Trước khi cưa một cục ruby thô, thợ mài cần trả lời bốn câu: trục tinh thể nằm hướng nào, nhìn hướng nào màu đẹp nhất, vết nứt chạy đến đâu, và bao thể nằm ở chỗ nào. Bốn câu trả lời đó quyết định đặt mặt bàn ở đâu, cưa đường nào và viên đá cuối cùng nặng bao nhiêu.
Ruby Lục Yên mọc trong đá hoa, thường ở dạng tinh thể lục giác dẹt hoặc hình thùng, nhiều viên nứt và màu không đều. Đọc đá kỹ giúp giữ được phần đẹp nhất, còn cưa vội thì một nhát có thể bỏ đi đúng phần quý nhất của khối đá. Bài này mô tả cách người thợ quan sát, không thay thế giám định, và không nói tới giá của đá thô.
Vì sao ruby phải đọc trục trước khi cưa
Ruby là corundum, thuộc hệ tinh thể ba phương, có một trục chính gọi là trục c. Ruby lưỡng chiết và đa sắc: nhìn dọc theo trục c, màu thường đỏ hơi ngả tím; nhìn vuông góc với trục, màu thường đỏ hơi ngả cam hoặc nhạt hơn. Khác biệt này có viên rõ, có viên ít, nhưng hầu như ruby nào cũng có.
Vì màu đẹp nhất thường nhìn thấy khi ánh sáng đi gần dọc trục c, nhiều thợ muốn đặt mặt bàn vuông góc với trục, tức là nhìn từ mặt bàn xuống sẽ thấy màu theo hướng trục. Nhưng tinh thể ruby Lục Yên lại hay dẹt theo đúng chiều đó: mặt phẳng lớn của tinh thể thường vuông góc với trục c, còn chiều dày theo trục thì mỏng. Đặt mặt bàn song song với mặt dẹt thì được màu đẹp nhưng viên đá mỏng, thành phẩm nhỏ; xoay mặt bàn đi thì giữ được trọng lượng nhưng màu có thể kém hơn.
Đây là bài toán người thợ phải tự giải với từng viên. Không có quy tắc nào đúng tuyệt đối. Một viên có màu dọc và ngang trục gần như nhau thì thợ thoải mái chọn hướng giữ trọng lượng; một viên có khác biệt rõ thì thợ thường chấp nhận mất trọng lượng để được màu.
Một ví dụ giả định: cục ruby dẹt, mặt lục giác rộng nhưng dày chưa tới nửa chiều rộng. Đặt mặt bàn song song mặt lục giác thì viên thành phẩm phải mài nông, dễ bị cửa sổ ở giữa; đặt mặt bàn nghiêng đi thì viên dày hơn nhưng màu ngả cam. Nhiều thợ sẽ thử nhìn đá qua cả hai hướng trong nước, có khi hỏi ý chủ đá, rồi mới quyết. Quyết định đó thường không đảo ngược được sau nhát cưa đầu tiên.
Các bước quan sát một cục ruby thô
Một trình tự quan sát thường gặp ở xưởng nhỏ, không cần thiết bị đắt tiền:
- Rửa sạch, cạo bỏ đá hoa và đất bám ngoài. Viên đá còn bẩn sẽ che mất vết nứt và vùng màu.
- Nhìn hình dáng bên ngoài để đoán trục: tinh thể lục giác thì trục c thường vuông góc với mặt lục giác; tinh thể thùng thì trục chạy dọc thân thùng.
- Nhúng đá vào nước hoặc chất lỏng trong để giảm phản xạ ở bề mặt sần, giúp nhìn sâu vào trong.
- Soi đèn từ phía sau và từ bên cạnh, xoay chậm, đánh dấu vết nứt bằng bút mực không trôi trong nước.
- Nhìn đá theo hai hướng dọc và ngang trục để so màu. Một số thợ dùng kính lưỡng sắc để thấy rõ hai màu.
- Nếu vỏ quá sần, mài một cửa sổ nhỏ ở chỗ ít giá trị để nhìn vào trong.
- Ghi lại trọng lượng, chụp ảnh từ nhiều phía trước khi cưa.
Mỗi bước không cầu kỳ, nhưng bỏ qua bước nào cũng có thể phải trả giá. Ảnh chụp trước khi cưa rất có ích nếu đá là của khách gửi mài.
Vết nứt: thứ quyết định đường cưa
Nứt hở ra tới mặt ngoài. Đây là loại dễ thấy nhất. Thợ thường cưa hoặc mài bỏ hẳn, vì để lại trong viên đá thành phẩm sẽ thấy rõ và dễ vỡ khi gắn lên nhẫn.
