Tranh đá quý là loại tranh mà màu sắc không đến từ sơn hay mực, mà từ chính những hạt đá đã nghiền nhỏ: người thợ phết keo lên nền, rắc từng lớp hạt đá theo hình vẽ, ép cho bám chắc rồi phủ lớp bảo vệ. Màu đỏ là hạt ruby hoặc spinel, màu xanh lam có thể là sapphire hay spinel coban, màu lục là tourmaline hay đá xanh khác, còn mảng trắng thường là đá hoa nghiền. Bức tranh vì thế vừa là một tác phẩm thủ công, vừa giống một ngăn kéo mẫu đá thu nhỏ của vùng đất làm ra nó.
Ở nước ta, cái tên tranh đá quý gắn chặt với vùng Lục Yên, nay thuộc tỉnh Lào Cai (trước kia là Yên Bái). Bài này giải thích loại tranh ấy là gì, được làm từ những gì, khác các loại tranh khác ra sao và vì sao một vùng mỏ lại sinh ra một nghề vẽ. Bài không định giá và không nói về tác dụng phong thủy hay sức khoẻ của tranh; ở đây chỉ bàn chất liệu và nghề.
Một bức tranh không có giọt sơn nào
Đứng cách một bức tranh đá quý chừng hai bước, bạn có thể tưởng đó là tranh sơn dầu vẽ dày. Tiến lại gần mới thấy mặt tranh sần như giấy nhám, lấp lánh từng điểm nhỏ khi bạn nghiêng đầu. Mỗi điểm sáng ấy là một mặt vỡ của hạt đá bắt ánh đèn. Ở chỗ mây trời, hạt mịn như bột; ở chỗ vách núi, hạt to cỡ hạt tấm, có khi cỡ hạt đỗ xanh, tạo khối nổi lên khỏi mặt nền.
Nguyên lý của nghề rất đơn giản: hạt đá có màu sẵn, người thợ chỉ cần đặt đúng màu vào đúng chỗ. Phần khó nằm ở chỗ đá không pha được như sơn. Muốn có màu hồng nhạt, thợ không thể lấy đỏ trộn trắng trong một cái chén như hoạ sĩ, mà phải chọn loại đá vốn hồng nhạt, hoặc rắc xen hạt đỏ và hạt trắng cho mắt người xem tự hoà lại từ xa. Cách nghĩ ấy gần với tranh ghép mảnh hơn là với hội hoạ.
Vì màu đến từ đá, tranh đá quý có một bảng màu riêng, hơi trầm và đặc. Đỏ của ruby là đỏ hồng sâu, không chói như sơn đỏ công nghiệp. Lam của đá xanh là lam thẫm, ngả tím ở chỗ tối. Những người quen nhìn tranh này thường nhận ra ngay một bức dùng toàn đá thật nhờ chính bảng màu ít rực rỡ ấy.
Vì sao nghề này mọc lên ở Lục Yên
Vùng mỏ có rất nhiều đá vụn. Lục Yên là vùng đá hoa chứa ruby và spinel, lại có sapphire, tourmaline và nhiều loại đá màu khác trong mỏ gốc lẫn sa khoáng ven suối. Không phải viên nào đào lên cũng đủ trong, đủ lớn để mài thành đá mặt. Phần nhiều là hạt nhỏ, nứt nhiều, màu không đều. Những hạt ấy khó bán làm đá trang sức nhưng vẫn mang màu thật của đá.
Xưởng mài để lại phần hao hụt. Khi thợ mài cưa bỏ phần nứt, phần bao thể và mài tạo dáng, một phần đáng kể khối đá thô trở thành mảnh vụn và bột. Ở một vùng có nhiều xưởng mài gia đình, lượng vật liệu này cộng lại không nhỏ. Tranh đá là một cách dùng nó thay vì bỏ đi.
Người dân sống quanh đá. Ở vùng mỏ, nhiều gia đình quen phân loại đá theo màu, theo độ trong từ nhỏ. Con mắt ấy chuyển sang việc chọn hạt cho tranh khá tự nhiên. Nghề cũng không cần máy móc lớn: sàng, cối nghiền, keo, nền gỗ và một chiếc bàn đủ rộng.
Khách tới vùng muốn mang về thứ gì đó của Lục Yên. Một viên ruby đẹp vượt xa túi tiền của phần đông khách tham quan, còn một bức tranh làm từ đá của vùng là món quà dễ hiểu hơn. Nhu cầu đó nuôi các xưởng tranh song song với nghề mài. Mốc năm nghề tranh đá xuất hiện ở Lục Yên chưa thấy tài liệu phổ thông ghi rõ; chỉ biết nó phát triển sau khi vùng được biết tới như vùng đá quý từ khoảng cuối thập niên 1980.
