Làm một bức tranh đá quý gồm các bước chính: chọn mẫu và tính bảng màu, chuẩn bị nền, phác hình, phết keo và rắc hạt theo từng mảng từ xa tới gần, ép và chờ khô giữa các lớp, sửa chi tiết, rồi phủ lớp bảo vệ và lên khung. Một bức cỡ vừa có thể mất vài ngày tới vài tuần tuỳ độ chi tiết, phần lớn thời gian là chờ keo khô và soi lại từng mảng.
Bài này kể lại trình tự ấy để bạn hiểu một bức tranh được làm ra thế nào, hỏi xưởng đúng câu khi đặt tranh, hoặc biết vì sao hai bức trông giống nhau lại chênh nhau nhiều về công sức. Mỗi xưởng có cách làm riêng; những gì viết dưới đây là trình tự chung thường gặp, không phải công thức của một nơi cụ thể nào.
Trình tự làm một bức tranh, nhìn từ đầu tới cuối
Trước khi đi vào từng công đoạn, đây là khung chung. Các bước có thể gộp hoặc tách tuỳ cỡ tranh và tay thợ:
- Chọn mẫu: ảnh chụp, bản vẽ, hoặc mẫu xưởng đã làm nhiều lần; quyết định cỡ tranh.
- Tính bảng màu: liệt kê các mảng màu, chọn loại đá và cỡ hạt cho từng mảng, xem vật liệu trong kho có đủ không.
- Chuẩn bị nền: cắt tấm nền, làm nhám, xử lý mặt sau chống ẩm.
- Phác hình: chuyển bản vẽ lên nền bằng bút chì hoặc giấy than, chia ranh giới các mảng.
- Rắc lớp nền: các mảng lớn ở xa như trời, nước, núi xa, thường dùng hạt mịn.
- Rắc các mảng giữa và gần: cây, nhà, thuyền, hoa, dùng hạt to dần để có chiều sâu.
- Làm chi tiết: viền, ánh sáng, điểm nhấn, có khi dùng nhíp đặt từng hạt.
- Kiểm tra, sửa chỗ hạt thưa hay lẫn màu, chờ khô hẳn.
- Phủ lớp bảo vệ, lên khung, làm móc treo.
Thứ tự từ xa tới gần không phải luật cứng, nhưng giúp các mảng gần đè lên mép mảng xa một cách tự nhiên, giống cách hoạ sĩ vẽ phong cảnh.
Chọn mẫu và tính bảng màu
Không phải hình ảnh nào cũng hợp với tranh đá. Hạt đá dù mịn đến đâu vẫn thô hơn nét bút, nên những bức ảnh có quá nhiều chi tiết nhỏ, chữ nhỏ, hay chuyển màu cực mịn sẽ khó làm. Ngược lại, phong cảnh có mảng khối rõ, hoa lá có hình dáng to, con vật có đường nét khoẻ là những đề tài dễ ra tranh đẹp.
Sau khi chọn mẫu, người thợ đếm xem cần bao nhiêu sắc độ cho từng màu và đá nào trong kho cho sắc ấy. Một bức hoàng hôn trên hồ có thể cần năm, sáu sắc cam đỏ khác nhau; nếu kho chỉ có ba, thợ phải tính cách rắc xen hai màu để mắt người xem tự hoà ra sắc thứ tư. Phần tính toán này ít khi được khách thấy nhưng quyết định bức tranh có chuyển màu êm hay không.
Với tranh đặt riêng, đây cũng là lúc xưởng nên nói thật với khách chỗ nào chất liệu đá làm tốt, chỗ nào phải đơn giản hoá. Một khách hiểu điều này từ đầu sẽ ít thất vọng khi nhận tranh hơn là một khách được hứa "giống ảnh y hệt".
Phết keo và rắc hạt: phần việc chính
Làm từng mảng nhỏ. Keo khô dần trong lúc làm, nên thợ chỉ phết keo cho một mảng vừa đủ rắc kịp. Mảng to như bầu trời có thể chia thành nhiều phần, nối sao cho không lộ vệt nối.
Rắc từ trên xuống. Hạt được rắc bằng thìa nhỏ, phễu giấy hay đầu ngón tay, phủ dày hơn mức cần rồi để yên cho hạt chìm vào keo. Sau đó nghiêng tấm nền, gõ nhẹ để hạt thừa rơi ra khay, thu về lọ cũ.
Ép cho bám. Với hạt to, thợ thường đặt một tấm phẳng có lót giấy chống dính lên trên rồi ấn đều, để hạt bám sâu vào keo và mặt tranh không gồ ghề quá mức mong muốn.
Che mảng đã xong. Khi làm mảng bên cạnh, mảng đã khô được che lại bằng giấy để hạt màu mới không vương sang. Một hạt đỏ lạc giữa mảng trời xanh nhìn từ xa đã thấy rõ.
