Cách an toàn nhất để làm sạch một khối đá cảnh ruby trong đá hoa là nước sạch, một chút xà phòng trung tính, bàn chải lông mềm và thời gian để khô tự nhiên; tuyệt đối không dùng giấm, chanh, nước tẩy bồn cầu hay bất kỳ chất có tính axit nào. Ruby chịu được gần như mọi thứ trong nhà bếp, nhưng đá hoa bao quanh nó thì không.
Nhiều người mang đá từ vùng Lục Yên về, thấy đá bám đất, ố vàng, vội ngâm giấm hoặc chà bằng nước tẩy cho "trắng". Kết quả là mặt đá rỗ, mất vẻ hạt đường tự nhiên, tinh thể có khi lỏng chân. Bài này giải thích vì sao, rồi đưa ra các bước rửa từ nhẹ tới kỹ, kèm những vết bẩn nên chấp nhận thay vì cố tẩy.
Vì sao đá hoa và ruby cần cách chăm khác nhau
Ruby là corundum, cứng 9 theo thang Mohs, bền với nước, với phần lớn hoá chất gia dụng và với nhiệt độ trong nhà. Đá hoa, tức đá mẹ chứa ruby ở Lục Yên, lại chủ yếu là canxit, cứng khoảng 3, tức là móng tay không cào được nhưng một con dao thép cào được dễ dàng. Quan trọng hơn, canxit phản ứng với axit: nhỏ một giọt giấm lên là thấy sủi bọt nhẹ, bề mặt bị hoà tan dần.
Như vậy, một khối đá cảnh ruby gồm hai vật liệu có độ bền rất khác nhau nằm sát nhau. Mọi cách làm sạch phải theo vật liệu yếu hơn, tức là theo đá hoa. Cách nào không làm hại đá hoa thì gần như chắc chắn không làm hại ruby; ngược lại thì không đúng.
Đá hoa còn có thêm hai điểm yếu. Một là nó hơi xốp, nhất là phần đã phong hoá: nước bẩn, dầu mỡ, màu thấm vào khe giữa các hạt canxit và khó lấy ra. Hai là trên khối đá còn có các khoáng vật đi kèm như mica, than chì; mica tách lớp rất dễ, chà mạnh là bong từng vảy. Vì thế, cách rửa đá cảnh giống rửa đồ gốm cổ hơn là rửa nồi: nhẹ, chậm, từng chỗ một.
Những thứ không nên dùng và lý do
Danh sách này đến từ những lỗi hay gặp nhất khi người ta tự rửa đá cảnh:
- Giấm, nước cốt chanh, nước có ga: đều có tính axit, ăn mòn đá hoa, làm mặt đá rỗ và mất ánh.
- Nước tẩy bồn cầu, chất tẩy cặn vôi, chất tẩy gỉ: phần lớn chứa axit mạnh, nguy hiểm cho cả người và đá.
- Thuốc tẩy chứa clo: không cần thiết cho đá, dễ để lại mùi và vệt, lại hại da tay.
- Bàn chải sắt, giấy nhám, miếng cọ nồi: để lại vết xước trên đá hoa và làm bong mica.
- Máy rửa siêu âm: rung mạnh có thể làm nứt lan trong tinh thể nhiều vết nứt và làm lỏng chân tinh thể.
- Máy xịt hơi nước, vòi xịt áp lực cao: nhiệt và áp lực đột ngột không hợp với đá nhiều nứt và mẫu có tinh thể bám hờ.
- Dầu ăn, dầu máy, sáp đánh bóng: làm đá bóng lên lúc đầu nhưng bám bụi, ngả vàng theo thời gian và rất khó gỡ.
Nếu khối đá của bạn đã từng bị ngâm giấm hoặc đánh dầu, đừng cố "sửa" bằng một hoá chất khác. Rửa nhẹ bằng xà phòng trung tính và chấp nhận mặt đá như hiện tại thường là lựa chọn ít hại nhất.
Các bước rửa một khối đá cảnh cỡ để bàn
Với khối đá cao một, hai gang tay mới mang về, bạn có thể làm theo thứ tự sau. Mỗi bước chỉ chuyển sang bước tiếp nếu bước trước chưa đủ sạch:
- Phủi bụi khô trước: dùng cọ vẽ lông mềm, chổi lông, hoặc quả bóp thổi bụi để đẩy bụi ra khỏi kẽ đá. Làm ngoài trời hoặc trên tờ báo cũ để dễ dọn.
- Lót đáy chậu nhựa bằng khăn cũ để đá không va đáy, đổ nước sạch nhiệt độ thường hoặc hơi ấm, ngập khoảng nửa khối đá.
- Dùng bàn chải đánh răng lông mềm chải nhẹ từng vùng, bắt đầu từ chỗ đá hoa trơn, tránh chải vào vùng mica và chân tinh thể.
