Spinel, sapphire và tourmaline đều đủ bền để đeo, nhưng bền theo những cách khác nhau: sapphire cứng nhất (9 Mohs), spinel cứng khoảng 8 và khá dai, tourmaline mềm hơn (7–7,5) và nhạy với nhiệt; vì thế cách làm sạch, cất giữ và đem đi sửa của mỗi loại cũng nên khác nhau. Thêm vào đó, viên đá đã qua xử lý hay có vết nứt cần cẩn thận hơn viên sạch, chưa xử lý.
Bài này là cẩm nang chung cho ba loại đá màu ngoài ruby của vùng Lục Yên. Phần đá cảnh, đá thô và tranh đá quý có cách giữ riêng; ở đây chỉ nói về đá đã mài, gắn trên trang sức hoặc để rời. Các hướng dẫn là nguyên tắc phổ thông; với đá có giá trị lớn hoặc tình trạng đặc biệt, nên hỏi thợ kim hoàn hoặc người giám định.
Ba loại đá, ba kiểu bền
Độ bền của đá quý không chỉ là độ cứng. Người làm nghề nói tới ít nhất ba thứ: độ cứng (chống xước), độ dai (chống vỡ, sứt khi va), và độ ổn định (chịu nhiệt, hoá chất, ánh sáng). Bảng dưới so ở mức phổ thông cho đá tự nhiên chưa xử lý, không nứt.
| Tính chất | Spinel | Sapphire | Tourmaline |
|---|---|---|---|
| Độ cứng Mohs | Khoảng 8 | 9 | 7 – 7,5 |
| Độ dai | Tốt | Rất tốt | Khá |
| Cát khai | Không rõ | Không có cát khai thật, có mặt tách ở một số viên | Không rõ, nhưng hay có vết nứt sẵn |
| Chịu nhiệt | Khá ổn định | Ổn định với đá chưa xử lý, đã nung | Nhạy, dễ nứt khi sốc nhiệt |
| Máy rửa siêu âm | Thường an toàn nếu đá không nứt | Thường an toàn nếu không lấp đầy, không nứt | Không nên |
| Hơi nước nóng | Thận trọng | Thường an toàn với đá không lấp đầy | Không nên |
Hai chữ "thường an toàn" trong bảng có điều kiện đi kèm: đá không có vết nứt chạm bề mặt và không qua xử lý lấp đầy. Nếu không chắc tình trạng viên đá, hãy coi như nó cần cách nhẹ nhàng nhất.
Độ cứng cũng quyết định chuyện cất giữ: đá cứng hơn làm xước đá mềm hơn. Sapphire có thể làm xước spinel, spinel có thể làm xước tourmaline, và cả ba đều làm xước vàng bạc, ngọc trai.
Chọn kiểu trang sức hợp với từng loại
Sapphire là lựa chọn bền nhất cho nhẫn đeo hằng ngày, kể cả với người làm việc tay chân nhiều. Viên sapphire nhỏ vùng đá hoa gắn thành hàng, gắn tấm quanh đá chủ cũng chịu được đeo thường xuyên, miễn là chấu và ổ được kiểm định kỳ.
Spinel cũng hợp với nhẫn, với điều kiện ổ đá bảo vệ được cạnh giác. Kiểu ổ bao viền, hoặc chấu dày đặt che góc nhọn, giúp giảm nguy cơ sứt khi va vào cạnh bàn, tay nắm cửa. Viên spinel lớn, quý, nên cân nhắc làm mặt dây hoặc khuyên tai nếu bạn quen hoạt động mạnh tay.
Tourmaline hợp nhất với mặt dây, khuyên tai, trâm cài, những món ít va chạm. Nếu làm nhẫn, nên chọn ổ bao viền và xác định đây là nhẫn đeo dịp, không phải nhẫn đeo khi làm việc nhà. Tourmaline dạng dài, mài theo chiều cây, càng cần ổ chắc ở hai đầu.
Dù loại nào, thói quen đơn giản nhất vẫn là tháo trang sức trước khi tập thể thao, làm vườn, rửa bát, khuân vác. Phần lớn đá bị sứt, bị mất không phải vì đá yếu mà vì những lúc chủ nhân quên tháo.
Làm sạch tại nhà: cách nhẹ mà đủ
Cách dưới đây dùng được cho cả ba loại đá khi bạn không chắc tình trạng xử lý. Nó chậm hơn máy móc nhưng an toàn:
- Chuẩn bị một bát nước ấm vừa tay (không nóng), vài giọt xà phòng nhẹ không có chất tẩy mạnh.
- Ngâm trang sức vài phút để bụi bẩn, kem dưỡng, mồ hôi bám ở đáy đá mềm ra.
