Nghề mài đá quý ở Lục Yên: các công đoạn từ cục đá thô đến viên đá gắn lên nhẫn

Một viên đá quý Lục Yên thường đi qua sáu công đoạn trong tay thợ: chọn và làm sạch đá thô, cưa bỏ phần hỏng, tạo phôi, gắn đá lên que, mài giác hoặc mài trơn, rồi đánh bóng và kiểm lại. Mỗi công đoạn đều có thể làm hỏng viên đá, nên thợ giỏi không phải người mài nhanh nhất mà là người biết dừng tay đúng chỗ.

Bài này đi theo trình tự công việc ở một xưởng mài nhỏ trong vùng Lục Yên, nơi nhiều gia đình vừa trồng trọt vừa nhận mài đá. Mục đích là để người mua, người mê đá và người muốn vào nghề hiểu một viên ruby hay spinel thành phẩm đã trải qua những gì. Bài không bàn giá công, không giới thiệu xưởng nào; những ví dụ con số trong bài là ví dụ giả định để minh hoạ cách nghĩ của người thợ.

Thợ mài Lục Yên làm việc với những loại đá nào

Vùng Lục Yên, nay thuộc tỉnh Lào Cai (trước là Yên Bái), được biết tới với ruby và spinel sinh ra trong đá hoa, cùng sapphire, tourmaline và một số đá khác. Vì vậy thợ mài ở đây không chỉ làm một loại đá. Trong cùng một tuần, một người thợ có thể nhận vài viên ruby đỏ hồng, một túi spinel nhỏ màu tím, vài mẩu tourmaline và một viên ruby đục cần mài trơn.

Mỗi loại đá đòi hỏi cách làm khác nhau vì tính chất khoáng vật khác nhau. Ruby là corundum, độ cứng 9 trên thang Mohs, chỉ đứng sau kim cương; mài chậm, phải dùng đĩa và bột kim cương. Spinel cứng khoảng 8, đơn chiết (ánh sáng đi qua không bị tách làm hai tia), nên màu nhìn từ hướng nào cũng gần giống nhau. Tourmaline cứng khoảng 7 đến 7,5, đa sắc rất mạnh, nhìn dọc trục thường tối hơn hẳn nhìn ngang trục. Thợ phải thuộc những khác biệt đó trước khi đặt viên đá lên máy.

Ngoài đá quý dùng làm trang sức, thợ vùng này còn làm đá cảnh nhỏ, mặt dây, hạt chuỗi và tượng nhỏ từ ruby đục hoặc đá hoa có lẫn ruby. Phần lớn công việc ấy dùng chung dụng cụ với nghề mài, chỉ khác ở cách tạo dáng.

Các công đoạn chính trong một xưởng mài

Bảng dưới gom những công đoạn thường gặp. Thứ tự có thể thay đổi đôi chút theo từng xưởng và từng viên đá, nhưng logic chung là đi từ thô tới tinh, từ quyết định lớn tới chỉnh nhỏ.

Chọn và làm sạch đá thô: quyết định quan trọng nhất

Đá thô ở Lục Yên thường còn bám đất, bám đá hoa trắng, có khi lẫn mica hoặc khoáng vật khác. Việc đầu tiên là làm sạch để thấy đá thật. Nhiều thợ rửa nước, chải bằng bàn chải cứng, có viên phải mài nhẹ một "cửa sổ" nhỏ để nhìn vào trong. Cửa sổ là một mặt phẳng nhỏ được mài và đánh bóng sơ, giúp ánh sáng đi vào đá mà không bị vỏ ngoài sần làm tán xạ.

Sau đó thợ soi đá dưới đèn, xoay nhiều hướng, tìm ba thứ: vết nứt, bao thể và vùng màu. Vết nứt quyết định chỗ phải cắt bỏ. Bao thể quyết định viên đá nên mài giác hay mài trơn. Vùng màu quyết định đặt mặt bàn ở đâu. Ruby Lục Yên thường có màu phân bố không đều, nhiều viên có vệt đỏ đậm xen vùng hồng nhạt; thợ phải tính sao cho phần đậm nằm ở đáy viên đá, nơi màu được phản chiếu ra khắp mặt.

Bước này có thể mất nhiều thời gian hơn cả lúc mài. Người thợ lâu năm thường nói đá hỏng phần lớn vì quyết định ban đầu sai, không phải vì tay mài kém. Bài riêng về cách đọc đá thô trên site đi sâu hơn vào chuyện này.

