Nhiều năm khai thác đá quý, nhất là giai đoạn tự phát cuối thập niên 1980 – đầu thập niên 1990, đã để lại cho vùng Lục Yên những thay đổi rõ trên đất, suối và ruộng: thung lũng bị đào xới, sỏi đá phủ lên đất canh tác, suối đục và đổi dòng, sườn đồi dễ sạt. Từ khi khai thác được quản lý và dân cư chuyển dần sang nghề khác, nhiều nơi đã được hoàn thổ hoặc tự phục hồi một phần, nhưng dấu vết vẫn còn.
Bài này nhìn lại các tác động ấy theo cách mô tả, không đưa số liệu đo đạc vì không có bộ số công khai đáng tin cho toàn vùng, và không quy trách nhiệm cho ai. Mục tiêu là giúp bạn hiểu vùng đất mình đang đi qua, và vì sao những quy định hiện nay về khai thác khoáng sản lại chú trọng nhiều đến môi trường.
Vùng đất trước khi có đá quý
Lục Yên nằm ở thượng nguồn hồ Thác Bà, nơi sông Chảy chảy qua trước khi vào hồ. Các thung lũng giữa những dãy núi đá vôi và đồi đất là nơi người Tày, Dao, Nùng, Kinh làm ruộng nước, trồng ngô, sắn, chè, quế. Đất thung lũng màu mỡ nhờ phù sa và mùn từ đá vôi phong hoá; suối nhỏ từ núi chảy xuống là nguồn nước tưới, nước sinh hoạt.
Chính quá trình phong hoá làm đất thung lũng màu mỡ cũng là quá trình đưa ruby, spinel từ đá hoa xuống lớp cuội sỏi. Nói cách khác, đá quý và ruộng lúa ở Lục Yên nằm cùng một chỗ. Đây là gốc rễ của xung đột giữa khai thác và canh tác: muốn lấy đá sa khoáng thì phải đào lớp sỏi nằm dưới chính mặt ruộng, dưới chính lòng suối mà người dân đang dùng.
Hồ Thác Bà, được tạo ra khi xây đập thuỷ điện trên sông Chảy trong những năm 1960 – 1970, cũng nhận nước từ vùng này. Những gì xảy ra với đất và suối ở thượng nguồn ít nhiều ảnh hưởng tới lòng hồ, dù mức độ cụ thể cần được đo đạc mới nói chắc được.
Nói cách khác, Lục Yên là một vùng mà nước, đất và đá gắn chặt với nhau. Bất kỳ hoạt động nào làm xáo trộn lớp sỏi dưới thung lũng đều chạm tới nguồn nước, ruộng lúa và đời sống của người dân phía hạ nguồn, điều mà thời khai thác tự phát hầu như không ai tính tới.
Những tác động thường được nhắc tới
Đất canh tác bị đào xới và phủ sỏi. Khi lớp sỏi chứa đá được đào lên, đãi xong thì đổ lại thành đống hoặc trải ra xung quanh. Lớp đất mặt màu mỡ bị trộn lẫn hoặc vùi xuống dưới. Ruộng cũ trở thành bãi sỏi, rất khó trồng lại trong nhiều năm.
Suối đục, bồi lắng và đổi dòng. Đãi đá thải ra lượng lớn bùn, cát vào suối. Nước đục kéo dài, lòng suối bị bồi chỗ này, xói chỗ khác. Ở một số nơi, việc đào lòng suối làm dòng chảy dịch sang chỗ khác, ảnh hưởng tới mương tưới.
Sườn đồi dễ sạt lở. Đào vào chân đồi, sườn đồi để tìm lớp sỏi làm mất thế cân bằng của đất. Mùa mưa, những sườn đồi này dễ trượt, đe doạ cả người làm và nhà dân phía dưới.
Mất thảm thực vật. Để mở bãi, dựng lán, lấy củi, người ta chặt cây, phát bụi. Khi thảm thực vật mất, đất dễ bị xói, nước mưa chảy nhanh hơn, lũ đến gấp hơn.
Hố bỏ hoang và nguy cơ cho người, gia súc. Hố đào không lấp, giếng bỏ lại, sau đọng nước hoặc bị cỏ che, trở thành nguy hiểm cho trẻ em và gia súc.
Nước sinh hoạt và nước tưới: tác động người dân cảm nhận rõ nhất
Với người dân ở các thung lũng, tác động dễ cảm nhận nhất của khai thác không phải là gò sỏi hay sườn đồi trơ đất, mà là nước. Suối từng trong, dùng được để tắm giặt, tưới ruộng, có khi uống, bỗng đục ngầu nhiều tháng liền khi bãi đãi ở phía trên hoạt động. Mương tưới bị bồi cát, phải nạo vét liên tục; ruộng ở hạ nguồn nhận nước lẫn bùn, lúa kém đi.