- Dùng bàn chải lông mềm chải nhẹ mặt đá và nhất là phía đáy, nơi bụi tích lại làm đá trông tối.
- Tráng lại bằng nước sạch cùng nhiệt độ, tránh xả thẳng vòi nước lạnh lên đá vừa ngâm nước ấm.
- Lau khô bằng khăn mềm không xơ, để khô hẳn trước khi cất.
- Không đặt lên bếp, máy sấy hay để nắng gắt cho nhanh khô, đặc biệt với tourmaline.
Đá màu trông tối đi theo thời gian phần lớn là do lớp bám ở đáy chặn ánh sáng đi vào. Làm sạch đúng cách định kỳ thường đưa màu về như lúc mới mua.
Với đá đã biết rõ là chưa xử lý, không nứt, thợ kim hoàn có thể dùng máy rửa siêu âm cho spinel, sapphire. Đây là việc nên để thợ quyết định sau khi xem đá, không nên tự làm ở nhà.
Những thứ nên tránh
Hoá chất tẩy rửa mạnh. Nước tẩy, chất tẩy bồn cầu, dung dịch có axit có thể không làm hại đá cứng nhưng làm hỏng kim loại, keo, và đặc biệt nguy hiểm với đá lấp đầy thuỷ tinh hay đá có lớp phủ.
Mỹ phẩm và nước hoa xịt thẳng. Chúng để lại lớp màng trên đá, làm màu mờ đi. Thói quen tốt là đeo trang sức sau khi đã trang điểm, xịt nước hoa xong.
Chênh lệch nhiệt đột ngột. Từ phòng máy lạnh ra nắng gắt, từ nước nóng sang nước lạnh. Tourmaline nhạy nhất, nhưng đá nào có vết nứt cũng có thể nứt rộng thêm.
Va đập vào cạnh giác. Đá cứng vẫn có thể sứt ở cạnh mỏng khi va đúng góc. Mặt bàn đá, lan can kim loại, dụng cụ tập là những thứ hay gây sứt.
Tự thử độ cứng, tự hơ lửa. Những cách "thử đá" lan truyền trên mạng có thể làm hỏng đá vĩnh viễn và không cho kết quả đáng tin.
Clo trong nước bể bơi. Clo ít ảnh hưởng tới bản thân spinel, sapphire hay tourmaline, nhưng có thể làm hại một số hợp kim vàng, làm chấu giòn dần theo thời gian. Tháo trang sức trước khi bơi là cách giữ cả đá lẫn ổ.
Đá đã xử lý, đá có vết nứt: cần thêm gì
Mọi hướng dẫn ở trên mặc định đá tự nhiên, không nứt, chưa qua xử lý hoặc chỉ nung. Thực tế, nhiều viên đá màu trên thị trường không nằm trong trường hợp đó, và người mua đôi khi không biết.
Với sapphire đã lấp đầy vết nứt bằng thuỷ tinh, chất lấp mềm hơn đá nhiều và có thể bị ảnh hưởng bởi axit nhẹ, nhiệt, máy rửa siêu âm. Đá như vậy cần được đối xử như đá mềm: chỉ nước ấm, xà phòng nhẹ, không hoá chất, không máy móc. Nếu thấy bề mặt đá có vệt mờ, ánh lạ sau một thời gian đeo, nên mang tới thợ hoặc phòng giám định xem.
Với đá có vết nứt chạm bề mặt, bất kể loại nào, nguy cơ chính là nứt lan khi gặp nhiệt hoặc va đập. Hãy ghi nhớ vị trí vết nứt, chọn ổ đá che được chỗ yếu, và báo cho thợ mỗi khi đem đi sửa.
Với tourmaline từng được chiếu xạ hay nung để đổi màu, những xử lý này thường ổn định trong điều kiện đeo bình thường, nhưng tránh để đá dưới nắng gắt và nhiệt cao trong thời gian dài là thói quen an toàn.
Cách tốt nhất để biết viên đá thuộc trường hợp nào là xem lại chứng từ mua bán và giấy giám định. Nếu chưa có, khi bạn chuẩn bị sửa hay làm lại một món trang sức quý, đó cũng là dịp hợp lý để mang đá đi giám định.
Cất giữ và mang theo khi đi xa
Cất mỗi món trang sức có đá trong một ngăn riêng hoặc túi vải mềm riêng. Hộp trang sức có nhiều ngăn lót vải là đủ cho phần lớn gia đình. Tránh đổ chung nhẫn, vòng, dây chuyền vào một hộp, vì đá cứng sẽ làm xước kim loại và đá mềm hơn, dây chuyền thì xoắn vào chấu làm lỏng đá.