Cưa, tạo phôi và gắn que

Khi đã quyết định, thợ đưa đá lên máy cưa có lưỡi mỏng gắn bột kim cương ở mép, cưa ướt để làm mát và giữ bụi. Đường cưa đi theo vết đánh dấu, thường cắt bỏ phần nứt trước, rồi mới chia khối nếu cần. Lưỡi cưa càng mỏng thì càng ít mất đá, nhưng cũng dễ lệch nếu ấn mạnh tay.

Tạo phôi là mài thô viên đá thành hình gần với dáng cuối cùng: oval, tròn, cushion, giọt nước hay mặt trứng. Thợ làm việc này trên đĩa hạt thô, nhìn bằng mắt và đo bằng thước kẹp. Phôi tốt là phôi cân hai bên, đủ dày để đặt các giác, và đã loại hết phần nứt còn sót.

Cuối cùng, phôi được gắn lên đầu một que kim loại nhỏ bằng sáp nóng chảy hoặc keo, gọi là gắn que. Viên đá phải thẳng tâm với que; lệch một chút ở bước này thì đến lúc mài giác, các mặt sẽ không cân và cạnh không giao nhau đúng điểm. Khi mài xong phần đáy, thợ chuyển viên đá sang que thứ hai ở phía đối diện để mài phần trên, việc chuyển que cũng đòi hỏi căn thẳng cẩn thận như lần đầu.

Mài giác hay mài trơn: chọn theo viên đá

Đá trong, ít bao thể thì mài giác. Mài giác (facet) là tạo nhiều mặt phẳng nhỏ theo góc tính toán để ánh sáng đi vào, phản xạ ở đáy rồi quay lên mắt người xem. Chỉ đá đủ trong mới đáng mài giác, vì bao thể lớn sẽ hiện rõ hơn khi viên đá sáng lên.

Đá đục, nhiều nứt nhỏ thì mài trơn. Mài trơn hay mài cabochon là tạo một vòm cong nhẵn. Kiểu này hợp với ruby đục, spinel có nhiều bao thể, và nhiều viên đá có màu đẹp nhưng không đủ trong. Ở Lục Yên, lượng đá hợp mài trơn nhiều hơn hẳn đá hợp mài giác.

Đá có sao thì phải mài vòm đúng trục. Ruby và sapphire có hiện tượng sao chỉ hiện sao khi đỉnh vòm đặt đúng trên trục tinh thể. Mài lệch trục thì sao lệch hoặc mất hẳn.

Đá có màu theo lớp thì cân nhắc kiểu mài. Một số viên có dải màu rõ, mài giác sẽ thấy sọc. Thợ có thể chọn mài trơn, hoặc xoay đá để dải màu nằm ở chỗ ít lộ.

Đá quá nhỏ hoặc quá vụn thì làm hạt, làm đá cảnh. Không phải mẩu đá nào cũng đáng thành viên đá gắn nhẫn. Phần vụn thường làm hạt nhỏ, đá vụn trang trí hoặc trở lại làm vật liệu cho nghề khác.

Đánh bóng và kiểm lại trước khi giao

Đánh bóng là công đoạn cuối nhưng rất dễ bị coi nhẹ. Sau khi mài bằng đĩa thô rồi đĩa mịn dần, mặt đá vẫn còn vết xước rất nhỏ, chỉ thấy dưới kính lúp. Thợ chuyển sang đĩa đánh bóng với bột kim cương cực mịn. Với ruby và sapphire, nếu bột không đủ mịn hoặc đĩa bẩn, mặt giác sẽ có vết xước như sợi tóc và ánh sáng phản xạ kém.

Một lỗi thường gặp khi đánh bóng là làm tròn cạnh giác. Cạnh giác là đường giao giữa hai mặt; đánh quá tay, cạnh mềm đi, viên đá nhìn "mờ nét" dù mặt vẫn bóng. Thợ giỏi giữ cạnh sắc bằng cách đánh bóng nhẹ, đúng góc, không ấn mạnh.

Kiểm lại gồm soi bằng kính lúp mười lần dưới đèn trắng, xem các giác có đều, cạnh có giao nhau đúng điểm, mặt bàn có cân, viên đá có bị cửa sổ (vùng giữa nhìn xuyên qua như kính) hay không. Sau cùng là cân trọng lượng, đo kích thước, ghi lại để giao cho chủ đá. Ở xưởng nhận gia công, việc ghi trọng lượng trước và sau khi mài giúp hai bên không phải tranh cãi về hao hụt.

Xưởng mài trong đời sống vùng đá

Ở Lục Yên, nhiều xưởng mài là xưởng gia đình: một hoặc hai máy đặt ở gian nhà phụ, người làm là chủ nhà, con cháu hoặc thợ học việc. Có xưởng chỉ nhận mài gia công cho người buôn đá; có xưởng vừa mài vừa bán đá cảnh, tranh đá quý. Nghề mài đan xen với ruộng nương, với chợ phiên, với mùa vụ.