Tranh đá quý đặt cạnh các loại tranh hay bị nhầm
Tranh đá quý dễ bị đánh đồng với vài dòng tranh khác cũng dùng hạt hay bột. Bảng dưới so ở mức khái quát để bạn nắm được khác biệt về chất liệu, không bàn chuyện đẹp xấu.
| Loại tranh | Chất tạo màu | Mặt tranh khi sờ | Điểm dễ nhận ra |
|---|---|---|---|
| Tranh đá quý | Hạt và bột đá màu tự nhiên nghiền nhỏ, gắn bằng keo | Sần, cứng, hạt không vỡ khi miết nhẹ | Lấp lánh theo góc nhìn, màu trầm, nặng tay |
| Tranh cát màu | Cát thạch anh nhuộm hoặc cát tự nhiên nhiều màu | Sần mịn đều, hạt cỡ gần như nhau | Màu tươi, đều, ít độ lấp lánh sâu |
| Tranh sơn dầu vẽ dày | Bột màu trong dầu lanh | Gờ mềm hơn, có vết cọ, vết bay | Mùi dầu, mặt bóng dầu, không có hạt sáng riêng lẻ |
| Tranh in phủ hạt | Ảnh in, sau đó rắc lớp hạt mỏng hoặc kim tuyến | Lớp hạt mỏng, nhìn kỹ thấy điểm in | Chi tiết quá mịn so với cỡ hạt, màu giống ảnh chụp |
| Tranh ghép mảnh đá | Mảnh đá cắt lát, ghép như khảm | Phẳng, có đường ghép | Mỗi mảng là một miếng đá liền, không phải hạt rời |
Ranh giới giữa các loại không phải lúc nào cũng rạch ròi. Nhiều bức tranh đá dùng hạt đá thật cho phần chính và cát nhuộm cho phần nền, hoặc tô thêm sơn ở chi tiết nhỏ. Phần cách nhận biết có bài riêng trong chuyên mục này.
Trong tranh có những loại đá nào
Gọi là tranh đá quý, nhưng một bức tranh hiếm khi chỉ có đá quý. Ở vùng Lục Yên, các hạt đỏ thường là ruby hoặc spinel loại không đủ trong để mài, các hạt hồng và tím là spinel, các hạt lam là sapphire hoặc spinel màu lam, các hạt lục, nâu, vàng, đen có thể là tourmaline. Bên cạnh đó là những thứ không xếp vào đá quý: đá hoa trắng nghiền cho mảng sáng, mica cho ánh lấp lánh, các loại đá màu thông thường cho mảng nâu đất, xám đá.
Tỉ lệ giữa các loại đá thay đổi theo xưởng, theo đề tài và theo nguồn vật liệu lúc đó. Một bức hoa mẫu đơn đỏ dùng nhiều hạt đỏ; một bức phong cảnh núi sông lại cần nhiều mảng lục, lam, xám. Vì thế câu "tranh làm hoàn toàn bằng đá quý" chỉ nên hiểu là tranh dùng đá tự nhiên, trong đó có đá quý, chứ không phải mọi hạt đều là ruby hay sapphire.
Cũng cần hiểu rằng hạt ruby trong tranh là ruby thật về mặt khoáng vật, nhưng là phần đá mà thị trường trang sức không dùng tới. Giá trị của bức tranh nằm ở công thợ, ở ý tưởng và ở chỗ nó mang đá của vùng, không nằm ở tổng giá trị các hạt đá cộng lại.
Những cách gọi bạn sẽ gặp
Ở vùng đá và trên các trang bán hàng, cùng một loại tranh có thể mang nhiều tên. Biết các tên này giúp bạn hỏi đúng thứ mình muốn:
- Tranh đá quý: tên phổ biến nhất, dùng chung cho tranh làm từ hạt đá màu tự nhiên, dù trong đó có cả đá thường.
- Tranh đá quý Lục Yên: thường ám chỉ tranh làm tại vùng hoặc dùng đá của vùng. Đây là cách người bán gọi, không phải một nhãn chỉ dẫn địa lý được cấp.
- Tranh bột đá: nhấn vào việc đá đã nghiền mịn; đôi khi dùng cho tranh có nhiều mảng bột trắng, bột màu.
- Tranh đá phong thủy: tên gọi theo mục đích bày biện, không cho biết gì thêm về chất liệu.
- Tranh cát, tranh hạt màu: thường là tranh dùng cát nhuộm, không phải tranh đá quý dù nhìn từ xa khá giống.
Khi tên gọi không rõ, câu hỏi tốt nhất vẫn là: hạt màu đỏ, màu xanh trong tranh này là đá gì, có nhuộm không. Một người thợ hiểu nghề sẽ trả lời được ngay.
