Một cục ruby thô ở vùng Lục Yên thường là tinh thể hình lăng trụ sáu cạnh hoặc hình tấm dẹt, màu đỏ hồng đến đỏ tía, bề mặt mờ đục, hay nằm lẫn trong khối đá hoa trắng hoặc lăn tròn cạnh trong sỏi suối. Nó ít khi lấp lánh như viên đá đã mài giác. Người lần đầu cầm đá thô thường ngạc nhiên vì màu trông xỉn, có chỗ đục như sáp, có chỗ nứt và bám đầy vảy mica.
Bài này tả những gì mắt thường và một chiếc kính lúp nhìn thấy được trên đá thô: hình dạng tinh thể, mặt vỏ, màu, độ trong, và những khoáng vật hay đi cùng. Mục đích là giúp bạn đọc được món đá mình đang cầm hoặc đang ngắm, không phải để định giá. Muốn biết chắc một cục đá là ruby thì vẫn phải nhờ phòng giám định; mắt thường chỉ đi được tới mức "rất giống" hoặc "có điều đáng ngờ".
Ruby là corundum: điều đó quyết định hình dạng cục đá thô
Ruby là tên gọi corundum màu đỏ, tức ô-xít nhôm kết tinh, có thêm một lượng nhỏ crom tạo màu. Corundum cứng 9 theo thang Mohs, chỉ đứng sau kim cương trong các đá quý phổ biến, và nặng hơn phần lớn khoáng vật thường gặp: tỉ trọng khoảng 4, trong khi thạch anh khoảng 2,65 và đá hoa khoảng 2,7. Cầm hai cục cùng cỡ, cục ruby thô nằm trong tay có cảm giác nặng hơn hẳn.
Corundum thuộc hệ tinh thể ba phương, nên khi được lớn tự do trong đá mẹ, nó hay tạo thành khối có sáu mặt bên, hai đầu phẳng. Người trong nghề gọi nôm là "hình thùng", "hình trụ lục giác" hoặc "hình tấm" khi tinh thể dẹt như đồng xu dày. Ruby trong đá hoa ở Lục Yên khá thường gặp dạng tấm và dạng trụ ngắn; mặt đầu phẳng đôi khi có những vân tam giác nhỏ, nhìn nghiêng dưới đèn mới thấy.
Không phải cục nào cũng giữ được hình đẹp. Nhiều tinh thể bị gãy dọc theo mặt tách lớp, bị vỡ khi đá mẹ bị nén ép, hoặc bị bào mòn khi trôi theo nước. Vì vậy, thấy một cục đỏ không có góc cạnh gì thì chưa thể nói nó không phải ruby, và thấy một khối sáu cạnh đẹp thì cũng chưa thể nói chắc là ruby: tourmaline và một số khoáng vật khác cũng có dáng lăng trụ, chỉ khác số mặt và kiểu vân dọc thân.
Mặt vỏ của đá thô: những gì bạn sờ và thấy được
Mặt mờ như sáp hoặc như kính mài. Bề mặt ruby thô hiếm khi bóng. Ở đá lấy ra từ đá hoa, mặt tinh thể thường hơi mờ, có khi có lớp màng trắng do đá hoa bám lại. Đá sa khoáng trôi theo suối thì mặt bị mài mờ đều, sờ thấy trơn như hạt sỏi.
Vân ngang và các bậc nhỏ. Mặt bên của tinh thể corundum hay có những đường vân chạy ngang, như các bậc thang rất mảnh. Dưới kính lúp mười lần, đây là chi tiết khá đặc trưng; nhưng vân này có thể đã bị mòn mất trên đá sa khoáng.
Vết tách theo mặt phẳng. Corundum không có cát khai hoàn toàn như mica, nhưng hay tách theo mặt phẳng song song, để lại mặt vỡ bằng và hơi bậc thang. Mặt vỡ cong như vỏ sò cũng gặp, nhất là ở mảnh nhỏ.
Lớp bám bên ngoài. Vảy mica màu nâu đồng hay ánh bạc, vệt than chì đen, đốm gỉ sắt vàng nâu là những thứ thường bám quanh ruby trong đá hoa. Chúng không làm hỏng đá, mà còn là dấu vết của môi trường nơi tinh thể lớn lên.
Vùng màu không đều. Lật cục đá dưới ánh sáng ban ngày, bạn hay thấy chỗ đỏ đậm, chỗ hồng nhạt, có khi một dải gần như không màu. Thợ gọi đây là đá "loang màu"; trên tinh thể thô, các dải màu thường chạy song song với các mặt tinh thể.