Chuyển màu bằng rắc xen. Ở ranh giới hai màu, thợ rắc một dải hạt trộn hai loại theo tỉ lệ thay đổi dần. Đây là chỗ phân biệt tay thợ lâu năm với người mới học: chuyển êm hay thành từng bậc.
Chờ khô, soi lại và sửa
Giữa các lớp, tranh cần thời gian cho keo khô. Ở vùng núi phía bắc, mùa nồm ẩm kéo dài thời gian này đáng kể, và nếu vội rắc lớp mới lên lớp chưa khô, hạt có thể trượt, mảng dưới bị ố keo. Các xưởng thường có giá phơi tranh đặt nằm ngang, nơi thoáng, tránh bụi.
Khi tranh đã khô, thợ dựng đứng tranh lên, lùi ra xa vài bước để nhìn tổng thể. Nhiều lỗi chỉ hiện ra lúc này: một mảng núi hơi sáng hơn mảng bên cạnh, một cánh hoa thiếu khối, một chỗ hạt thưa để lộ nền. Sửa bằng cách phết keo mỏng lên đúng chỗ và rắc bù, hoặc cạo bỏ một ít hạt rồi làm lại.
Chi tiết nhỏ như nhuỵ hoa, mắt chim, ánh nắng trên mặt nước thường làm sau cùng, có khi bằng nhíp đặt từng hạt. Đây là công đoạn chậm nhất tính trên mỗi phân vuông tranh, và cũng là phần làm bức tranh có hồn.
Chuẩn bị nền và chuyển bản phác
Tấm nền được cắt theo cỡ tranh, chừa mép để lên khung. Mặt trước được chà nhám cho keo bám, lau sạch bụi gỗ; mặt sau và các cạnh được quét lớp chống ẩm. Với tranh lớn, nhiều xưởng gia cố thêm nẹp ở mặt sau ngay từ đầu, vì đến khi hạt đá đã phủ kín thì việc sửa nền cong gần như không thể.
Bản phác được chuyển lên nền bằng nhiều cách: kẻ ô lưới trên ảnh mẫu và trên nền rồi vẽ theo từng ô, đặt giấy than dưới bản in rồi đồ lại, hoặc chiếu hình lên nền và tô theo. Điều quan trọng không phải là cách nào, mà là đường ranh giới giữa các mảng màu phải rõ, vì mỗi đường ấy sẽ là mép một lần phết keo.
Người thợ thường ghi chú ngay trên nền bằng bút chì: mảng này dùng đá gì, cỡ hạt nào, đậm hay nhạt. Những ký hiệu ấy sẽ bị hạt đá phủ kín, nhưng trong lúc làm chúng giúp thợ không phải dừng lại nhìn ảnh mẫu liên tục. Với tranh đặt riêng, đây cũng là lúc xưởng có thể chụp bản phác gửi khách duyệt trước khi rắc hạt, vì sau bước này mọi thay đổi về bố cục đều tốn công gấp nhiều lần.
Một ngày ở bàn rắc đá
Ví dụ giả định: một bức phong cảnh hồ nước khổ ngang vừa phải. Buổi sáng, người thợ phết keo cho nửa trên bầu trời, rắc bột đá hoa trắng pha một ít bột lam mịn, chờ một lúc cho hạt chìm rồi nghiêng tấm nền đổ hạt thừa. Đến trưa, nửa dưới bầu trời được làm tiếp với tỉ lệ bột lam giảm dần về phía chân trời. Buổi chiều tấm nền được đặt nằm trên giá cho khô, thợ chuyển sang làm một bức khác đang ở bước chi tiết.
Ngày hôm sau mới tới mảng núi xa, rồi núi gần, rồi mặt nước. Mặt nước khó hơn bầu trời vì phải để lại vệt phản chiếu núi và một dải sáng nơi nắng chiếu. Thợ dùng giấy cắt theo hình vệt sáng đặt che, rắc mảng nước tối xung quanh, khô rồi gỡ giấy ra và rắc bột trắng vào chỗ trống. Một xưởng thường làm song song vài bức để tranh này chờ khô thì tay thợ vẫn có việc ở tranh khác.
Nhịp làm ấy giải thích vì sao thời gian giao tranh hay được xưởng hẹn rộng: không phải thợ chậm, mà keo cần thời gian, và vùng núi phía bắc có những tuần nồm khiến mọi thứ khô chậm hơn hẳn.