Tranh đá quý được làm cho ai và bày ở đâu
Người mua tranh đá quý khá đa dạng. Có người là khách du lịch muốn một kỷ vật của vùng đá. Có gia đình đặt tranh phong cảnh cho phòng khách, tranh chữ cho phòng làm việc, tranh chân dung ông bà cho dịp mừng thọ. Có cơ quan đặt tranh lớn làm quà cho đối tác. Cũng có người sưu tầm đá muốn một bức tranh như một bảng màu các loại đá Việt Nam.
Vì tranh nặng và mặt tranh sần, nó hợp với tường chắc, ít bụi, không có nắng chiếu thẳng. Những bức lớn thường được làm khung gỗ dày, treo ở phòng khách hoặc sảnh. Tranh nhỏ có thể đặt trên giá để bàn. Cách bảo quản và vận chuyển cụ thể có bài riêng; điểm cần nhớ ở đây là đá bền nhưng keo và nền thì không bất biến.
Một bức tranh đá quý đẹp không nhờ vào chữ "quý" mà nhờ vào tay thợ biết dùng hạt đá. Khi xem tranh, hãy nhìn chỗ chuyển màu ở bầu trời, ở mặt nước, ở cánh hoa: chỗ nào chuyển êm, không loang lổ, chỗ đó người thợ đã bỏ nhiều công nhất.
Những điều tranh đá quý không phải là
Tranh đá quý không phải một hình thức tích trữ đá quý. Hạt đá đã nghiền và gắn keo thì không thể tách ra để bán lại như đá rời, và cũng không ai định giá tranh theo số gam ruby trong đó. Nếu ai đó giới thiệu tranh như một khoản để dành, bạn nên hiểu đó là lời mời chào chứ không phải mô tả chất liệu.
Tranh đá quý cũng không mang tác dụng chữa bệnh hay chiêu tài nào được khoa học xác nhận. Theo quan niệm dân gian, nhiều gia đình chọn đề tài tranh theo ý nghĩa may mắn như cá chép, hoa sen, núi non. Đó là chuyện ý nghĩa biểu tượng và sở thích; còn bản thân hạt đá chỉ là khoáng vật có màu.
Cuối cùng, tranh đá quý không phải nghề chỉ có ở Lục Yên. Nhiều nơi khác cũng làm tranh từ đá màu, cát màu. Điều làm tranh của vùng này có chỗ riêng là nguồn đá tại chỗ và truyền thống chọn đá của người dân vùng mỏ. Biết như vậy, bạn sẽ xem tranh bằng con mắt tỉnh hơn và thấy rõ hơn phần công sức thật của người làm ra nó.
Câu hỏi thường gặp
Tranh đá quý có thật sự dùng đá quý không?
Tranh làm đúng nghề thường dùng hạt ruby, spinel, sapphire, tourmaline loại không đủ đẹp để mài, cùng nhiều loại đá thường như đá hoa, mica. Hạt đá quý trong tranh là khoáng vật thật nhưng là phần đá thị trường trang sức không dùng tới.
Tranh đá quý khác tranh cát ở điểm nào?
Tranh cát chủ yếu dùng cát thạch anh nhuộm hoặc cát nhiều màu, hạt đều và màu tươi. Tranh đá quý dùng hạt đá nghiền có màu tự nhiên, cỡ hạt thay đổi theo mảng, màu trầm hơn và lấp lánh theo góc nhìn khi gặp ánh đèn.
Vì sao nhiều người gọi là tranh đá quý Lục Yên?
Vì vùng Lục Yên, nay thuộc Lào Cai, có nguồn đá màu tại chỗ và nhiều xưởng làm loại tranh này. Đây là cách gọi quen của người bán và người mua, không phải một chứng nhận xuất xứ chính thức gắn với bức tranh.
Tranh đá quý có phải là cách tích trữ đá quý không?
Không nên nghĩ như vậy. Hạt đá đã nghiền và gắn keo không thể tách ra bán lại như đá rời. Giá trị của tranh nằm ở tay nghề, đề tài và ý nghĩa kỷ niệm, không ở tổng khối lượng đá trong đó.
Một bức tranh đá quý gồm những loại đá nào?
Thường là ruby và spinel cho mảng đỏ, hồng, tím; sapphire hay spinel lam cho mảng xanh lam; tourmaline cho mảng lục, nâu, đen; đá hoa trắng nghiền cho mảng sáng và mica cho ánh lấp lánh. Tỉ lệ thay đổi theo xưởng và đề tài.
Tranh đá quý có mang lại may mắn hay tài lộc không?
Không có cơ sở khoa học nào cho thấy hạt đá trong tranh mang lại tài lộc hay sức khoẻ. Nhiều gia đình chọn đề tài theo ý nghĩa may mắn trong quan niệm dân gian, đó là chuyện biểu tượng và sở thích của mỗi nhà.