Một bức tranh đá quý dùng đá tự nhiên thường có hạt sắc cạnh, cỡ hạt thay đổi theo mảng, màu trầm và hơi khác nhau giữa các hạt cùng mảng, nặng tay, và lấp lánh theo từng điểm khi nghiêng dưới đèn. Tranh cát nhuộm cho hạt tròn đều, màu tươi đồng nhất; tranh in phủ hạt lộ chi tiết quá mịn so với cỡ hạt và có điểm in khi soi gần. Không dấu hiệu nào đơn lẻ là bằng chứng chắc chắn, nhưng gộp lại chúng giúp bạn không bị nhầm quá xa.
Bài này không nhằm bảo rằng mọi tranh dùng vật liệu khác đều là hàng gian. Tranh cát hay tranh bột màu là những dòng tranh trang trí riêng, có giá trị riêng. Vấn đề chỉ nảy sinh khi chúng được giới thiệu là "tranh đá quý" hay "tranh đá quý Lục Yên". Bài chỉ cách xem, cách hỏi; không nêu tên người bán và không định giá.
Đặt các loại tranh cạnh nhau
Bảng dưới gom những khác biệt có thể quan sát được mà không cần dụng cụ đặc biệt. Đọc từng dòng như một gợi ý, không như phép thử quyết định.
| Quan sát | Tranh hạt đá tự nhiên | Tranh cát nhuộm | Tranh in phủ hạt hoặc bột màu |
|---|---|---|---|
| Hình dạng hạt | Sắc cạnh, mặt vỡ phẳng, nhiều hình | Tròn cạnh, đều nhau | Lớp hạt mỏng, nhiều chỗ không thấy hạt |
| Màu trong một mảng | Hạt lệch sắc nhẹ với nhau | Màu đồng nhất, tươi | Màu nằm ở lớp in bên dưới, hạt gần như trong |
| Cỡ hạt | Đổi theo mảng: mịn ở trời, thô ở núi | Thường một hai cỡ cho cả tranh | Rất mịn hoặc không đổi |
| Chi tiết | Giới hạn theo cỡ hạt | Giới hạn theo cỡ hạt | Chi tiết mịn như ảnh chụp |
| Ánh lấp lánh | Từng điểm sáng riêng, đổi theo góc nhìn | Ít, mờ | Có thể rất mạnh nếu có kim tuyến, nhũ |
| Trọng lượng | Nặng rõ so với cỡ | Nặng vừa | Nhẹ |
Nhiều bức tranh trên thị trường là dạng pha: hạt đá tự nhiên ở mảng chính, cát nhuộm ở mảng nền, sơn ở nét mảnh. Điều bạn cần là người bán nói đúng tỉ lệ ấy.
Xem bằng mắt thường và bằng tay
Không cần dụng cụ, bạn đã có thể quan sát được khá nhiều. Làm theo thứ tự sau, khi được người bán cho phép:
- Đứng xa vài bước nhìn tổng thể: bảng màu trầm hay tươi rực, mảng màu có chỗ lệch sắc tự nhiên hay đều như in.
- Nghiêng đầu chầm chậm dưới một nguồn sáng: tranh hạt đá cho từng điểm sáng nhỏ nhấp nháy, không phải một mảng bóng đều.
- Lại gần, nhìn mép các mảng: tranh hạt đá có mép hơi răng cưa theo hạt; tranh in có mép mịn như nét vẽ.
- Xin phép lướt nhẹ đầu ngón tay ở góc tranh: hạt đá cứng, sắc cạnh, mặt sần rõ; hạt cát tròn hơn; lớp hạt mỏng trên ảnh in gần như phẳng.
- Nâng thử một góc tranh: cùng cỡ, tranh hạt đá dày thường nặng hơn rõ so với tranh in phủ hạt.
- Lật mặt sau: xem nền, cách làm khung, có ghi chú gì của xưởng không.
Đừng cào, đừng dùng móng tay bới hạt trên tranh của người khác. Những phép thử phá hỏng mặt tranh chỉ nên làm trên mẫu hạt rời mà người bán đưa cho.
Soi bằng kính lúp
Một chiếc kính lúp cầm tay độ phóng đại khoảng mười lần, loại thợ kim hoàn hay dùng, là dụng cụ đáng mang theo khi đi xem tranh đá. Dưới kính lúp, hạt đá tự nhiên lộ rõ mặt vỡ phẳng, góc cạnh, có khi thấy vết nứt nhỏ bên trong hạt ruby hay sợi bao thể trong hạt tourmaline.
