Muốn tranh đá quý giữ được lâu, bạn cần chăm ba thứ: tránh nắng chiếu thẳng để keo và lớp phủ không ố vàng, tránh ẩm để nền gỗ không phồng và mốc, và làm sạch bụi định kỳ bằng chổi lông mềm hay luồng gió nhẹ chứ không lau ướt. Bản thân hạt ruby, spinel, tourmaline gần như không thay đổi trong điều kiện trong nhà; thứ già đi là lớp keo, lớp phủ và tấm nền.
Bài này đi qua những tình huống người nhà hay gặp: tranh bám bụi, tranh qua mùa nồm, tranh treo gần cửa sổ, tranh bị rơi hạt sau khi va chạm. Mỗi tình huống có cách xử lý tại nhà và có ranh giới nên mang về xưởng. Bài không quảng cáo dịch vụ sửa tranh nào.
Thứ gì trong tranh già đi và vì sao
Hiểu từng lớp vật liệu già đi thế nào giúp bạn ưu tiên đúng việc khi chăm tranh.
| Lớp vật liệu | Bền tới đâu | Thứ làm nó hỏng nhanh hơn | Dấu hiệu nên để ý |
|---|---|---|---|
| Hạt đá quý (ruby, spinel, sapphire, tourmaline) | Rất bền, màu ổn định | Va đập mạnh có thể làm hạt bong, không làm đá đổi màu | Hạt rơi, mảng thưa |
| Hạt đá mềm (đá hoa, mica) | Bền vừa, dễ trầy | Lau chà mạnh, hoá chất tẩy rửa | Mảng trắng xỉn, mất ánh |
| Keo gắn hạt | Tuỳ loại, giảm dần theo năm | Nhiệt, nắng, độ ẩm cao kéo dài | Hạt lỏng, bong theo mảng |
| Lớp phủ bề mặt | Tuỳ loại | Tia cực tím, khói, dầu mỡ | Ngả vàng, dính bụi, bóng loang |
| Nền gỗ ép, ván | Bền nếu khô | Tường thấm, mùa nồm, phòng tắm | Cong vênh, phồng mép, mốc mặt sau |
| Khung | Tuỳ chất liệu | Mối mọt, ẩm | Mối đùn, góc khung hở |
Nhìn bảng sẽ thấy phần lớn rủi ro đến từ môi trường treo tranh, không từ bản thân tranh. Chọn chỗ treo đúng là đã làm được nửa việc bảo quản.
Chọn chỗ treo để tranh già chậm
Tránh nắng chiếu thẳng. Tia cực tím và nhiệt làm keo, lớp phủ ngả vàng và giòn dần. Mảng trắng đá hoa là nơi đầu tiên lộ màu ngà. Nếu tường duy nhất phù hợp lại có nắng chiều, hãy dùng rèm mỏng vào những giờ nắng gắt.
Tránh tường thấm và tường hướng mưa. Mặt sau tranh áp vào tường ẩm sẽ hút hơi nước, nền phồng, keo yếu đi. Có thể gắn thêm miếng đệm nhỏ ở bốn góc mặt sau để tranh cách tường một khoảng, cho không khí lưu thông.
Tránh hơi bếp, phòng tắm, khói hương. Dầu mỡ từ bếp và khói hương bám vào kẽ hạt rất khó làm sạch, lâu dần thành lớp màng xỉn. Hơi nước từ phòng tắm làm nền gỗ ẩm theo từng ngày.
Tránh luồng gió điều hoà thổi thẳng. Luồng gió lạnh khô thổi liên tục vào một góc tranh làm keo và nền co giãn không đều. Đặt tranh lệch khỏi hướng gió là đủ.
Treo chắc theo đúng trọng lượng. Tranh đá nặng hơn tranh sơn cùng cỡ. Một cú rơi từ tường xuống là cách nhanh nhất làm bong cả mảng hạt. Dùng móc, đinh vít chịu được trọng lượng thật, móc vào khung gỗ chứ không vào tấm nền.
Làm sạch bụi định kỳ
Mặt tranh sần giữ bụi trong kẽ hạt. Làm sạch nhẹ tay, đều đặn tốt hơn lâu lâu mới làm một lần thật kỹ. Cách làm an toàn với phần lớn tranh:
- Chọn chổi lông mềm, rộng bản, loại dùng quét bụi đồ gỗ hoặc cọ trang điểm to; lông phải sạch, không dính dầu.
- Quét nhẹ từ trên xuống theo một chiều, không chà qua lại, không ấn mạnh vào mảng hạt to.
- Ở những kẽ sâu, dùng quả bóp thổi bụi hoặc máy sấy tóc ở chế độ gió mát, để xa vài gang tay, thổi xiên.