- Nếu còn bám bẩn dầu mỡ, pha vài giọt nước rửa chén trung tính vào nước, chải lại, rồi xả kỹ bằng nước sạch nhiều lần để không còn xà phòng đọng trong kẽ.
- Với kẽ hẹp quanh tinh thể, dùng tăm gỗ hoặc que tre vót mềm khêu đất, không dùng kim loại.
- Thấm bớt nước bằng khăn bông, đặt khối đá nơi thoáng, có bóng râm, để khô tự nhiên một đến hai ngày trước khi đặt lại lên đế gỗ.
Đừng hơ đá trên bếp, sấy bằng máy sấy nóng hay phơi dưới nắng gắt giữa trưa cho mau khô. Đá có nhiều vết nứt, đổi nhiệt đột ngột có thể làm nứt lan; đế gỗ đặt đá còn ướt thì dễ mốc.
Từng loại vết bẩn và nên làm gì
Bụi và đất khô. Dễ nhất, phủi khô và rửa nước là đi. Đất sét đỏ bám trong kẽ có khi phải ngâm nước một lúc cho mềm rồi mới khêu ra được.
Rêu, mốc xanh đen. Hay gặp ở đá để ngoài sân hoặc để lâu nơi ẩm. Chải nhẹ với nước xà phòng loãng, xả kỹ, để khô hoàn toàn. Rêu bám sâu trong đá hoa đã phong hoá thì khó sạch hẳn.
Ố vàng nâu do gỉ sắt. Đây là vết khó nhất. Các chất tẩy gỉ thông dụng phần lớn có tính axit, hại đá hoa. Người chơi mẫu khoáng vật thường chấp nhận vết gỉ như một phần lịch sử của khối đá, hoặc nhờ người có chuyên môn xử lý khoanh vùng.
Vệt đen của than chì. Than chì là khoáng vật tự nhiên trong đá hoa, không phải bẩn. Chà mạnh chỉ làm nó loang ra mặt đá trắng. Để nguyên là tốt nhất.
Lớp dầu, sáp người bán đã phủ. Rửa nhiều lần bằng nước ấm pha xà phòng trung tính sẽ bớt dần. Không dùng dung môi mạnh vì chúng có thể đẩy dầu thấm sâu hơn vào đá hoa.
Vết sơn, vết tô màu quanh hạt. Nếu bạn nghi hạt đã bị tô, lau thử một góc nhỏ bằng bông thấm cồn. Màu ra theo bông là dấu hiệu tô thêm; khi đó nên hỏi lại người bán thay vì tự tẩy hết.
Mẫu nhỏ, cụm tinh thể và khối mài bóng: những trường hợp cần nhẹ tay hơn
Mẫu cầm tay có cụm tinh thể ruby hay spinel bám trên mẩu đá mẹ cần nhẹ tay hơn khối lớn, vì phần đá mẹ ít, chân tinh thể dễ lung lay. Với những mẫu này, phần lớn người chơi chỉ phủi bụi bằng cọ mềm và quả bóp thổi bụi, rất hạn chế nhúng nước. Nếu phải rửa, cầm mẫu bằng phần đá mẹ, nhúng nhanh, chải nhẹ rồi thấm khô ngay.
Khối đá có mặt cắt mài bóng thì cần lưu ý khác: mặt bóng của đá hoa rất dễ mờ đi khi gặp axit, thậm chí chỉ là nước chanh rớt trên bàn. Lau mặt mài bằng khăn mềm hơi ẩm, sau đó lau khô. Nếu mặt mài đã mờ, việc đánh bóng lại nên để thợ đá làm, vì phải mài lại cả một lớp mỏng.
Với khối đá ghép từ nhiều mảnh hoặc có phần được dán keo, ngâm nước lâu có thể làm yếu mối dán. Nếu bạn biết hoặc nghi khối đá có chỗ dán, chỉ lau ẩm từng vùng, không ngâm cả khối. Đây cũng là lý do nên hỏi người bán về phần gia công ngay từ lúc mua: biết đá đã qua những gì thì mới chăm đúng cách.
Khi nào nên dừng tay và nhờ người có chuyên môn
Phần lớn việc làm sạch đá cảnh tự làm được ở nhà. Nhưng có những tình huống mà tự xử lý dễ làm hỏng thêm, và nên nhờ thợ đá, người làm mẫu khoáng vật hoặc thợ phục chế có kinh nghiệm:
- Tinh thể đã lung lay rõ hoặc có vết nứt mới quanh chân tinh thể. Rửa nước lúc này có thể làm tinh thể rơi hẳn; cần người biết cách gia cố trước rồi mới làm sạch.
- Vết ố gỉ sắt loang rộng trên mặt chính, ảnh hưởng nhiều tới vẻ ngoài. Người có chuyên môn có thể xử lý khoanh vùng, kiểm soát thời gian tiếp xúc, điều mà ở nhà khó làm an toàn.