Hạt cát nhuộm dưới kính lúp thường tròn cạnh vì cát đã bị nước mài mòn từ lâu. Màu nhuộm hay đọng đậm hơn ở các khe nứt và chỗ lõm trên bề mặt hạt, còn ở chỗ lồi thì nhạt hơn. Hạt đá có màu tự nhiên thì màu nằm trong toàn khối hạt, đều hơn từ trong ra ngoài.
Với tranh in phủ hạt, kính lúp cho thấy bên dưới lớp hạt là những chấm mực in nhỏ xếp theo lưới hoặc theo kiểu tán điểm. Chi tiết như lông mi, vân lá hiện ra rất mịn, mịn hơn hẳn cỡ hạt nằm trên. Đó là dấu hiệu rõ nhất rằng màu đến từ lớp in, không đến từ hạt đá.
Đèn UV: gợi ý hay, nhưng không phải phép thử quyết định
Ruby thường phát huỳnh quang đỏ. Ruby màu do crom, và ruby từ đá hoa như ở Lục Yên thường phát sáng đỏ khá rõ dưới đèn tia cực tím. Soi đèn UV vào mảng đỏ của tranh trong chỗ tối, bạn có thể thấy nhiều hạt đỏ bừng lên.
Nhưng ruby tổng hợp cũng phát sáng. Ruby tổng hợp cũng chứa crom và nhiều loại phát huỳnh quang mạnh. Vì vậy hạt sáng đỏ chỉ cho biết đó có thể là corundum chứa crom, không cho biết tự nhiên hay tổng hợp.
Spinel đỏ cũng có thể phát sáng. Một số spinel đỏ, hồng phát huỳnh quang đỏ. Đây là lý do không nên dùng đèn UV để gọi tên đá trong tranh.
Cát nhuộm, sơn, keo có phản ứng riêng. Một số chất nhuộm, sơn, keo phát sáng màu lạ dưới UV, có khi cả mảng sáng đều như được quét. Mảng sáng đều đặn khác với những điểm sáng rời rạc của hạt đá.
Đeo kính bảo vệ. Đèn UV, nhất là loại sóng ngắn, có hại cho mắt và da nếu nhìn thẳng hoặc chiếu lâu. Dùng đèn bỏ túi loại phổ thông, không chiếu vào mắt người, và chỉ soi trong vài giây.
Câu nên hỏi người bán
Câu hỏi tốt giúp bạn biết nhiều hơn mọi phép thử. Một người bán hiểu hàng sẽ trả lời rõ ràng:
- Mảng đỏ, mảng hồng trong tranh là đá gì? Mảng lam là sapphire, spinel hay vật liệu khác?
- Tranh có dùng cát nhuộm, sơn, nhũ ở phần nào không?
- Hạt đá có nguồn từ đâu, có phải đá của vùng Lục Yên không, xưởng có chứng từ mua vật liệu không?
- Có thể cho xem một túi hạt rời cùng loại dùng trong tranh không?
- Hoá đơn bán hàng có ghi mô tả chất liệu không? Nếu sau này giám định thấy khác thì xử lý thế nào?
- Tranh làm tại xưởng nào, ở đâu? Nếu là tranh nhập từ nơi khác về bán, người bán có biết rõ vật liệu không, hay chỉ nhắc lại lời của người giao hàng?
Ghi lại câu trả lời, nhất là khi bạn mua tranh lớn hoặc mua làm quà. Lời mô tả chất liệu trên hoá đơn có giá trị hơn mọi lời giới thiệu miệng. Nếu người bán lúng túng ở câu hỏi đầu tiên, đó chưa hẳn là gian dối, có khi họ chỉ là người bán lại; nhưng khi ấy bạn nên tự kiểm kỹ hơn.
Vì sao tranh pha vật liệu lại phổ biến
Đá tự nhiên của một vùng mỏ không cho đủ mọi màu. Vùng Lục Yên có nhiều đỏ, hồng, tím, có lam, lục, nâu, trắng, nhưng sắc lục non tươi, vàng chanh, cam rực thì hiếm hoặc không có ở dạng hạt dùng được. Muốn làm một bức tranh hoa cải vàng hay một cánh đồng lúa non, xưởng gần như buộc phải dùng vật liệu khác cho những mảng ấy.
Lý do thứ hai là nhịp sản xuất. Đá vụn phải chọn, tách, nghiền, sàng, phơi, mất nhiều công; cát nhuộm thì mua về đã sẵn màu, sẵn cỡ. Khi nhu cầu tranh làm quà tăng, một số nơi tăng phần cát nhuộm để kịp hàng. Chuyện đó không sai nếu nói rõ, nhưng nó làm cho cái tên "tranh đá quý" ngày càng rộng nghĩa.
Vì vậy, thay vì hỏi "tranh này có phải đá quý không", câu hỏi chính xác hơn là "tranh này dùng đá tự nhiên ở những mảng nào". Câu trả lời cho câu hỏi thứ hai mới giúp bạn biết mình đang mua gì.