Giếng đào của các hộ gần bãi cũng có thể bị ảnh hưởng khi mực nước ngầm thay đổi do bơm hút ở hố khai thác, hoặc khi nước bẩn ngấm xuống. Những điều này được người dân kể lại nhiều, dù hiếm khi có số đo cụ thể cho từng thời điểm. Khi nước là nguồn sống của cả làng, tranh chấp về nước giữa người khai thác và người canh tác là điều dễ hiểu.
Ngày nay, nhiều xã trong vùng đã có nước sạch tập trung, hệ thống mương được cứng hoá ở một số nơi, và việc đãi đá ngay lòng suối không còn diễn ra rầm rộ như trước. Tuy vậy, câu chuyện về nước vẫn là một phần ký ức chung của vùng, và là lý do người dân địa phương thường nhạy cảm khi thấy ai đó đào bới gần suối.
Tác động khác nhau theo từng kiểu khai thác
Mỗi kiểu khai thác để lại dấu vết khác nhau. Bảng dưới mô tả khái quát, không thay cho đánh giá tác động môi trường của từng dự án cụ thể.
| Kiểu khai thác | Nơi chịu tác động chính | Dấu vết thường thấy | Khả năng phục hồi |
|---|---|---|---|
| Đãi sa khoáng thủ công ở suối | Lòng suối, bãi bồi | Suối đục, bồi lắng, đống sỏi ven bờ | Khá nhanh nếu ngừng đãi, suối tự làm sạch dần |
| Đào giếng, hố ở thung lũng | Ruộng, đất thấp | Hố, ao đọng nước, mặt đất gồ ghề | Chậm, cần san lấp và bồi đất mặt |
| Đào sườn đồi, chân núi | Sườn đồi, rừng | Vết sạt, đất trơ, mất cây | Chậm, cần trồng cây giữ đất |
| Khai thác cơ giới có phép | Khu mỏ khoanh định | Moong, bãi thải tập trung | Phụ thuộc phương án cải tạo, phục hồi đã cam kết |
Điểm khác lớn nhất giữa khai thác tự phát và khai thác có phép là trách nhiệm phục hồi. Khai thác tự phát để lại dấu vết không ai chịu trách nhiệm; khai thác có phép phải có phương án cải tạo, phục hồi môi trường và ký quỹ theo quy định.
Phục hồi sau khai thác: đã làm được gì
Khi khai thác tự phát giảm đi, thiên nhiên tự làm một phần việc: suối dần trong lại, cỏ và cây bụi mọc lên trên các đống sỏi, những hố nhỏ thành ao. Nhưng tự phục hồi không đưa đất về như cũ. Lớp đất mặt đã mất phải hàng chục năm mới tích lại; mặt bằng gồ ghề không tự phẳng.
Người dân là lực lượng phục hồi chính ở nhiều nơi. Họ san lại bãi sỏi, đắp bờ, chở đất về để làm lại ruộng; chuyển những khu khó canh tác sang trồng cây lâu năm, cây rừng; tận dụng hố cũ làm ao nuôi cá. Công sức ấy ít được ghi chép nhưng là phần quan trọng trong lịch sử của vùng.
Với khai thác có phép, pháp luật về khoáng sản và bảo vệ môi trường yêu cầu doanh nghiệp lập và thực hiện phương án cải tạo, phục hồi môi trường, ký quỹ để bảo đảm thực hiện. Mức độ thực hiện ở từng dự án cần được cơ quan quản lý và cộng đồng giám sát; bài không đánh giá dự án cụ thể nào.
Khi đến Lục Yên, bạn có thể nhìn thấy gì và nên cư xử ra sao
Dấu vết của khai thác là một phần cảnh quan của vùng. Đi qua với con mắt hiểu biết giúp bạn thấy câu chuyện phía sau.
- Những gò sỏi phủ cỏ ở thung lũng thường là nơi từng đãi đá; đừng trèo lên khi đất còn ướt.
- Ao nhỏ, vũng nước giữa ruộng có thể là hố cũ, đáy sâu và dốc bất ngờ; không cho trẻ em lại gần.
- Đoạn suối có lòng rộng, nhiều sỏi trắng có thể đã bị đào xới; vẫn là suối người dân dùng, hãy giữ sạch.
- Sườn đồi trơ đất, có vết trượt là nơi dễ sạt; không dừng xe, dựng lều phía dưới khi trời mưa.