Nứt ngầm bên trong. Khó thấy hơn, phải soi ngược sáng mới thấy như một mặt phẳng loá. Nứt ngầm thường quyết định chia khối đá thành hai hay ba phần nhỏ thay vì một viên lớn.
Mặt tách theo lớp. Corundum không có mặt cát khai thật sự nhưng có hiện tượng tách theo một số mặt, nhất là khi có bao thể song song. Đá có mặt tách dễ vỡ dọc mặt đó khi mài mạnh.
Nứt đã bị lấp. Đá thô thường ít bị xử lý, nhưng không phải không có. Vết nứt có ánh lạ, bọt khí hoặc có vật liệu bóng như thuỷ tinh là dấu hiệu cần cẩn trọng, nên hỏi lại người bán và đưa giám định khi cần.
Nứt nhỏ dạng tổ ong. Nhiều nứt nhỏ chằng chịt thì viên đá gần như chỉ hợp mài trơn hoặc làm đá cảnh. Cố mài giác sẽ làm lộ hết những vết đó.
Bao thể: đọc để chọn kiểu mài, không chỉ để loại bỏ
Bao thể là những thứ nằm bên trong viên đá: tinh thể khoáng vật khác, kim nhỏ, vệt lông vũ do nứt đã liền, đám mây mờ. Ruby Lục Yên mọc trong đá hoa nên hay có tinh thể nhỏ của khoáng vật đi kèm, cùng những đám kim mảnh. Không phải bao thể nào cũng là khuyết tật đáng bỏ.
Đám kim mảnh xếp theo ba hướng trong mặt phẳng vuông góc với trục c là nguyên nhân tạo hiện tượng sao. Thợ thấy những đám kim đó dưới ánh đèn rọi như một lớp ánh lụa; nếu đủ dày và đều, viên đá có thể mài trơn thành ruby sao. Trong trường hợp đó, thợ sẽ không cưa ngang qua vùng kim mà giữ nó lại.
Ngược lại, một tinh thể lạ to nằm ngay giữa khối đá thì thường phải chọn: cưa đôi hai bên tinh thể lạ để lấy hai viên nhỏ sạch, hay giữ một viên lớn có bao thể nằm ở chỗ ít lộ, như sát đáy hoặc sát mép. Người thợ cân nhắc dựa trên mục đích của chủ đá: làm trang sức đeo hằng ngày, làm đá sưu tập hay làm mẫu học tập. Với nhiều nhà sưu tập, bao thể đặc trưng còn là một phần câu chuyện về nguồn gốc viên đá.
Đọc vùng màu và đặt mặt bàn
Màu ruby Lục Yên thường không đều. Bảng dưới gom những tình huống hay gặp và cách thợ thường xử lý; đây là kinh nghiệm phổ biến, không phải quy tắc cứng.
| Tình huống màu | Cách xử lý thường thấy | Lý do |
|---|---|---|
| Vệt đỏ đậm ở một đầu, phần còn lại nhạt | Đặt vệt đậm ở phía đáy, gần chóp | Ánh sáng phản xạ qua đáy sẽ mang màu đậm ra khắp mặt bàn |
| Dải màu song song như sọc | Xoay để dải màu song song với mặt bàn, hoặc chọn mài trơn | Sọc vuông góc mặt bàn sẽ lộ rõ khi nhìn từ trên |
| Màu đẹp dọc trục, nhạt ngang trục | Ưu tiên mặt bàn vuông góc trục dù mất trọng lượng | Mắt người nhìn chủ yếu qua mặt bàn |
| Màu gần như nhau mọi hướng | Chọn hướng giữ trọng lượng tối đa | Không phải đánh đổi màu |
| Màu quá đậm, gần tối | Mài nông hơn, hoặc mài viên nhỏ hơn | Đá dày sẽ tối hơn khi ánh sáng đi quãng dài |
Với spinel, chuyện trục màu đơn giản hơn nhiều vì spinel đơn chiết, nhưng vùng màu không đều thì vẫn phải đọc giống ruby.
Spinel, sapphire và tourmaline thô: đọc khác ruby ở đâu
Không phải đá thô nào ở Lục Yên cũng là ruby, và mỗi loại đòi hỏi cách đọc riêng. Spinel kết tinh hệ lập phương, tinh thể hay có dạng bát diện, tức hai chóp tháp úp đáy vào nhau. Spinel đơn chiết nên không có chuyện màu đổi theo trục; thợ chỉ cần lo vết nứt, bao thể và vùng màu. Vì thế cùng một khối, spinel thường cho thành phẩm giữ được trọng lượng tốt hơn ruby. Bù lại, spinel Lục Yên hay nhỏ, nhiều viên chỉ đủ mài những viên rất bé.