So đá thô ruby với vài loại đá đỏ dễ nhầm ở vùng đá hoa
Trong một mẻ đá thô ở Lục Yên, ruby hiếm khi đứng một mình. Bảng dưới đây gom các điểm nhận dạng bằng mắt và tay; nó chỉ để sàng lọc, không thay cho giám định.
| Khoáng vật | Hình dạng thô hay gặp | Cảm giác cầm tay | Điểm để ý |
|---|---|---|---|
| Ruby (corundum) | Trụ hoặc tấm sáu cạnh, đầu phẳng | Nặng tay, rất cứng | Vân ngang trên mặt bên; màu đỏ hồng đến đỏ tía |
| Spinel | Bát diện (hai kim tự tháp úp đáy), có khi tinh thể đôi | Nặng vừa, cứng | Góc nhọn, mặt tam giác; màu đỏ, hồng, tím, lam |
| Garnet | Khối gần tròn nhiều mặt (12 hoặc 24 mặt) | Nặng | Màu đỏ thẫm ngả nâu hoặc tím; dáng như hạt lựu |
| Tourmaline đỏ hồng | Lăng trụ dài, mặt cắt gần tam giác | Nhẹ hơn ruby | Vân dọc chạy theo chiều dài thân |
| Thạch anh nhuộm hoặc thuỷ tinh | Không có hình tinh thể tự nhiên, mép sắc | Nhẹ | Bọt khí tròn, màu đều bất thường |
Cách tốt nhất để tập mắt là xem nhiều mẫu đã biết chắc tên, chẳng hạn mẫu có giấy giám định hoặc mẫu trong bộ sưu tập đáng tin. Nhìn tinh thể spinel bát diện cạnh tinh thể ruby hình tấm vài lần là bạn sẽ khó nhầm hai thứ này ở dạng thô.
Màu của ruby thô và vì sao nó khác viên đã mài
Màu đỏ của ruby đến từ crom thay thế một phần nhôm trong mạng tinh thể. Ruby sinh trong đá hoa như ở Lục Yên thường ít sắt, nên dưới ánh đèn có tia cực tím hoặc ánh nắng gắt, nhiều viên phát huỳnh quang đỏ, khiến màu trông tươi hơn. Đó là lý do người ta hay khen ruby vùng đá hoa có màu "rực". Nhưng trên đá thô, hiệu ứng này bị che phần nhiều bởi bề mặt mờ và vết nứt.
Viên đá đã mài giác có các mặt phẳng phản chiếu ánh sáng ngược lên mắt, gom màu lại. Đá thô thì để ánh sáng tán ra mọi phía, nên một cục mà người bán gọi là "đỏ đẹp" có khi chỉ hồng nhạt khi nhìn ngoài nắng. Ngược lại, một tinh thể trông sẫm gần như nâu tím có thể cho màu đỏ đẹp nếu được cắt mỏng đúng hướng. Thợ mài đọc được điều này nhờ kinh nghiệm, người chơi đá cảnh thì không cần đọc, vì họ giữ nguyên cục đá.
Ruby còn có tính đa sắc: nhìn dọc trục tinh thể và nhìn ngang, màu hơi khác nhau, một hướng đỏ ngả tím, một hướng đỏ ngả cam. Trên tinh thể thô hình trụ, bạn có thể thử xoay cục đá dưới ánh sáng trắng để thấy sự thay đổi nhẹ này. Thử như vậy vui và vô hại, nhưng chỉ là gợi ý, không phải phép giám định.
Bao thể, vết nứt và độ trong: đọc đá thô như người chơi mẫu
Đá thô ruby Lục Yên phần lớn là đá đục hoặc nửa trong. Những gì nằm bên trong cục đá là một phần câu chuyện của nó:
- Vết nứt chân chim chạy từ mặt vào trong, đôi khi có màu nâu do gỉ sắt thấm theo. Nhiều nứt làm đá khó mài, nhưng với mẫu trưng bày thì không phải khuyết điểm lớn nếu đá không bở.
- Kim tơ (rutile) nhỏ như sợi tơ, xếp theo ba hướng giao nhau. Khi đủ dày, chúng tạo ánh lụa và là nguồn gốc của ruby sao sau khi mài cabochon; trên đá thô, bạn chỉ thấy một lớp ánh mờ như sương.
- Tinh thể khoáng vật nhỏ bị bao lại khi ruby lớn lên, như hạt canxit trắng, vảy mica, đôi khi tinh thể spinel nhỏ. Chúng là dấu hiệu cho thấy đá lớn lên trong môi trường đá hoa.
- Dải màu song song với mặt tinh thể, nhìn thấy khi soi đèn pin qua mép mỏng. Đá tổng hợp làm theo phương pháp nóng chảy thường có vân cong, khác hẳn dải thẳng của đá tự nhiên.
- Phần trong như kính chỉ là một vùng nhỏ trong cục đá thô, nếu có. Thợ mài sẽ tìm và tận dụng vùng này; người giữ đá cảnh thì thường để nguyên.
Bạn không cần thuộc tên từng bao thể. Chỉ cần quen nhìn kỹ đá dưới kính lúp và đèn pin, ghi lại những gì thấy, thì khi gặp hàng giả kiểu thuỷ tinh có bọt khí tròn hay đá nhuộm có màu đọng trong vết nứt, bạn sẽ thấy ngay nó khác.