- Không dùng khăn ướt, nước lau kính, cồn hay chất tẩy rửa lên mặt tranh; nước và hoá chất có thể làm yếu keo, làm xỉn đá hoa.
- Không dùng máy hút bụi đặt sát mặt tranh; lực hút có thể kéo bung những hạt đã lỏng.
- Lau khung bằng khăn khô hoặc hơi ẩm, cẩn thận không để khăn chạm vào mép mảng hạt.
Với tranh có kính, việc làm sạch đơn giản hơn nhiều: lau kính như bình thường, chỉ cần xịt dung dịch lên khăn chứ không xịt thẳng lên kính để dung dịch không chảy vào trong khung.
Qua mùa nồm ẩm
Miền Bắc mỗi năm có những đợt nồm ẩm, tường đổ mồ hôi, sàn ướt. Đó là thời điểm tranh đá dễ hỏng nhất, vì nền gỗ hút ẩm từ không khí và từ tường. Vùng núi như Lục Yên và các tỉnh trung du còn ẩm hơn đồng bằng vào nhiều tháng trong năm.
Trong những ngày nồm, đóng cửa phòng có tranh, dùng máy hút ẩm hoặc điều hoà chế độ làm khô nếu có. Nếu tranh treo ở tường thấm rõ, có thể tạm gỡ xuống đặt đứng ở phòng khô hơn, kê trên vật cách sàn, mặt tranh không chạm vào gì.
Sau mùa nồm, lật tranh xem mặt sau. Những đốm trắng, đốm xanh là mốc; lau nhẹ bằng khăn khô, để tranh ở nơi thoáng cho khô hẳn. Nếu nền đã cong rõ hoặc mép phồng tách lớp, đó là lúc nên mang về xưởng, vì nền cong sẽ kéo nứt lớp hạt phía trước.
Ví dụ giả định: một bức tranh khổ ngang treo trên tường giáp nhà tắm suốt ba mùa nồm. Mặt trước vẫn đẹp, nhưng mặt sau mốc loang và nền phồng ở góc dưới. Vài tháng sau, một vết nứt mảnh chạy qua mảng trời. Chuyển tranh sang tường khác ngay từ mùa nồm đầu tiên đã tránh được chuyện ấy.
Khi hạt đá bị bong
Vài hạt rơi ra ở mép khung là chuyện thường gặp, nhất là thời gian đầu sau khi mua hoặc sau khi chuyển nhà. Khi thấy hạt rơi, việc đầu tiên là gom lại những hạt rơi ra, cho vào một túi nhỏ, ghi lại rơi từ mảng nào. Hạt của chính bức tranh là thứ vá khớp màu nhất.
Với chỗ thưa nhỏ cỡ đầu ngón tay, bạn có thể tự vá: dùng tăm chấm một lượng keo trong rất nhỏ vào chỗ thưa, đặt hạt bằng nhíp, ấn nhẹ, để khô. Chọn keo trong, khô không ố; nếu không chắc, hỏi xưởng đã làm tranh xem họ dùng loại nào. Đừng phết keo lan rộng, vì keo dính lên mặt hạt xung quanh sẽ để lại vệt bóng.
Khi hạt bong theo mảng, bong lan dần từ một chỗ, hoặc khi lớp phủ đã giòn và bong thành vảy, đó không còn là việc tự làm ở nhà. Lớp keo bên dưới có thể đã yếu trên diện rộng. Mang tranh về xưởng để họ đánh giá, có khi phải làm lại cả mảng.
Giữ lại hạt rời từ lúc mua cũng là một thói quen tốt. Nhiều xưởng sẵn lòng cho khách một túi nhỏ hạt cùng mẻ nếu được hỏi, để sau này vá đúng màu.
Chiếu sáng tranh mà không làm hại tranh
Tranh đá đẹp nhất dưới ánh đèn rọi xiên, khi từng hạt bắt sáng và đổ bóng nhỏ. Nhưng đèn cũng là một nguồn nhiệt và có khi là nguồn tia cực tím. Đèn sợi đốt, đèn halogen kiểu cũ đặt gần tranh toả nhiệt đáng kể, lâu ngày làm keo và lớp phủ ở vùng sát đèn khô giòn, ngả màu nhanh hơn phần còn lại.
Đèn LED dùng trong nhà hiện nay toả nhiệt ít hơn nhiều và gần như không phát tia cực tím, nên là lựa chọn hợp cho tranh đá. Đặt đèn cách mặt tranh một khoảng vừa phải, chiếu từ trên xuống theo góc nghiêng, để ánh sáng phủ đều cả bức chứ không dồn thành một quầng sáng chói ở giữa.