- Mặt mài bóng đã mờ vì axit hoặc vì xước lâu năm. Đánh bóng lại đá hoa cần bộ đá mài, bột đánh bóng và tay quen; tự làm dễ thành mặt sóng không phẳng.
- Mối dán keo đã ngả vàng, bong trên khối đá ghép. Gỡ keo cũ, dán lại cho khít là việc của thợ, kèm ghi chú rõ để người sau biết.
- Khối đá rất lớn, không nhấc nổi một mình. Nhấc, lật khối nặng để rửa có nguy cơ cho cả người và đá; nên làm sạch tại chỗ bằng khăn ẩm, hoặc thuê người có dụng cụ.
Khi mang đá đi nhờ xử lý, hãy chụp ảnh trước, ghi rõ mình muốn làm gì và không muốn làm gì, chẳng hạn "giữ nguyên mặt tự nhiên, chỉ làm sạch đất", "không đánh dầu, không phủ sáp". Lời dặn rõ ràng giúp khối đá trở về đúng như bạn muốn, không bị "làm đẹp" thêm theo ý người khác.
Bao lâu làm sạch một lần, và giữ sạch giữa các lần rửa
Đá cảnh trong nhà không cần rửa thường xuyên. Với khối đặt trong tủ kính, phủi bụi vài tháng một lần là đủ; rửa nước có khi vài năm mới cần. Với khối đặt ngoài, trên bàn trà, kệ sách, phủi bụi hằng tuần bằng chổi lông mềm sẽ giúp bụi không kịp bám chặt vào kẽ đá. Mỗi lần rửa nước là một lần tinh thể và mica chịu thêm một chút tác động, nên rửa ít mà đúng tốt hơn rửa nhiều.
Cách giữ sạch giữa các lần là giảm nguồn bẩn. Tránh đặt đá cảnh gần bếp, nơi hơi dầu mỡ bay lên và đọng lại. Tránh đặt dưới cửa sổ mở thông ra đường bụi. Không để chậu cây tưới nước ngay cạnh, vì nước bắn và đất bắn lên đá. Nếu nhà có người hút thuốc, khói thuốc để lâu cũng làm đá hoa ngả vàng.
Một thói quen nhỏ nhưng có ích: mỗi lần làm sạch, chụp lại một tấm ảnh khối đá từ mặt ngắm chính. Sau vài năm, bạn có một chuỗi ảnh cho thấy khối đá thay đổi thế nào, có vết nứt nào lan ra, có tinh thể nào lỏng đi. Phát hiện sớm thì sửa sớm, đỡ hơn nhiều so với một ngày thấy tinh thể rơi ra nằm dưới đế.
Câu hỏi thường gặp
Ngâm đá cảnh ruby trong giấm cho trắng có được không?
Không nên. Giấm là axit, hoà tan canxit trong đá hoa, làm mặt đá rỗ, mất vẻ tự nhiên và có thể làm tinh thể lỏng chân. Ruby không sao, nhưng phần đá mẹ bị hỏng và không phục hồi được như cũ.
Có dùng nước rửa chén để rửa đá cảnh được không?
Được, nếu là loại trung tính và pha loãng vài giọt trong chậu nước. Sau khi chải, phải xả kỹ bằng nước sạch nhiều lần để xà phòng không đọng lại trong kẽ đá, rồi để khô tự nhiên nơi thoáng.
Vết ố vàng trên đá hoa có tẩy hết được không?
Vết ố do gỉ sắt thấm sâu thường khó tẩy hết mà không hại đá, vì phần lớn chất tẩy gỉ có tính axit. Nhiều người chơi mẫu chấp nhận vết ố như một phần tự nhiên của khối đá, hoặc nhờ người có chuyên môn xử lý.
Máy rửa siêu âm dùng cho trang sức có rửa được đá cảnh không?
Không nên. Rung siêu âm có thể làm nứt lan trong tinh thể nhiều vết nứt và làm lỏng chân tinh thể bám trên đá mẹ. Với đá cảnh, rửa bằng tay với bàn chải mềm an toàn hơn nhiều.
Vệt đen trên đá hoa có phải bẩn không?
Thường không phải. Vệt đen trong đá hoa vùng Lục Yên hay là than chì, một khoáng vật tự nhiên. Chà mạnh chỉ làm nó loang ra mặt đá trắng. Để nguyên là cách tốt nhất.
Đá cảnh bao lâu cần rửa một lần?
Đá trong tủ kính có khi vài năm mới cần rửa nước, chỉ cần phủi bụi định kỳ. Đá để ngoài nên phủi bụi hằng tuần. Rửa ít mà đúng cách tốt hơn rửa thường xuyên, vì mỗi lần rửa đều có chút tác động lên tinh thể và mica.