểm hạt | Tổng thể chấm màu trên nền trắng | Kệ, bàn trà, góc sáng | Hạt có bị tô màu không |
| Cụm tinh thể trên đá mẹ | Hình tinh thể, chi tiết | Tủ kính, hộp trưng bày | Chân tinh thể có chắc không |
| Lát cắt, khối mài một mặt | Mặt cắt bóng lộ hạt | Đặt nghiêng có đèn, khung đứng | Phần nào tự nhiên, phần nào gia công |
Nhiều khối đá ở Lục Yên lai giữa các dạng: một núi ruby có thêm vài hạt điểm, một khối điểm hạt có mài cửa sổ. Bảng chỉ giúp bạn gọi tên những gì đang thấy, để khi trao đổi với người bán hay người chơi khác, hai bên hiểu cùng một thứ.
Đá cảnh theo kích cỡ: từ mẫu cầm tay tới khối đặt sân
Ngoài cách chia theo dạng, người chơi đá ở Lục Yên còn hay nói về đá theo cỡ, vì cỡ quyết định gần hết cách giữ và cách đặt. Cỡ nhỏ nhất là mẫu cầm tay, nằm gọn trong lòng bàn tay, thường là cụm tinh thể trên mẩu đá mẹ hoặc một mảnh đá hoa điểm hạt. Loại này dễ mang theo, dễ cất trong hộp, hợp với người mới bắt đầu và với người muốn làm một bộ sưu tập nhỏ có nhiều loại đá.
Cỡ tiếp theo là đá để bàn, cao khoảng một đến hai gang tay, nặng từ vài cân tới hơn chục cân. Đây là cỡ phổ biến nhất của núi ruby và khối điểm hạt. Đá cỡ này cần đế riêng, cần một mặt kê chắc, và nên đặt ở nơi có ánh sáng tốt. Phần lớn những điều bàn trong các bài về kê đế, chiếu sáng, làm sạch đá cảnh là dành cho cỡ này.
Cỡ lớn là khối đặt sàn hoặc đặt sân, nặng hàng chục đến hàng trăm cân, có khi phải dùng xe nâng, ròng rọc để di chuyển. Những khối như vậy thường có tinh thể nhỏ so với thân đá, ngắm từ xa là chính. Đặt khối lớn trong nhà cần tính tới sức chịu của sàn, lối đưa vào nhà, và chỗ trống quanh khối đá để không ai va phải. Đặt ngoài sân thì đá hoa chịu nắng mưa lâu năm sẽ bị phong hoá bề mặt, mờ dần, có khi đóng rêu; đó là điều nên biết trước, không phải lỗi của đá.
Một gợi ý cho người mới: bắt đầu bằng vài mẫu cầm tay và một khối để bàn. Khi đã quen nhìn đá, quen tay giữ đá, bạn sẽ biết mình có thật sự cần một khối lớn hay không.
Những thứ được bán kèm tên "đá cảnh Lục Yên" nhưng thuộc dạng khác
Đi một vòng các điểm bán ở vùng Lục Yên hay trên mạng, bạn sẽ gặp nhiều món được gọi chung là đá cảnh nhưng không thuộc bốn dạng trên. Có tượng nhỏ, quả cầu, lục bình được mài từ đá hoa có hạt màu; có tranh đá quý dùng bột và hạt đá; có những hòn đá suối hình dáng đẹp nhưng không chứa đá quý; có khối đá ghép nhiều mảnh dán keo.
Những món ấy có giá trị riêng. Tượng mài từ đá hoa là sản phẩm của thợ chế tác, tranh đá quý là một nghề riêng của vùng, đá suối là thú chơi đá cảnh truyền thống. Vấn đề chỉ nảy sinh khi tên gọi bị đánh tráo: khối đá ghép được gọi là "nguyên khối", đá suối không có ruby được gọi là "đá ruby", hay đá nhập từ nơi khác được gọi là "đá Lục Yên".
Cách đơn giản để tránh nhầm là hỏi đúng câu: đây là đá nguyên khối hay ghép; tinh thể trên đá là tự nhiên hay gắn; đá lấy từ đâu; có gia công gì không. Người bán ngay thẳng sẽ trả lời rõ. Câu trả lời mơ hồ, chuyển sang nói về tác dụng hay vận khí thay cho chất đá, là lúc bạn nên chậm lại.
Câu hỏi thường gặp
"Núi ruby" có phải là khối ruby nguyên khối không?
Không. Núi ruby là khối đá hoa có tinh thể ruby lộ trên bề mặt hoặc bên trong; phần lớn thể tích là đá hoa trắng hoặc xám. Một khối ruby nguyên khối cỡ lớn là thứ cực hiếm, và nếu ai chào bán như vậy thì nên đòi giấy giám định.
Đá hoa điểm hạt đỏ có chắc là hạt ruby không?
Không chắc. Hạt đỏ hồng trên đá hoa vùng Lục Yên có thể là ruby, spinel, đôi khi garnet hay khoáng vật khác. Hạt cũng có thể bị tô màu. Muốn biết loại hạt, cần xem kỹ dưới kính lúp hoặc nhờ phòng giám định.
Đá cảnh đã cắt mài một mặt có kém hơn đá nguyên không?
Không kém, chỉ là dạng khác. Mặt mài bóng giúp lộ màu hạt và cấu trúc bên trong. Điều quan trọng là người bán nói rõ phần nào là tự nhiên, phần nào là gia công, để bạn biết mình đang mua gì.
Mẫu tinh thể spinel trên đá mẹ có dễ vỡ không?
Bản thân spinel khá cứng, nhưng chân tinh thể bám vào đá hoa mềm nên dễ lung lay khi bị va đập. Nên cầm mẫu bằng phần đá mẹ, đặt trong hộp có lót và tránh để chung với đá cứng khác.
Khối đá cảnh lớn nên đặt ở đâu trong nhà?
Khối lớn hợp với phòng khách, sảnh, bàn rộng, nơi có khoảng cách để ngắm và mặt đỡ chắc chắn. Nên đặt xa lối đi, tránh chỗ trẻ nhỏ leo trèo, và kiểm tra đế cùng mặt kê có chịu được trọng lượng khối đá.
Làm sao biết khối đá có bị ghép từ nhiều mảnh không?
Nhìn kỹ các đường nối: vệt keo bóng, màu đá mẹ đổi đột ngột theo một đường thẳng, hướng vân đá lệch nhau giữa hai phần. Gõ nhẹ vào các phần khác nhau có khi nghe tiếng khác. Hỏi thẳng người bán và đề nghị ghi rõ trên giấy mua bán.