Người thợ ở đây thường học nghề từ người đi trước trong làng, rồi tự mày mò thêm. Cũng có người đi học ở các cơ sở đào tạo ngọc học hoặc học từ thợ ở thành phố lớn. Vì vậy tay nghề không đồng đều: có thợ mài theo kiểu truyền thống, dáng hơi lệch nhưng giữ được trọng lượng; có thợ mài chính xác theo thiết kế góc như chuẩn quốc tế.

Một mặt ít được nói tới là sức khoẻ. Mài đá sinh bụi mịn và tiếng ồn; xưởng nhỏ trong nhà ở lại càng dễ để bụi lan sang chỗ sinh hoạt. Mài ướt, đeo khẩu trang chuyên dụng, mở thông gió và tách khu mài khỏi chỗ ăn ngủ là những việc đơn giản nhưng nên làm từ ngày đầu. Đồng bào Tày, Dao, Nùng và người Kinh cùng làm nghề đá ở vùng này, mỗi nhà có cách tổ chức riêng, nhưng nỗi lo về bụi là chung.

Người mua cần biết gì về công đoạn mài

Hiểu quy trình giúp người mua đặt câu hỏi đúng, không phải để tự làm thợ. Vài điều nên nhớ:

• Viên đá giác sắc, mặt bóng đều thường được mài kỹ; viên có giác lệch, cạnh mềm có thể mài nhanh hoặc mài để giữ trọng lượng.
• Một viên đá thành phẩm nặng hơn không có nghĩa là quý hơn nếu nó bị mài dày đáy, tối màu hoặc có cửa sổ.
• Hỏi người bán viên đá được mài ở đâu, mài lại lần nào chưa; câu trả lời không phải lúc nào cũng có, nhưng thái độ trả lời cho bạn nhiều thông tin.
• Muốn biết đá tự nhiên hay tổng hợp, có xử lý nhiệt hay lấp đầy hay không thì phải giám định, không suy từ kiểu mài.
• Đặt mài từ đá thô của mình thì ghi trọng lượng trước, chụp ảnh, thoả thuận kiểu mài và nhận lại cả phần vụn nếu muốn.
• Đá mài trơn không phải "đá loại hai"; đó là kiểu mài phù hợp với tính chất viên đá.

Nếu bạn quan tâm tới vật phẩm làm từ đá, có thể xem thêm vật phẩm trên Vật Phẩm Phong Thủy, nhưng hãy nhớ rằng giá trị của một viên đá quý nằm ở đặc tính khoáng vật và tay nghề mài, không ở lời hứa về tác dụng.

Câu hỏi thường gặp

Mài một viên ruby mất bao lâu?

Tuỳ kích thước, độ phức tạp của kiểu mài và tình trạng đá thô. Một viên mài trơn nhỏ có thể xong trong một buổi, còn một viên mài giác chính xác có khi mất nhiều buổi, chưa kể thời gian đọc đá và cưa trước đó.

Vì sao ruby phải mài bằng bột kim cương?

Ruby cứng 9 trên thang Mohs, các vật liệu mài thông thường mòn nhanh hơn chính viên đá. Kim cương cứng hơn nên đĩa và bột kim cương mới cắt được ruby một cách hiệu quả và để lại mặt phẳng đều.

Spinel có khó mài hơn ruby không?

Spinel mềm hơn ruby một chút nên mài nhanh hơn. Spinel đơn chiết, màu ít thay đổi theo hướng, nên thợ có nhiều lựa chọn hướng đặt mặt bàn hơn. Cái khó nằm ở chỗ nhiều viên spinel nhỏ, cần tay nghề tỉ mỉ.

Thợ mài ở Lục Yên có mài theo chuẩn quốc tế không?

Có thợ mài chính xác theo thiết kế góc, có thợ mài kiểu truyền thống ưu tiên giữ trọng lượng. Không thể nói chung cho cả vùng; mỗi xưởng, mỗi người có cách làm riêng, người mua nên xem từng viên đá cụ thể.

Mài lại một viên đá cũ có làm mất giá trị không?

Mài lại thường làm viên đá nhẹ đi, đổi lại có thể sáng hơn hoặc hết vết mẻ. Giá trị phụ thuộc kết quả cụ thể; nên hỏi ý kiến người giám định và thợ có kinh nghiệm trước khi quyết định.

Có thể học nghề mài đá quý ở Lục Yên không?

Nhiều người học từ thợ trong vùng theo kiểu truyền nghề, có người học thêm ở cơ sở đào tạo. Người mới nên bắt đầu với đá rẻ, dễ mài và học kỹ an toàn bụi, tiếng ồn ngay từ đầu.