Nhiệt độ màu của đèn ảnh hưởng tới cảm giác màu tranh. Ánh vàng ấm làm mảng đỏ, hồng ấm lên; ánh trắng trung tính giữ màu gần với ánh ban ngày hơn. Đây là chuyện thẩm mỹ, bạn có thể thử vài loại bóng trước khi lắp cố định. Điều cần tránh chỉ là đèn nóng đặt sát tranh và bật liên tục nhiều giờ mỗi ngày.
Tranh có kính và tranh để hở: chăm khác nhau thế nào
Tranh có kính được che bụi và khói tốt hơn, việc làm sạch hằng ngày chỉ là lau kính. Đổi lại, khoảng không giữa kính và mặt tranh có thể đọng hơi ẩm trong mùa nồm, để lại vệt mờ ở mặt trong kính, có khi mốc ở mép. Nếu thấy hơi nước đọng phía trong, nên mang tranh tới nơi khô ráo và nhờ xưởng mở khung kiểm tra.
Tranh để hở giữ được chất sần và ánh lấp lánh trọn vẹn, nhưng cần quét bụi đều đặn và nhạy hơn với khói, dầu mỡ. Nhà gần đường lớn, nhiều bụi, hoặc nhà thắp hương thường xuyên có thể cân nhắc kính cho tranh treo phòng khách.
Dù có kính hay không, kính không chặn được hết tia cực tím trừ khi là loại kính lọc chuyên dụng. Vì vậy tranh có kính vẫn không nên treo nơi nắng chiếu thẳng. Kính giúp chống bụi, không thay được một chỗ treo đúng.
Những việc không nên làm với tranh đá
Một số thói quen làm sạch đồ trong nhà lại có hại cho tranh đá. Tránh những việc sau:
- Lau mặt tranh bằng khăn ướt hay khăn tẩm nước lau đa năng.
- Xịt chất làm bóng đồ gỗ lên mặt tranh để "cho sáng"; lớp dầu bám bụi rất nhanh.
- Phủ thêm sơn bóng hay keo xịt mua ở tiệm lên toàn bộ mặt tranh mà không hỏi xưởng; lớp mới có thể không tương thích với lớp cũ.
- Dùng vật cứng cạy mảng hạt lỏng để "gắn lại cho chắc".
- Treo tranh ở nơi nhiệt độ thay đổi mạnh trong ngày như sát mái tôn, cạnh lò sưởi, gần bếp nấu.
- Dán băng dính trực tiếp lên mặt tranh khi chuyển nhà.
Khi không chắc một việc có hại hay không, hãy làm thử ở một góc khuất nhỏ, hoặc hỏi người làm tranh trước. Phần lớn hư hại của tranh đá đến từ thiện ý chăm sóc sai cách.
Câu hỏi thường gặp
Có lau tranh đá quý bằng khăn ướt được không?
Không nên. Nước và chất tẩy rửa có thể làm yếu keo, làm xỉn mảng đá hoa trắng và để lại vệt trong kẽ hạt. Làm sạch bằng chổi lông mềm quét nhẹ một chiều hoặc thổi bằng gió mát là an toàn hơn.
Vì sao mảng trắng trong tranh đá bị ngả vàng?
Đá hoa trắng gần như không đổi màu, thứ ngả vàng thường là keo và lớp phủ khi gặp nắng, nhiệt, khói trong nhiều năm. Treo tranh tránh nắng chiếu thẳng và xa bếp, bàn thờ giúp làm chậm quá trình này.
Tranh đá bị rơi vài hạt có tự gắn lại được không?
Với chỗ thưa nhỏ, có thể dùng tăm chấm một chút keo trong rồi đặt lại hạt bằng nhíp và để khô. Nếu hạt bong theo mảng hoặc lan dần, nên mang về xưởng vì lớp keo bên dưới có thể đã yếu trên diện rộng.
Mùa nồm có cần tháo tranh đá xuống không?
Nếu tường không thấm và phòng khá kín, chỉ cần đóng cửa và hút ẩm. Nếu tranh treo ở tường thấm rõ hoặc giáp nhà tắm, nên tạm gỡ xuống đặt đứng ở phòng khô, kê cách sàn, mặt tranh không chạm vật gì.
Có nên phủ thêm lớp sơn bóng để tranh đá sáng hơn không?
Không nên tự phủ khi chưa hỏi xưởng làm tranh. Lớp mới có thể không tương thích với lớp phủ cũ, làm loang bóng hoặc ố. Nếu tranh đã xỉn nhiều, xưởng có thể đánh giá và xử lý đúng loại vật liệu.
Mặt sau tranh bị mốc phải làm sao?
Lau nhẹ bằng khăn khô, để tranh ở nơi thoáng cho khô hẳn, rồi chuyển sang chỗ treo khô hơn và gắn đệm cách tường. Nếu nền đã cong hoặc tách lớp ở mép, nên mang tranh về xưởng kiểm tra.