- Không tự ý vào khu mỏ đang hoạt động hay khu có rào chắn, dù chỉ để chụp ảnh.
- Mang rác về, không để lại túi nilon, chai nhựa ở suối, hồ; lòng hồ Thác Bà nhận nước từ chính những dòng suối này.
Những hành động nhỏ này không làm chuyến đi kém thú vị. Ngược lại, chúng giúp bạn được người dân đón tiếp cởi mở hơn khi muốn nghe chuyện vùng đá.
Bài học môi trường từ lịch sử khai thác đá quý
Trường hợp Lục Yên cho thấy một điều mà nhiều vùng khoáng sản trên thế giới cũng đã trải qua: giá trị thu được từ khai thác thường đến nhanh và đi nhanh, còn chi phí môi trường đến chậm và ở lại lâu. Người được hưởng lợi từ đá có thể đã rời đi, người ở lại phải sống với ruộng bị sỏi lấp, suối đổi dòng.
Bài học thứ hai là phục hồi tốn kém hơn phòng ngừa. San một bãi sỏi để làm lại ruộng cần nhiều năm công sức, trong khi giữ lại lớp đất mặt khi đào, hay không đãi đá ngay lòng suối, có thể giảm phần lớn thiệt hại. Đây là lý do các quy định hiện nay đòi phương án phục hồi ngay từ khi xin phép khai thác.
Bài học thứ hai cũng nhắc rằng phục hồi không chỉ là việc kỹ thuật. Ở Lục Yên, nhiều bãi cũ được hồi sinh nhờ chính người dân bỏ công san lấp, trồng cây, đào ao; khi chính sách hỗ trợ đến đúng người, đúng lúc, công sức ấy được nhân lên. Ngược lại, khi người dân không được tham gia, những bãi đất cũ dễ bị bỏ hoang hoặc bị đào lén lần nữa.
Bài học thứ ba thuộc về người mua đá. Khi bạn chọn đá có nguồn gốc rõ, mua ở cơ sở có hoá đơn, bạn gián tiếp ủng hộ khai thác có trách nhiệm. Không ai đòi người mua phải điều tra từng viên đá, nhưng câu hỏi "đá này từ đâu" là một câu hỏi đáng được đặt ra.
Câu hỏi thường gặp
Khai thác đá quý ảnh hưởng tới môi trường Lục Yên như thế nào?
Những tác động thường được nhắc là đất canh tác bị đào xới, phủ sỏi; suối đục, bồi lắng, đổi dòng; sườn đồi dễ sạt; mất thảm thực vật; hố bỏ hoang nguy hiểm. Mức độ khác nhau theo thời kỳ và kiểu khai thác, nặng nhất là giai đoạn tự phát.
Ruộng bị sỏi lấp có trồng lại được không?
Có thể, nhưng tốn nhiều công. Người dân thường san phẳng, đắp bờ, chở đất mặt về bồi lại, hoặc chuyển sang trồng cây lâu năm, cây rừng, đào ao nuôi cá. Thời gian để đất trở lại màu mỡ có thể kéo dài nhiều năm.
Khai thác đá quý có ảnh hưởng tới hồ Thác Bà không?
Vùng Lục Yên nằm ở thượng nguồn và sông Chảy đổ vào hồ Thác Bà, nên bùn cát từ khai thác có thể theo dòng chảy về hồ. Mức ảnh hưởng cụ thể cần dựa vào số liệu quan trắc, bài không đưa con số vì không có nguồn công khai đầy đủ.
Doanh nghiệp khai thác đá quý có phải phục hồi môi trường không?
Có. Theo pháp luật về khoáng sản và bảo vệ môi trường, tổ chức được cấp phép khai thác phải có phương án cải tạo, phục hồi môi trường, ký quỹ bảo đảm thực hiện và hoàn thổ sau khi đóng cửa mỏ theo quy định.
Đi du lịch vào bãi đá cũ có nguy hiểm không?
Có thể nguy hiểm. Hố cũ bị cỏ che, vách đất yếu, sườn đồi dễ sạt khi mưa. Bạn nên đi cùng người địa phương, đứng ở chỗ an toàn, không trèo lên gò sỏi ướt và không cho trẻ em lại gần ao, vũng nước trong bãi cũ.
Người mua đá có thể góp phần bảo vệ môi trường vùng mỏ không?
Có, ở mức gián tiếp. Mua đá có nguồn gốc rõ, ở cơ sở có hoá đơn, không mua đá từ người tự nhận vừa đào lén được, là cách ủng hộ khai thác có trách nhiệm và hạn chế khai thác trái phép.