Với đá rời, như những viên mua ở vùng Lục Yên chưa kịp gắn, có thể dùng túi giấy gấp chuyên cho đá quý hoặc hộp nhựa nhỏ có lót bông. Ghi bên ngoài tên đá, khối lượng, ngày mua, để không lẫn viên này với viên khác, đặc biệt khi có nhiều viên cùng màu.
Khi đi xa, mang trang sức trong túi xách tay, không để trong hành lý ký gửi. Nếu có giấy giám định, chụp lại và lưu một bản trong điện thoại. Ở nơi có độ ẩm cao, như mùa nồm ở miền Bắc, đá không bị ảnh hưởng nhiều, nhưng kim loại bạc có thể xỉn nhanh, nên cho thêm gói hút ẩm vào hộp.
Định kỳ vài tháng một lần, lấy trang sức ra kiểm tra: lắc nhẹ cạnh tai nghe đá có lỏng không, nhìn xem chấu có bị mòn, bị kênh không. Phát hiện sớm một chấu lỏng là tránh được chuyện mất viên đá.
Khi đem đi sửa, đánh bóng, đổi ổ
Sửa trang sức là lúc đá dễ gặp rủi ro nhất, vì thợ có thể dùng đèn khò để hàn, dùng máy đánh bóng, dùng hoá chất làm sạch. Trước khi giao, hãy nói rõ với thợ đá là gì, đã qua xử lý gì nếu biết, và có vết nứt nào bạn đã thấy.
Với tourmaline và đá có vết nứt hoặc đã lấp đầy, nên đề nghị thợ tháo đá ra trước khi hàn. Spinel và sapphire chưa xử lý chịu nhiệt tốt hơn, nhưng thợ cẩn thận vẫn thường tháo đá hoặc che chắn khi hàn gần ổ. Đây là yêu cầu bình thường, thợ có kinh nghiệm hiểu ngay.
Khi nhận lại, kiểm tra đá có đúng viên của mình không: so màu, so kích thước, nhìn những bao thể bạn đã quen. Nếu bạn đã chụp ảnh viên đá trước khi giao, việc đối chiếu càng dễ. Đây không phải nghi ngờ thợ, mà là thói quen tốt cho cả hai bên.
Đánh bóng lại mặt đá bị xước là việc của thợ mài đá, không phải thợ kim hoàn thông thường. Spinel, sapphire xước nhẹ có thể đánh bóng lại, nhưng sẽ hao một chút khối lượng; hãy hỏi trước và cân nhắc.
Câu hỏi thường gặp
Spinel có bền bằng sapphire không?
Không bằng, nhưng đủ bền để đeo. Sapphire có độ cứng 9 và độ dai rất tốt; spinel cứng khoảng 8, độ dai tốt. Spinel vẫn hợp với nhẫn đeo hằng ngày nếu ổ đá bảo vệ được cạnh giác và bạn tháo nhẫn khi làm việc nặng.
Có nên rửa tourmaline bằng máy siêu âm không?
Không nên. Tourmaline thường có vết nứt sẵn và nhạy với rung, nhiệt. Máy siêu âm có thể làm vết nứt rộng ra. Cách an toàn là ngâm nước ấm pha xà phòng nhẹ, chải bằng bàn chải mềm rồi lau khô.
Vì sao đá màu đeo lâu trông tối đi?
Phần lớn là do lớp bụi, kem dưỡng, mồ hôi tích ở đáy đá chặn ánh sáng đi vào. Làm sạch đúng cách, nhất là chải phía đáy đá, thường đưa màu về như lúc mới. Nếu vẫn tối, hãy nhờ thợ kiểm tra.
Có nên cất chung các món trang sức đá quý trong một hộp không?
Không nên đổ chung. Đá cứng hơn sẽ làm xước đá mềm hơn và kim loại, dây chuyền dễ xoắn vào chấu làm lỏng đá. Mỗi món nên có ngăn riêng hoặc túi vải mềm riêng.
Khi đem nhẫn đi hàn có cần tháo đá không?
Với tourmaline, đá có vết nứt hoặc đã lấp đầy thì nên tháo đá trước khi hàn. Với spinel, sapphire chưa xử lý, thợ cẩn thận vẫn thường tháo hoặc che chắn. Hãy nói rõ loại đá và tình trạng xử lý cho thợ biết.
Đá bị xước có đánh bóng lại được không?
Spinel và sapphire xước nhẹ có thể được thợ mài đá đánh bóng lại, nhưng sẽ hao một chút khối lượng và có thể thay đổi nhẹ tỉ lệ viên đá. Nên hỏi kỹ thợ trước khi quyết định, nhất là với đá có giấy giám định.