Nhìn bề mặt mà đoán đá lấy từ khối đá hoa hay từ sỏi suối
Ở vùng Lục Yên, người ta phân biệt hai nguồn đá thô lớn. Nguồn thứ nhất là đá nằm ngay trong đá hoa, gọi là mỏ gốc: tinh thể còn nguyên trong khối đá mẹ màu trắng, xám, có khi lẫn vệt than chì. Loại này giữ được hình tinh thể sắc nét và hay được giữ nguyên làm đá cảnh. Nguồn thứ hai là đá sa khoáng: đá mẹ bị phong hoá, tinh thể rời ra, theo nước trôi xuống thung lũng, lòng suối, nằm lẫn trong cát sỏi.
Đá sa khoáng thường đã được "tuyển" tự nhiên: phần nứt nhiều, yếu đã vỡ vụn trên đường trôi, phần còn lại chắc hơn, nên có tiếng là dễ cho đá mài đẹp. Bù lại, mặt tinh thể đã mòn tròn, hình lăng trụ chỉ còn đoán được qua dáng dẹt hoặc dáng trụ. Nhìn một cục ruby tròn trơn như hạt đậu, bạn đang nhìn một tinh thể đã đi một quãng đường dài theo nước.
Với người chơi đá thô và đá cảnh, hai nguồn cho hai loại mẫu khác nhau. Khối đá hoa chứa ruby kể chuyện đá sinh ra ở đâu; hạt sa khoáng kể chuyện đá đi đâu. Một bộ mẫu nhỏ có cả hai sẽ dễ hiểu hơn nhiều so với chỉ có viên đã mài. Khai thác ở cả hai dạng đều thuộc khoáng sản do nhà nước quản lý, nên việc bạn có trong tay là mua lại từ người bán, không phải tự đi đào đãi.
Tự xem một cục đá thô nghi là ruby: các bước không làm hỏng đá
Nếu bạn đang có một cục đá đỏ mua ở vùng Lục Yên hoặc được tặng, có thể xem theo thứ tự sau. Các bước đều không cào, không đốt, không nhỏ hoá chất lên đá:
- Rửa sạch bằng nước ấm và bàn chải mềm, để khô tự nhiên, không ngâm hoá chất.
- Nhìn hình dạng tổng thể dưới ánh sáng ban ngày: có mặt phẳng, góc cạnh sáu hướng hay tám mặt tam giác không.
- Dùng kính lúp mười lần xem mặt bên: tìm vân ngang, mặt vỡ bậc thang, bao thể tơ kim.
- Soi đèn pin qua phần mép mỏng: ghi lại màu, dải màu, bọt khí nếu có.
- Cân cục đá và so với cảm giác cầm một cục thạch anh cùng cỡ; nếu có cân tỉ trọng, ghi số để hỏi người có chuyên môn.
- Chụp ảnh nhiều phía, ghi nguồn gốc và ngày mua; khi cần biết chắc, mang tới phòng giám định đá quý.
Đừng thử độ cứng bằng cách lấy đá cào lên kính hay cào dao lên đá. Cách này làm mẻ tinh thể, làm xấu mẫu, mà kết quả lại không phân biệt được ruby với spinel hay một số đá cứng khác.
Câu hỏi thường gặp
Ruby thô Lục Yên có lấp lánh như viên ruby trên nhẫn không?
Thường là không. Đá thô có bề mặt mờ, nhiều vết nứt và bao thể, nên ánh sáng bị tán ra thay vì phản chiếu về mắt. Độ lấp lánh của viên trên nhẫn là kết quả của việc mài giác và đánh bóng.
Cục đá đỏ có hình sáu cạnh thì có chắc là ruby không?
Chưa chắc. Hình sáu cạnh là gợi ý tốt cho corundum, nhưng tourmaline và một vài khoáng vật khác cũng có dáng lăng trụ. Phải kết hợp nhiều dấu hiệu, và muốn biết chắc thì cần phòng giám định có thiết bị đo chiết suất, phổ.
Vì sao ruby thô hay bám vảy mica và vệt đen?
Ruby ở Lục Yên lớn lên trong đá hoa, môi trường có mica, than chì và các khoáng vật khác. Khi tách đá ra, những khoáng vật này bám theo. Đó là dấu vết tự nhiên của môi trường sinh đá, người chơi mẫu thường giữ lại.
Có nên dùng dao cào thử để biết đá có phải ruby không?
Không nên. Cào thử làm mẻ, xước mẫu và không phân biệt được ruby với các đá cứng khác như spinel. Các bước xem bằng mắt, kính lúp, đèn pin và cân tay an toàn hơn, còn kết luận cuối cùng nên để phòng giám định.
Đá sa khoáng và đá trong đá hoa, loại nào là ruby Lục Yên thật?
Cả hai đều có thể là ruby của vùng. Đá trong đá hoa là tinh thể còn nằm ở đá mẹ, đá sa khoáng là tinh thể đã rời ra và trôi theo nước. Chúng khác nhau ở hình dáng bề mặt, không khác ở bản chất khoáng vật.
Ruby thô màu sẫm gần nâu có phải đá kém không?
Không thể kết luận như vậy. Đá thô hay trông sẫm hơn thực tế vì bề mặt mờ và độ dày lớn. Trong việc trưng bày, một tinh thể sẫm nhưng hình đẹp vẫn là mẫu đáng giữ; còn chuyện mài ra màu gì là việc của thợ có kinh nghiệm.