Sapphire cũng là corundum như ruby, nên chuyện trục c và đa sắc giống hệt. Sapphire xanh thường có dải màu rõ hơn ruby, nhiều viên có vùng xanh đậm xen vùng gần như không màu; đọc sai dải màu thì mặt bàn nhìn loang. Thợ hay xoay sao cho dải màu nằm sát đáy, nơi ánh sáng đi qua nhiều lần.
Tourmaline là trường hợp ngược lại hẳn. Tinh thể tourmaline dài, nhìn dọc thân thường tối hơn hẳn nhìn ngang thân. Với tourmaline màu đậm, thợ thường đặt mặt bàn song song với trục dài để màu sáng hơn; với tourmaline màu nhạt thì có khi làm ngược lại để màu đậm lên. Tourmaline cũng dễ nứt ngang thân, nên đường cưa đầu tiên thường đi theo những vết nứt ngang ấy.
Những sai lầm hay gặp khi đọc đá thô
Sai lầm phổ biến nhất là tiếc trọng lượng. Thấy cục đá to, người ta muốn giữ một viên to nhất có thể, bỏ qua vết nứt ngầm. Kết quả là viên đá vỡ giữa lúc mài, hoặc thành phẩm có vết nứt lộ rõ, khó gắn lên trang sức. Thợ lâu năm thường chọn hai viên nhỏ sạch thay vì một viên lớn đầy rủi ro, trừ khi chủ đá có yêu cầu khác.
Sai lầm thứ hai là đọc đá dưới một nguồn sáng duy nhất. Ruby dưới đèn vàng và ánh sáng ban ngày nhìn khác nhau; ruby Lục Yên lại phát huỳnh quang đỏ khá mạnh dưới tia cực tím, kể cả phần tia cực tím có trong ánh nắng, nên ngoài trời nhìn rực hơn trong nhà. Đọc đá ở cả hai điều kiện giúp tránh kỳ vọng sai về màu thành phẩm.
Sai lầm thứ ba là không ghi lại gì. Không cân, không chụp ảnh trước khi cưa, đến khi giao lại cho khách thì không chứng minh được hao hụt hợp lý. Ở nghề này, sổ ghi chép là một phần của sự uy tín. Và cuối cùng, đừng tự kết luận đá tự nhiên hay tổng hợp chỉ vì nó là đá thô: đá thô cũng có thể bị làm giả, nên nghi ngờ thì đưa đi giám định.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết trục tinh thể của một cục ruby thô?
Với tinh thể còn giữ dáng, trục c thường vuông góc với mặt lục giác hoặc chạy dọc thân hình thùng. Với cục đá đã vỡ mất dáng, thợ dựa vào màu đa sắc, hướng kim bao thể hoặc dùng dụng cụ quang học để xác định.
Kính lưỡng sắc dùng để làm gì khi đọc ruby?
Kính lưỡng sắc cho thấy cùng lúc hai màu của một viên đá đa sắc. Với ruby, thợ dùng nó để biết khác biệt màu giữa hai hướng lớn hay nhỏ, từ đó quyết định có nên hy sinh trọng lượng để đặt mặt bàn theo hướng đẹp hay không.
Vì sao phải nhúng đá thô vào nước khi soi?
Bề mặt đá thô sần sùi làm ánh sáng tán xạ, khó nhìn vào trong. Nhúng vào nước hoặc chất lỏng trong làm giảm phản xạ bề mặt, giúp thấy vết nứt và bao thể rõ hơn mà chưa phải mài cửa sổ.
Đá thô nhiều nứt có bỏ đi không?
Thường không bỏ. Đá nhiều nứt nhỏ có thể mài trơn, làm hạt, làm đá cảnh hoặc tranh đá quý. Chỉ phần quá vụn, không giữ được hình mới thành phế liệu, và ngay cả phần đó nhiều nơi vẫn tận dụng.
Đá thô Lục Yên có bị làm giả không?
Có thể. Đá tổng hợp, đá xử lý hoặc đá từ nơi khác đôi khi được bán như đá thô Lục Yên. Đọc đá thô giúp thợ quyết định cách mài, còn kết luận về nguồn gốc và tự nhiên hay không thì cần phòng giám định.
Có nên tự cưa ruby thô ở nhà không?
Không nên nếu chưa có dụng cụ và kinh nghiệm. Ruby rất cứng, cưa sai hướng mất phần đẹp nhất, bụi và lưỡi cưa cũng gây nguy hiểm. Nếu có đá quý, hãy tìm thợ đã quen tay, ghi trọng lượng và chụp ảnh trước khi giao.