Công sức thay đổi theo những yếu tố nào
Hai bức tranh cùng cỡ có thể chênh nhau nhiều về thời gian làm. Bảng dưới gom các yếu tố chính, giúp bạn hiểu vì sao xưởng hỏi kỹ trước khi nhận đặt.
| Yếu tố | Ít công hơn | Nhiều công hơn |
|---|---|---|
| Đề tài | Phong cảnh mảng khối rõ, hoa lá to | Chân dung, đám đông, chi tiết kiến trúc |
| Số sắc màu | Vài màu chính | Nhiều sắc chuyển mịn, hoàng hôn, mặt nước |
| Cỡ hạt | Một hai cỡ hạt chính | Nhiều cỡ, có mảng đặt từng hạt |
| Mẫu | Mẫu xưởng đã làm nhiều lần | Mẫu mới từ ảnh của khách, phải phác lại |
| Độ nổi khối | Mặt tranh tương đối phẳng | Có mảng đắp dày như phù điêu |
Bảng chỉ nói về công sức, không quy ra tiền. Khi đặt tranh, hãy hỏi xưởng về thời gian làm và số lần duyệt bản phác, đó là hai thông tin có ích hơn so sánh giá chung chung.
Phủ, lên khung và kiểm tra trước khi giao
Khi mọi lớp hạt đã khô hẳn, mặt tranh được làm sạch hạt rời bằng chổi lông mềm hoặc thổi nhẹ, rồi phủ lớp bảo vệ. Lớp phủ có thể quét hoặc phun, một hoặc vài lượt. Sau khi phủ, tranh lại cần thời gian khô trước khi lên khung.
Khung được bắt chắc vào nền, có nẹp đỡ ở mặt sau nếu tranh lớn. Móc treo phải tính theo trọng lượng thật của tranh đá, vốn nặng hơn tranh sơn cùng cỡ đáng kể. Một xưởng cẩn thận sẽ gắn móc vào khung gỗ chịu lực chứ không vào tấm nền.
Phần đóng gói cũng thuộc về công đoạn cuối. Mặt tranh cần được che bằng tấm cứng có khoảng hở, không để màng bọc dán thẳng lên lớp hạt; góc khung được bọc xốp. Một xưởng làm cẩn thận thường dặn khách đặt tranh đứng khi chở, không nằm ngang có vật đè, vì chỉ một cú dằn mạnh cũng đủ làm mảng hạt to ở mép bong ra.
Trước khi giao, nên dựng tranh dưới ánh sáng ban ngày và dưới đèn, lướt tay nhẹ trên mặt xem có hạt nào lỏng. Hạt rơi ra lúc này là chuyện bình thường với vài hạt ở mép; nếu rơi nhiều ở giữa mảng, lớp keo hoặc lớp phủ chưa đạt và nên xử lý lại trước khi tranh rời xưởng.
Câu hỏi thường gặp
Làm một bức tranh đá quý mất bao lâu?
Tuỳ cỡ tranh và độ chi tiết. Một bức nhỏ, mẫu quen có thể xong trong vài ngày; bức lớn, nhiều chi tiết hoặc chân dung đặt riêng có thể mất vài tuần, phần lớn thời gian là chờ keo khô giữa các lớp và sửa chi tiết.
Vì sao tranh đá thường làm từ mảng xa tới mảng gần?
Làm mảng xa như trời, nước, núi trước thì mảng gần như cây, thuyền, hoa có thể đè lên mép mảng xa một cách tự nhiên. Cách này giống cách hoạ sĩ vẽ phong cảnh và giúp bức tranh có chiều sâu.
Thợ làm sao để chuyển màu êm giữa hai mảng?
Thợ rắc một dải hạt trộn hai màu với tỉ lệ thay đổi dần qua ranh giới, cộng thêm việc đổi cỡ hạt. Chuyển màu êm hay thành bậc là chỗ dễ nhận ra tay nghề nhất trên một bức tranh đá.
Ảnh nào khó làm thành tranh đá quý?
Ảnh có quá nhiều chi tiết nhỏ, chữ nhỏ, hoặc chuyển màu cực mịn sẽ khó làm vì hạt đá thô hơn nét bút. Phong cảnh có mảng khối rõ, hoa lá to, con vật nét khoẻ thường ra tranh đẹp hơn.
Tranh mới nhận bị rơi vài hạt có sao không?
Vài hạt rời ở mép khung trong những ngày đầu là chuyện thường gặp. Nếu hạt rơi nhiều ở giữa một mảng hoặc rơi liên tục, lớp keo hoặc lớp phủ có vấn đề, nên báo lại xưởng để xử lý.
Có nên đặt tranh đá quý có kính không?
Kính giữ bụi tốt hơn nhưng làm mất cảm giác sần và ánh lấp lánh của mặt đá, lại làm tranh nặng hơn. Tranh để nơi nhiều bụi có thể cân nhắc kính; tranh treo phòng khách sạch thường để mặt hở.