Tranh có thể giám định không
Các phòng giám định đá quý làm việc với viên đá rời hoặc đá gắn trên trang sức. Một bức tranh với hàng nghìn hạt nhỏ gắn keo không phải là đối tượng giám định thông thường, và không thể giám định từng hạt. Điều có thể làm là nhờ xưởng cung cấp một mẫu hạt rời cùng mẻ để mang đi kiểm tra loại khoáng vật, tự nhiên hay tổng hợp.
Kết quả của mẫu hạt chỉ nói về mẫu hạt, không bảo đảm mọi hạt trong tranh đều như vậy. Nhưng một người bán sẵn lòng đưa mẫu đi kiểm thường là người bán có trách nhiệm. Ngược lại, khi người bán vừa quảng cáo "toàn bộ là ruby nguyên chất" vừa từ chối mọi câu hỏi về vật liệu, bạn có lý do để thận trọng.
Cũng nên tỉnh táo với giấy tờ đi kèm tranh. Một tấm "giấy chứng nhận tranh đá quý" do chính cửa hàng in ra không phải là kết quả giám định độc lập. Nó chỉ có giá trị như lời cam kết của người bán, và nên được ghi khớp với hoá đơn.
Đã mua phải tranh không đúng mô tả thì làm gì
Trước hết, giữ nguyên hiện trạng tranh, giữ hoá đơn, tin nhắn, ảnh chụp lời giới thiệu lúc mua. Liên hệ người bán, nói rõ chỗ không đúng mô tả, đề nghị đổi, trả hoặc điều chỉnh theo thoả thuận. Nhiều trường hợp là do người bán trung gian không hiểu rõ hàng, không phải cố ý.
Nếu người bán không hợp tác và lời mô tả trên hoá đơn rõ ràng khác với thực tế, bạn có thể tìm tới các kênh bảo vệ người tiêu dùng của địa phương. Lúc này, mô tả chất liệu ghi trên giấy là bằng chứng quan trọng nhất; lời nói miệng rất khó chứng minh.
Cuối cùng, một bức tranh cát nhuộm đẹp vẫn là một bức tranh đẹp. Nếu bạn vẫn thích nó, có thể giữ lại và hiểu đúng chất liệu. Điều cần tránh chỉ là tiếp tục giới thiệu nó với người khác như tranh đá quý, để câu chuyện nhầm lẫn không đi xa thêm.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết tranh đá quý dùng hạt đá tự nhiên hay cát nhuộm?
Hạt đá tự nhiên sắc cạnh, cỡ hạt đổi theo mảng, màu trầm và lệch sắc nhẹ giữa các hạt. Cát nhuộm tròn cạnh, đều cỡ, màu tươi đồng nhất, dưới kính lúp màu đọng đậm ở khe nứt. Không dấu hiệu nào là chắc chắn tuyệt đối.
Soi đèn UV thấy hạt đỏ phát sáng có phải ruby thật không?
Chưa chắc. Ruby tự nhiên và ruby tổng hợp đều chứa crom và đều có thể phát huỳnh quang đỏ, một số spinel cũng vậy. Đèn UV chỉ là gợi ý, không phân biệt được tự nhiên hay tổng hợp.
Tranh in phủ hạt nhận ra thế nào?
Chi tiết trong tranh mịn hơn hẳn cỡ hạt, mép mảng màu mịn như nét vẽ, tranh nhẹ, và dưới kính lúp thấy chấm mực in bên dưới lớp hạt mỏng. Đó là dấu hiệu màu đến từ lớp in chứ không từ hạt đá.
Có thể mang tranh đá quý đi giám định không?
Phòng giám định thường không kiểm cả bức tranh với hàng nghìn hạt gắn keo. Cách khả thi là xin người bán một mẫu hạt rời cùng mẻ để kiểm loại khoáng vật. Kết quả chỉ nói về mẫu, không bảo đảm mọi hạt trong tranh.
Tranh có dùng thêm cát nhuộm hay sơn có phải là hàng giả không?
Không hẳn. Nhiều tranh đá đúng nghề vẫn dùng cát nhuộm cho màu đá không có, dùng sơn cho nét mảnh. Vấn đề chỉ là khi người bán không nói rõ hoặc giới thiệu toàn bộ là đá quý tự nhiên.
Giấy chứng nhận tranh đá quý của cửa hàng có giá trị không?
Giấy do chính cửa hàng in ra không phải kết quả giám định độc lập, chỉ có giá trị như lời cam kết của người bán. Hãy đề nghị ghi mô tả chất liệu rõ ràng trên hoá đơn, khớp với giấy ấy.